«سال‌ها پیش روزی تصمیم گرفتم که راهی جایی شوم که در آن درس خوانده بودم. دارالفنون دیگر حس و حال آن روزها را نداشت اما سالن امیرکبیرش برای من تداعی کننده خاطرات گذشته بود. روزی در این سالن جمع می‌شدیم، از ما تقدیر می کردند، مراسم برگزار می‌کردند، حتی جشن فارغ التحصیلی گرفته بودیم، در این سالن جمعی از کشتی‌گیران مشهور آن زمان هم پا گذاشته بودند. تختی و مرحوم حبیبی و صنعتکاران. چشم که چرخاندم دیدم یک جفت چشم کوچک در جثه‌ای قرمز رنگ خیره به من است. از فردی که همراهم شده بود پرسیدم که اینجا روباه دارد؟ سرش را به نشانه تایید تکان داد. شاید باور کردنش اینجا برای شمایی که سال‌هاست تهران را با دود و ترافیک می‌شناسید سخت باشد که بپذیرید که من در قلب تهران درست وسط محدوده بازار تهران، یک روباه قرمز دیدم.»

این بخشی از صحبت‌های اسماعیل کهرم، بوم شناس و فعال پیشکسوت محیط زیست دیروز، ۱۸ بهمن ماه در مراسم اختتامیه مسابقه عکاسی تنوع زیستی تهران بود. مسابقه‌ای که در آن نزدیک به ۶۴۸ تصویر از گونه‌های مختلف پایتخت به آن ارسال شده بود. تصاویری از پرندگان، پستانداران و حتی خزندگانی که همگی ساکن تهرانند اما شاید کمتر به چشم شهروندانی آمده باشند که تهران را تنها با گربه‌ها و موش‌هایش می‌شناسند. گربه‌ها و موش‌هایی که روز به روز جمعیتشان و جثه‌شان بزرگ‌تر می‌شود. اسماعیل کهرم در سخنرانی کوتاهی که در این مراسم داشت به تمام این گفته‌ها اشاره کرد، او حتی گفت که حیات وحش این روزها خودش را با آلودگی‌های تهران وفق داده است: « یک تحقیقی به تازگی نشان داده که پرندگان این روزها صدایشان بلندتر شده است، این ترافیک این آلودگی صوتی ماشین‌ها و موتوسیکلت‌ها باعث شده تا حتی پرندگان هم صدایشان به جفتشان نرسد و برای همین بلندتر آواز بخوانند.»

وضعیت شکننده زیستگاه‌های تهران

پری شاهرخ، بلبل خرما، پری طوق صورتی و طرقه کوهی پرندگان کمتر شناخته شده اقلیم تهرانند. آن‌هایی که نامشان به زبان کهرم آمد اما تصویرشان به ذهن مخاطبان حاضر در جلسه نیامد. «تهران امروز با چنارستان دیروز فاصله چند صد فرسخی دارد. بعضی مناطق طبیعی تهران به دلیل مجاورت با مناطق مسکونی چنان وضعیت شکننده‌ و آسیب‌پذیری پیدا کردند که مشخص نیست سرانجامشان چه می‌شود.» این‌ها را شینا انصاری، مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران در جریان مراسم گفت. دلیلی که شاید بسیاری از شهروندان تهران تصویر روشنی از پرندگان شهر تهران ندارند هم همین باشد. علتی که برگزار کنندگان این جشنواره سعی دارند تا آن را رفع کنند. انصاری همچنین گفت «استمرار این برنامه با محوریت گونه‌های ارزشمند گیاهی که در تتمه و بقایای زیستگاه‌های طبیعی شهر و پیرامون آن وجود دارد می‌تواند موجب شناخت و آگاهی گسترده جامعه نسبت به تنوع زیستی شهر، اهمیت حفاظت و حراست از زیستگاه‌های طبیعی پایتخت و جلوگیری از آسیب و تخریب آن‌ها شود.»
۱۳۰۸ گونه گیاهی تهران را چه کسی می‌شناسد؟
شاید درک این موضوع آسان نباشد که بدانیم در حال حاضر بیش از ۱۳۰۸ گونه گیاهی در پایتخت کشور وجود داشته باشد. پایتختی که شاید تصویر شهرنشینانش از گیاهان آن محدود به بوته‌های شمشاد و درختان کاج و سروی باشد که گه‌گاه در میادین شهر کاشته می‌شوند. به گفته انصاری از این ۱۳۰۸ گونه، حدود ۱۶۷ گونه منحصرا برای اقلیم تهران‌هستند: «بالغ بر 180گونه پرنده، 38 گونه پستاندار،27 گونه خزنده و7 گونه ماهی را می‌توان در زمره تنوع زیستی جانوری تهران هستند، به همین دلیل برای حفاظت از گونه‌های جانوری به‌ویژه پرندگان نیاز است بسترهای طبیعی و بکر و پوشش گیاهی متناسب برای بقای این گونه‌ها حفظ شود.

