استخر فاضلاب «ژاوه»، روستاها را خالی از سکنه می‌کند

موضوع آبگیری سد ژاوه، سدی بر رودخانه ژاوه در سنندجِ استان کردستان که سال‌هاست به‌جای «آب»، به‌عنوان «استخر فاضلاب» شهرت دارد، بار دیگر با تکمیل زیرساخت‌های سد مورد توجه کارشناسان و فعالان محلی قرار گرفته است. سد و مسئله‌ای حیاتی که با وجود اهمیت بسیار بالا، هرگز مورد توجه و حمایت فعالان محیط‌زیست در سطح ملی قرار نگرفت و جامعه محلی در کردستان به‌تنهایی برای رفع بحران آن تلاش می‌کند. این بار، با تکمیل زیرساخت‌های سد، جامعه محلی و فعالان اجتماعی و محیط‌زیست این استان همایشی با عنوان «توسعه پایدار ژاوه‌رود» برگزار کردند تا شاید بتوانند مخاطرات آبگیری سدی را که مسیرهای فاضلاب بخشی از شهر و روستاهای سنندج به آن می‌ریزد، برای مسئولان تبیین کنند. این همایش بار دیگر شکاف میان ظرفیت‌های کم‌نظیر این منطقه و چالش‌های پیش‌روی آن را به کانون توجه آورد.

در این همایش، فرماندار سنندج و استادان دانشگاه با انتقاد از وضعیت بهداشتی آب سد ژاوه، نسبت به پیامدهای ورود فاضلاب به این سد و ضرورت رعایت استانداردهای زیست‌محیطی پیش از آبگیری تأکید کردند.

تضعیف معیشت

کاهش جمعیت روستاها، تضعیف معیشت مردم و ضرورت مشارکت جوامع محلی در حفاظت از میراث فرهنگی هورامان از دیگر محورهای مطرح‌شده در این همایش بود.

فرماندار سنندج در این همایش، کاهش جمعیت را یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های بخش ژاوه‌رود عنوان کرد و گفت: «بسیاری از روستاهای این منطقه جمعیت جوان آن مهاجرت کرده‌اند و به‌نوعی می‌توان گفت به سرای سالمندان تبدیل شده‌اند.»

«غریب سجادی» ادامه داد: «در حالی که مردم بزرگ‌ترین ظرفیت ژاوه‌رود هستند، خالی‌شدن روستاها از سکنه به یکی از مهم‌ترین تهدیدهای آن تبدیل شده است. محیط‌زیست یکی از مؤلفه‌های اصلی توسعه پایدار است؛ اگر از محیط‌زیست ژاوه‌رود مراقبت نکنیم، همین مسئله به مانعی در مسیر توسعه منطقه تبدیل خواهد شد.»

فرماندار سنندج سد ژاوه را یکی از تهدیدهای زیست‌محیطی منطقه عنوان کرد و ادامه داد: «این سد مجوزهای بهداشتی لازم را دریافت نکرده است و برای بررسی بیشتر موارد مربوط به آن، شورای تأمین استان و شهرستان تشکیل شده است.»

به گفته او، ظرفیت سد ژاوه ۹۰ میلیون مترمکعب است و حدود ۲۰ میلیون مترمکعب فاضلاب وارد این سد می‌شود: «آبگیری سد ژاوه در شرایط کنونی اقدامی زیان‌بار برای مردم منطقه است. اگر می‌خواهیم منطقه ژاوه‌رود از بین نرود، باید برای رفع مسائل بهداشتی این سد و جلوگیری از پیامدهای آن اقدام اساسی انجام شود. تا زمانی که برای بهبود وضعیت اقتصادی و معیشت مردم این منطقه فکری نکنیم، نمی‌توان انتظار تحقق توسعه پایدار را داشت.»

