واکنش‌ها به معدوم‌سازی پرنده‌های باغ پرندگان قم هنوز ادامه دارد. یک روز بعد از انتشار گزارش «پیام ما» که از مرگ همه حیوانات این مجموعه به دلیل شیوع آنفولانزای فوق حاد پرندگان می‌گفت و طبق گفته مسئولان محیط زیست استان از مرگ سه‌هزار پرنده از گونه‌های ارزشمند می‌گفت، آمار معدوم‌شده‌ها از سوی معاون خدمات شهری شهرداری تهران این‌طور اعلام شد: «کمتر از 20 درصد ظرفیت باغ». دو روز پیش مهدی رفیعی، مدیرکل دامپزشکی استان قم گفت عدد دقیق‌تری داد: 692 پرنده. حالا محیط زیست در بیانیه تازه‌ای از اشکال جدی باغ پرندگان قم پرده برداشته است: این مجموعه طرح توجیهی زیست محیطی نداشته و مجوزهای لازم و موافقت اصولی دریافت نکرده است.

در شرایطی که مرگ مشکوک پرندگان مهاجر در تالاب بین‌المللی میانکاله و خلیج گرگان به دلیل بوتولیسم ادامه دارد و تلفات گسترده مرز 10 هزار بال را هم رد کرده است، مجموعه‌هایی چون مرغداری‌ها و باغ‌های پرندگان در خطرند. پس از شیوع آنفولانزای فوق حاد پرندگان در باغ پرندگان قم که سه ماه پیش با بودجه‌ای میلیاردی راه‌اندازی شده بود، این مجموعه فعلا تعطیل شده و به دنبال آن، تعطیلی در باغ پرندگان اصفهان و تهران هم تکرار شده و باغ وحش ارم نیز تا اطلاع ثانوی تعطیل است.

برای طرح توجیهی اصرار کردیم

اداره‌کل محیط زیست استان قم ظهر پنج‌شنبه نسبت به حواشی مرتبط با باغ پرندگان قم واکنش نشان داد. روابط‌عمومی این اداره در رابطه با معدوم کردن 692 پرنده وحشی ارزشمند در باغ پرندگان بر اثر شیوع آنفولانزای فوق حاد پرندگان، بیانیه‌ای صادر کرد و نوشت: «شیوع آنفولانزای پرندگان در باغ پرندگان شهر مقدس قم و تلف شدن و معدوم کردن تعداد 692 پرنده وحشی ارزشمند، اتفاق بسیار ناگوار زیست محیطی است که احساسات عموم مردم و دوستداران طبیعت و محیط زیست را به شدت جریحه‌دار کرده و بدون تردید عادی‌سازی آن از طریق جنجال رسانه‌ای و متهم ساختن دیگران، قابل توجیه و چشم پوشی نیست.» در بند اول این بیانیه به راه‌اندازی ابتدایی این مجموعه اینطور اشاره شده است: «فعالیت عمرانی پروژه «باغ پرندگان» در محل فعلی در حالی آغاز شد که هیچ گونه طرح توجیهی زیست محیطی از سوی شهرداری محترم کلانشهر قم ارائه نشده بود و مجوز تأسیس از این اداره کل را نیز دریافت نکرده بودند. پس از اطلاع اداره کل حفاظت محیط زیست استان قم، این موضوع بلافاصله در دستور کار قرار گرفت و مدیرکل و کارشناسان این اداره کل در بهمن ماه سال 1397 از محل پروژه بازدید کردند.» در ادامه بند دوم اشاره می‌کند در حالی که بر اساس قوانین و ضوابط، راه‌اندازی هرگونه فعالیت صنعتی، معدنی، کشاورزی و خدماتی، نیازمند استعلام از ارگان‌ها و نهادهای مختلف از جمله اداره کل حفاظت محیط زیست است، به ویژه اگر در حوزه حیات وحش باشد، اما «ساخت‌و‌ساز قفس‌ها و حوضچه‌ها و دیگر فعالیت‌های عمرانی در باغ پرندگان، با صرف میلیاردها تومان بدون ارائه طرح توجیهی زیست محیطی و اخذ مجوزهای لازم و موافقت اصولی از این اداره‌کل آغاز شد». بر اساس آنچه اداره محیط زیست استان قم اعلام کرده، با توجه به حساسیت بسیار زیاد موضوع باغ پرندگان و نگهداری از پرندگان وحشی ارزشمند در چنین فضاهای در دسترس عموم مردم، اداره کل حفاظت محیط زیست استان قم بیشتر از درخواست کننده طرح یعنی شهرداری قم، موضوع طرح توجیهی زیست محیطی این باغ را پیگیری می‌کرد، اما پاسخ‌های کامل و لازم را دریافت نکرده و همواره ایرادات و نواقص پروژه را به شهرداری محترم گوشزد می‌کرد.