پرنده‌ها از تهران کوچ می‌کنند

«به سمتی می‌رویم که در آینده شهری بدون پرنده داشته باشیم.» این شاید مهم‌ترین هشدار جلسه بود. هشداری که از زبان آرش حسینی‌میلانی، رئیس کمیته محیط زیست شورای شهر تهران گفته شد و در ذهن حاضران در جلسه زنگ خطری را روشن کرد. او گفت که هم اکنون در زمان آلودگی هوای تهران پرنده‌ها از شهر دوری می‌کنند و شواهدی هم برای آن وجود دارد. غیر از دستکاری‌های انسانی و آلودگی‌هایی که او به طبیعت تحمیل می‌کند، تغییر اقلیم هم دلیل دیگری برای از بین رفتن تنوع زیستی تهران است: «تغییر اقلیمی بی‌شک بر تنوع زیستی و تنوع طبیعی تهران اثرگذار خواهد بود. از جمله پدیده‌های هشدار دهنده، ظهور آفت‌ها است. در ابتدای ورود به دوره پنجم مدیریت شهری، شاهد شیوع سفیدبالک‌ها در شهر تهران بودیم. با اقدامات گیاه‌پزشکی و کنترلی که انجام شد، تا حد بسیار زیادی این معضل مهار شد اما ممکن است همین فرایندهای ناشی از تغییر اقلیمی موجب ظهور آفات جدیدی شود.»

غالب تصاویر ارسالی از پرندگان بود

پایتخت خاکستری ایران اما به پرندگان نیاز دارد، پرندگانی که آفات را کنترل و مهار می‌کنند باعث بقای فضای سبز می‌شوند، آوازشان باعث آسایش روانی شهرنشینان می‌شود و تصویرشان عکاسان را به وجد می‌آورد. پیام پورنگ، دبیر اجرایی این جشنواره به روزنامه «پیام‌ما» می‌گوید که عمده تصاویر ارسالی از تنوع زیستی هم به پرندگان اختصاص داشت: تنوع پرندگانی که از آن‌ها عکاسی شده بود، بیشتر از سایر گونه‌ها بود اما داوران سعی کردند که نگاه جامع‌تری داشته باشند و غیر از پرندگان گونه‌های دیگری را مد نظر قرار دهند اما گونه غالب پرندگان است. او می‌گوید که این جشنواره‌ که به مناسب هفته محیط زیست در شهرداری تهران برگزار شد، می‌تواند باعث فرهنگ سازی در شهروندان شود: «یکی از مهم‌ترین تاثیراتی که می‌تواند این جشنواره داشته باشد، شناخت مردم نسبت به تنوع زیستی تهران است، وقتی مردم ببینند و آگاه باشند شاید سو رفتارشان نسبت به محیط زیست را تغییر دهند.» سو رفتاری که خودش را با آزار پرندگان، سکونت آن‌ها در قفس یا حتی دادن هر غذایی به آن‌ها نشان دهد. موضوعی که اتفاقا در عکس برتر از نگاه هیات داوران هم به چشم می‌آمد. عکسی که سجاد جهانی آن را گرفته است، تصویری از پرندگان بر فراز دریاچه شهدای خلیج فارس. او به روزنامه «پیام‌ما» می‌گوید: «تطبیق زندگی انسان و پرندگان شاید مهم‌ترین ویژگی تصویر من باشد.» او که خود فعال محیط زیست، ۵ سال هم هست که عکاسی می‌کند. او تصویر غذا دادن به پرندگان شهری را ثبت کرده است. تصویری که هم نگاه مثبتی دارد و هم نگاه منفی. مثبت بودنش از این روست که: «شهروندان پرندگان را در کنار خودشان بپذیرند و به محیط زیست اطرافشان بی‌توجه نباشند.» منفی از این رو که: «وقتی دریاچه ایجاد شد، بیشتر پرندگان دوست دارند از محیط زیست دریاچه تغذیه کنند اما ما داریم در آن خلل ایجاد کنیم، از طرفی شهروندان ما عموما نمی‌دانند که باید چه غذایی به پرندگان بدهند و چه غذایی نباید بدهند. شاید برگزاری یک کارگاه یا رویدادهای این چنینی باعث آموزش هم به آن‌ها بشود.» پرستو هدایت‌زاده دیگر عکاس برگزیده جشنواره بود که پرنده‌نگر است و چند سالی هم است که عکاسی می‌کند. او تصویری از دارکوب قهوه‌ای یا راه راه را ثبت کرده است. گونه‌ای مهاجر که بهار به تهران کوچ می‌کند، او به روزنامه «پیام‌ما» می‌گوید:«این گونه کمیابی نیست اما کم دیده می‌شود، من همیشه در پارک پلیس و پارک شهر آن را دیده بودم، امسال از قضا در اوج کرونا در پارک نزدیک خانه‌ خودمان در منطقه ۲ سعادت آباد، پارک مروارید آن را در روز ۳ فروردین دیدم.» او می‌گوید که تا ده روز تمام دارکوب را زیر نظر داشت و چند صد فریم از آن عکس گرفت و در نهایت یک نمونه از بهترین آن را به جشنواره ارسال کرد.
جغد کوچک، روباه، قوچ و میش هم از دیگر تصاویر تکرار شونده گونه‌های زیستی بود که به چشم عکاسان جشنواره تنوع زیستی آمده بود. آثار برگزیدگان این جشنواره قرار است در آینده روی دیوارهای و تابلوهای سطح شهر تهران قرار بگیرد، تصاویری که پرندگان هم با دیدن آن‌ها آواز بخوانند و جفت‌هایشان را ترغیب کنند تا به زادگاهشان باز گردند.