استاندارد زیر سؤال

یک استاد دانشگاه کردستان نیز در پنل تخصصی این همایش، با اشاره به آغاز مباحث مربوط به آبگیری سد ژاوه از سال ۱۳۹۲ گفت: «در دانشگاه کردستان کمیته‌ای پژوهشی برای بررسی وضعیت این سد تشکیل شد و پس از بررسی پارامترهای مختلف، به این نتیجه رسیدیم که سد ژاوه در شرایط کنونی استانداردهای لازم برای آبگیری را ندارد.»

به گفته «حبیب‌الله محمدی»، هدف اصلی از احداث سد ژاوه تأمین آب کشاورزی است: «بهره‌برداری از این سد باید مطابق استانداردهای لازم انجام شود و کیفیت آب برای استفاده در بخش کشاورزی اهمیت اساسی دارد. حدود ۲ هزار لیتر در ثانیه فاضلاب سنندج وارد چرخه تصفیه می‌شود و هنگام بارندگی نیز رواناب‌ها به تصفیه‌خانه وارد می‌شوند؛ در حالی که ظرفیت تصفیه‌خانه پاسخگوی این حجم نیست. در استان دو دیدگاه موافق و مخالف وجود دارد، اما آنچه اهمیت دارد، رعایت استانداردهای لازم و فراهم‌کردن شرایط مناسب برای بهره‌برداری از سد است.»

او ادامه داد: «برای ساخت یک سد حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار میلیارد تومان هزینه می‌شود و باید بررسی کرد که آیا سرمایه‌گذاری در بخش صنعت و تولید نمی‌تواند منافع اقتصادی و اشتغال بیشتری برای استان ایجاد کند. نقاط آلاینده و عوامل مؤثر در ایجاد این وضعیت بررسی شده و برای دستگاه‌های مسئول نیز تقسیم کار صورت گرفته است تا برای رفع آلودگی‌ها اقدام کنند. سد باید از آب باکیفیت برخوردار باشد و بتوان از منابع آن برای کشاورزی استفاده کرد؛ چشمه‌ها و رودخانه‌ها نیز بخشی از هویت طبیعی کردستان هستند و باید از آن‌ها حفاظت شود. باید بپذیریم که ظرفیت سدسازی کردستان به پایان رسیده است و باید به‌جای تمرکز صرف بر ساخت سدهای جدید، به توسعه بخش تولید، کشاورزی و حفظ منابع طبیعی توجه بیشتری شود.»

اگر خطرناک باشد؟

معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار کردستان درباره سد ژاوه سنندج، نگرانی‌های مطرح‌شده در این همایش و آنچه طی سال‌ها درباره مخاطرات آبگیری سد ژاوه گفته شده است، می‌گوید: «اگر مشخص شود آبگیری این سد برای سلامت مردم خطرآفرین است، باید از آبگیری آن جلوگیری شود.»

«علی‌اکبر ورمقانی» ادامه می‌دهد: «توسعه پایدار در حوزه‌های مختلف تعریف می‌شود، اما تا زمانی که توسعه فرهنگی و منابع انسانی در جامعه محقق نشود، سایر ابعاد توسعه نیز به توازن لازم نخواهند رسید. باید به منافع عمومی اولویت بدهیم. برای تحقق توسعه پایدار باید از ظرفیت خرد جمعی استفاده کرد و تصمیم‌ها را با در نظر گرفتن مصالح عمومی اتخاذ کرد.»

او با اشاره به پیشینه تاریخی و فرهنگی ژاوه‌رود و هورامان توضیح می‌دهد: «ژاوه‌رود از فرهنگ و پیشینه‌ای غنی برخوردار است و مردم هورامان نیز مردمانی با تمدن و هویت تاریخی هستند. باید با برنامه‌ریزی و مشارکت مردم، گام‌های مؤثری برای توسعه و تحول این منطقه برداشته شود. ما باید در این منطقه زیرساخت‌های روستایی را توسعه دهیم. شاید همه روستاهای منطقه از امکانات و راه‌های توسعه‌یافته برخوردار نباشند، اما باید برای بهبود زیرساخت‌ها و فراهم‌کردن زمینه توسعه بیشتر روستاها تلاش کرد.»