موافقتنامه مجموعه سه‌ماهه بود

بررسی پیشین «پیام ما» در آبان‌ماه (چند هفته پیش از بهره‌برداری مجموعه) نشان می‌داد تلاش برای خریدن پرنده و بستن قرارداد با تامین‌کننده حیوانات پیش از آن بود که محیط زیست به باغ پرندگان قم مجوز فعالیت بدهد. محمد آتش‌زر، عضو شورای شهر قم درباره اخذ مجوز محیط‌زیست گفته بود: «قطعا پروژه‌ای که ده‌ها میلیارد هزینه روی آن انجام شده، مجوز محیط ‌زیست هم دارد.» اما مدیر محیط زیست استان قم دریافت مجوز را رد کرده و البته گفته بود که «این موضوع کاملا قانونی است و ما در همین چارچوب هم مجوزات لازم را به موقع صادر می‌کنیم». همان وقت‌ها دریافت مجوز درگیر «چند ایراد جزئی» بود؛ مثل معرفی دامپزشک. مدیر کل محیط زیست قم در روزهای گذشته به «پیام‌ما» گفته بود: «روزی که می‌خواستند مجوز بگیرند، نظر موافق ما منوط به ارائه پروانه موافقتنامه دامپزشکی بود. سه ماه پیش دامپزشکی یک پروانه موقت سه ماهه به آن‌ها داده بود. ما هم گفتیم موافقتمان تا زمانی اعتبار دارد که این پروانه تایید شود. این سه ماه همین روزها تمام شده بود.» بر اساس محمدرضا عابدی، رئیس اداره حیات وحش حفاظت محیط زیست استان قم این مجوز تا 11 بهمن 99 باطل شده است. حالا در بند چهارم بیانیه اداره محیط زیست قم آمده است: «در آبان ماه سال جاری اداره کل دامپزشکی استان قم مجوز موقت سه ماهه را برای باغ پرندگان صادر کرد و پیش از آن نیز 10 مورد از نواقص و ایرادات پروژه را به شهرداری قم متذکر شده بود. اداره کل حفاظت محیط زیست استان قم نیز برای مساعدت و تسهیل در امور، موافقت اصولی و تاسیس موقت سه ماهه را با ذکر نواقص طرح برای باغ پرندگان صادر کرد، اما تا کنون هیچ گونه مجوز بهره‌برداری برای این پروژه صادر نشده است.» صحبت از ایرادات نیز در حالی است که پیش از این یک منبع آگاه در محیط زیست استان قم به «پیام‌ما» گفته بود: «مرگ پرندگان از ده، دوازده روز پیش از اینکه پای دامپزشکی به ماجرا باز شود، آغاز شده بود. مسئول فنی بعد از این همه مدت تازه متوجه شد که آنجا تلفاتی اتفاق افتاده است. برای محیط زیست هم سوال‌برانگیز است که چرا مسئول فنی که از طرف دامپزشکی معرفی می‌شود، این‌قدر دیر خبردار شده که پرندگان بیمارند.» در بند چهارم آمده است: «متاسفانه طی سه ماه مذکور که شهرداری و بهره‌بردار محترم می‌بایست به رفع ایرادات باغ پرندگان مبادرت می‌کردند، برخی نواقص پروژه از جمله تکمیل طرح توجیهی زیست محیطی، تامین ایمنی و بهداشت حوضچه‌ها و از همه مهمتر ایجاد سیستم جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب باغ پرندگان برطرف نشده و کارشناس فنی و بهره‌بردار این مجموعه نیز هیچ گونه گزارشی از روند فعالیت‌ها و جابه‌جایی پرندگان برای این اداره‌کل ارسال نکرده‌اند.»