او به مطالعات و پژوهش‌های انجام‌شده درباره سد ژاوه اشاره می‌کند و می‌گوید: «تیمی از دانشگاه کردستان در حال بررسی و پژوهش درباره این سد است و باید تهدیدها و مخاطرات احتمالی آن شناسایی و برطرف شود. در صورتی که نتایج بررسی‌های علمی، آبگیری سد را تأیید کند، می‌توان در این زمینه اقدام کرد.»

سد ژاوه قرار بود در سال ۱۳۹۲ آبگیری شود، اما مسئولان وقت با اشاره به ریخته‌شدن فاضلاب و سایر مواد آلاینده به رودخانه‌های گاوه و قشلاق و تکمیل‌نشدن تصفیه‌خانه سنندج، آبگیری را متوقف کردند. در سال ۱۳۹۴، تصفیه‌خانه شهر سنندج افتتاح شد، اما گفته شد حجم فاضلاب ورودی افزایش یافته و تصفیه‌خانه موجود فقط ظرفیت تصفیه بخشی از فاضلاب سنندج را دارد. در زمان شروع ساخت سد ژاوه در سال ۱۳۹۸، میزان آلایندگی رودخانه گاوه‌رود کمتر از ۳ درصد عنوان شده بود، اما تا سال ۱۳۹۹ این رقم به ۳۴ درصد افزایش یافت و عملاً آبگیری سد را تحت‌تأثیر قرار داد. این در حالی است که قرار بود با اقدام‌هایی مانند تکمیل تصفیه‌خانه سنندج، میزان آلودگی اولیه در رودخانه کاهش یابد. حالا یک‌بار دیگر موضوع آبگیری این سد، بدون اعلام وضعیت منابع آلاینده آن، به میان آمده است و شاید فقط تغییر دولت وقفه کوتاهی در انجام آن ایجاد کرده باشد.

ظرفیت تکمیل‌نشده

حالا یک‌بار دیگر موضوع آبگیری سد در حالی مطرح است که گزارش‌های رسمی موجود از منابع دولتی و دانشگاهی، از جمله گزارش «وضعیت آلاینده‌های ورودی به مخزن سد ژاوه»، تهیه‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای کردستان؛ گزارش «آبگیری سد مخزنی ژاوه سنندج و پیامدهای آن»، تهیه‌شده از سوی کمیته آب، شبکه ملی جامعه و دانشگاهِ دانشگاه کردستان؛ مقاله علمی‌پژوهشی «ارزیابی پراکنش باکتری‌های شاخص در سرشاخه‌های رودخانه قشلاق و گاوه‌رود»، تهیه‌شده از سوی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر، مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور و سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی؛ و نیز گزارش نشست مشترک اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی سنندج و دانشگاه کردستان، طی سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ نشان می‌دهند: «حتی با فرض ارتقای تصفیه‌خانه آب شهر سنندج، بخش عمده‌ای از پساب‌ها و آلاینده‌ها در رودخانه جاری خواهند شد.»

براساس این مطالعات و با توجه به اینکه ظرفیت تصفیه‌خانه سنندج تا زمان تنظیم گزارش، یعنی مهر ۱۴۰۵، همچنان تکمیل و افزایش نیافته است، حجم عظیمی از مواد آلاینده و ترکیبات فسفر و نیترات، پس از آبگیری وارد مخزن سد ژاوه خواهد شد. مطالعات به این نتیجه می‌رسند که در نهایت چنین سناریویی به‌عنوان یک بحران زیست‌محیطی در آینده تلقی می‌شود که امکان سکونت در این محدوده‌ها را مختل خواهد کرد. بنابراین، آبگیری سد در شرایط کنونی به‌معنی ذخیره فاضلاب است و نه‌تنها نمی‌تواند هزینه‌های ساخت سد ژاوه و بلااستفاده‌بودن آن را توجیه کند، بلکه به خلق بحران بزرگ‌تری دامن خواهد زد.

آخرین مطالعه درباره آبگیری سد ژاوه، «مدل‌سازی کیفی رودخانه‌ها» است که شرکت آب منطقه‌ای کردستان در سال ۱۴۰۲ انجام داده است. این مطالعه نیز تأیید می‌کند که حجم مخزن سد ژاوه در رقوم نرمال حدود ۶۵ میلیون مترمکعب است. منابع آبی تأمین‌کننده آن، رودخانه گاوه‌رود با سهم تقریبی ۵۲ درصد و رودخانه ژاوه‌رود با سهم آلایندگی ۳۴ درصد هستند که آلودگی آن عمدتاً ناشی از فعالیت‌های کشاورزی، روستایی و دام و طیور است. منبع تأمین‌کننده دیگر، رودخانه قشلاق، با سهم ۴۳ درصد از آورد سد ژاوه است که به طول ۴۵ کیلومتر از پایاب سد قشلاق شروع می‌شود و در مجاورت آن باغ‌ها و اراضی کشاورزی گسترش یافته‌اند.

این رودخانه همچنین به‌واسطه عبور از شهر سنندج و نواحی منفصل شهری و روستاهای مجاور، از طریق آبراهه‌ها و مجاری سطحی منتهی به رودخانه، حامل آلاینده‌هاست. سهم آلایندگی رودخانه قشلاق برای سد ژاوه معادل ۶۶ درصد است که از این میزان، ۴۵ درصد مربوط به تصفیه‌خانه فاضلاب و شیرابه زباله است: «تصفیه‌خانۀ فعلی سنندج، در شرایط فعلی نه از نظر کمی (به‌دلیل حجم قابل‌توجه جریان بای‌پس و تخلیۀ فاضلاب خام به رودخانه) و نه از نظر کیفی (عدم حذف فسفر و نیتروژن)، شرایط لازم و کافی را برای آبگیری سد ژاوه مهیا نکرده است. هیچ اقدامی در مورد ساماندهی فاضلاب، مدیریت فضولات حیوانی و دفع بهداشتی زباله‌های انسانی روستاهای واقع در حوضۀ آبریز سد ژاوه نشده است و آلایندگی همۀ روستاهای مذکور، عمدتاً از طریق مجاری آب‌های سطحی به رودخانه‌های قشلاق و گاوه‌رود سرازیر می‌شود.»

آنچه در مجموعه این گزارش‌ها گفته می‌شود، در خبرهای رسمی منتشرشده از سوی خبرگزاری‌ها تا خرداد ۱۴۰۳ نیز قابل پیگیری است. خبرگزاری تسنیم در سی‌ویکم خرداد ۱۴۰۳، به نقل از «اقبال حمیدی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان کردستان، نوشت: «مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان کردستان می‌گوید: درحال‌حاضر فاضلاب ۵۶ روستا وارد سد قشلاق و فاضلاب برخی روستاها نیز وارد سد آزاد، محل تأمین منبع آب شرب سنندج، می‌شود که باید هرچه سریع‌تر آبفا دربارۀ احداث تصفیه‌خانه اقدام و این معضل را ساماندهی کند. متأسفانه هم‌اکنون در حوزۀ بالادست سدهای تأمین‌کنندۀ آب شرب استان مشکل داریم. چرا که کردستان یکی از استان‌هایی است که آب شرب شهرستان‌ها را از سدها تأمین کرده و همین، چالش‌هایی را در حوزۀ مدیریت فاضلاب بالادست انسانی روستایی و فضولات دامی ایجاد کرده و به‌عنوان یک مشکل محیط‌زیستی با آن مواجه هستیم.»