چند پرنده تلف شد؟

کلنگ باغ پرندگان قم را که مخالفانش هم کم نبودند، شهردار، آبان ماه به زمین زد و کار بهره‌برداری آذرماه انجام شد و در تبلیغات گفتند که پرندگانش در ۱۱ قفسه و سوله‌ای ۲ هزار و ۷۰۰ مترمربعی نگهداری می‌شوند. سایت‌های بلیت‌فروشی همان وقت نوشتند که ۳۱۰ گونه پرنده از پرندگان گرمسیری، حاره‌ای، سردسیری، انواع و اقسام پرندگان شکاری و کلکسیونی از پرندگان کمیاب و نادر اینجا نگهداری ‌شده است. پیش از این گفته شده بود که شمار آن‌ها به ۳۸۰۰ بال می‌رسد اما پس از معدوم‌سازی همه آن‌ها، محیط زیست قم به «پیام ما» اعلام کرد که از تعداد پرنده‌ها بی‌خبر است و احتمالا تعداد به سه‌هزار برسد. در بند پایانی بیانیه محیط زیست نیز به این موضوع اشاره شده است: «بیان دو سه هزار تلفات و معدوم‌سازی پرندگان در باغ پرندگان از سوی دکتر موسوی‌مشکینی، مدیرکل محترم حفاظت محیط زیست استان قم، اشاره‌ای به ظرفیت نگهداری این مجموعه بوده و در تمام مصاحبه‌های رسانه‌ای پس از آن، تصحیح شده است، اما متاسفانه این مسئله دستاویزی برای پاک کردن صورت مساله در میان برخی رسانه‌ها شده است که حقیقتا جای تاسف دارد.» بعد از انتشار گزارش معدوم‌سازی حاشیه‌ها درباره تعداد پرندگان بسیار بوده و همچنان ادامه دارد. مهدی‌رفیعی، مدیرکل دامپزشکی استان قم اما سه روز پیش در جلسه ستاد پیشگیری، هماهنگی و فرماندهی عملیات پاسخ به بحران استان برای پایان حواشی ماجرا گزارش حادثه را این‌طور شرح داد: «در تاریخ 19 بهمن گزارشی به ما رسید که تلفات در باغ پرندگان افزایش‌یافته است. بلافاصله نمونه‌برداری را آغاز کردیم و در بیستم بهمن پاسخ آزمایش آنفلوانزای فوق حاد پرندگان مثبت اعلام و باغ پرندگان بلافاصله قرنطینه شد. در زمان بازدید و نظارت کارشناسان بر موارد مشکوک کمتر از 671 پرنده در باغ وجود داشت تمام این پرندگان معدوم شده و با روش‌های بهداشتی دفن شدند. آمار 3 هزار پرنده به‌عنوان تلفات در این اتفاق از سوی برخی رسانه‌ها کذب و غیرقابل‌قبول است کارشناسان فنی دامپزشکی تمام پرندگان را تفکیک و لیست برداری کرده‌اند، 671 پرنده معدوم شده و تعدادی تلفات وجود داشته که درنهایت تعداد به 692 پرنده می‌رسد.»