او ادامه داده بود: «اگر در همان زمان طراحی اولیه و ساخت سدهای استان، فاضلاب روستاها و فضولات دامی مدیریت می‌شد، دیگر شاهد چنین مشکلات کنونی نبودیم که نمونۀ آن را در سد قشلاق سنندج شاهد بودیم که دولت برای اجرای پروژۀ آبرسانی از سد آزاد به تصفیه‌خانۀ سنندج، چه هزینۀ بالایی را متقبل شد. اگر به فکر چاره نباشیم، چالش سد قشلاق نیز پیش‌روی سد آزاد سنندج است. برای جلوگیری از ورود فاضلاب به سد آزاد که محل تأمین‌کنندۀ آب سنندج است، مکاتبات عدیده‌ای با آبفا استان در رابطه با تخصیص اعتبارات از محل مادۀ ۲۳ ملی و استانی انجام داده‌ایم که مصوب و مقرر شده که براساس اولویت‌بندی، فاضلاب روستاهای در شعاع تأثیرگذار ۱ تا ۲ کیلومتری سد و بعد سایر روستاها را ساماندهی کنند. از آنجا که بیشتر منابع آب شرب استان از سدها تأمین می‌شود و بالادست سدها نیز اراضی کشاورزی، روستاها و تولید فضولات دامی در بحث تغذیه‌گرایی می‌تواند اثرات منفی به‌دنبال داشته باشد، یک چالش است، آمار تعداد کلی روستاها در اختیار آبفا است.»

حمیدی تأیید کرده بود که درحال‌حاضر فاضلاب روستاها به‌شکل مستقیم وارد سد قشلاق می‌شود: «فاضلاب روستای سراب قامیش و ۵ روستای دیگر همچون «تیرگران و عیسی‌در»، به‌صورت غیرمستقیم و سایر روستاهای حوزۀ تأثیرگذار که بالغ بر ۵۰ روستا هستند، وارد سد قشلاق سنندج می‌شود.»

به‌نظر می‌رسد مشکلات تصفیه‌خانه سنندج نیز هنوز پابرجاست. اول مرداد سال ۱۴۰۳، جلسه‌ای در شورای شهر سنندج با عنوان «ضرورت ساماندهی لجن و شیرابه‌های ورودی به تصفیه‌خانه شهر سنندج» برگزار شد.

در این جلسه که به بررسی مشکلات تصفیه‌خانه سنندج اختصاص داشت، «سیف‌الله رضایی»، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر سنندج، اعلام کرده بود: «لجن و شیرابۀ پسماندهایی که به داخل تصفیه‌خانۀ فاضلاب شهر سنندج ورود پیدا می‌کنند، باید ساماندهی شوند. رفع این آلودگی نیازمند اعتبارات خاصی است. به‌همین‌منظور باید یک جلسۀ فنی تشکیل شده و در آن وظایف شهرداری، ادارۀ آبفا و عوامل اجرایی سد ژاوه برای حل این مشکل تعیین شود. ساماندهی لجن و شیرابه‌های موجود در تصفیه‌خانه، با سلامت و بهداشت جامعه مرتبط است. به‌همین‌دلیل نهادهای مسئول باید به وظایف خود در این زمینه به‌صورت جدی عمل کنند.»

علاج یا تعجیل؟

به‌نظر می‌رسد درخواست اقدام جدی از سوی شورای شهر سنندج، به معنای تعجیل در آبگیری آن از سوی متولیان بخش آب تعبیر شده است؛ اگرچه تلاش برای آبگیری این سد، پس از گذشت ۱۶ سال از ساخت آن، پانزدهم اسفند سال ۱۴۰۲ از سوی استاندار کردستان اعلام شده بود. «اسماعیل زارعی‌کوشا» که در جشنواره جوانان برتر ایران‌زمین سخنرانی می‌کرد، اعلام کرده بود: «۵۰ درصد از مشکلات محیط‌زیستی سد ژاوه، در سفر رئیس‌جمهور به استان با افتتاح تصفیه‌خانۀ سنندج رفع شد و ۵۰ درصد آن نیز با ساماندهی فاضلاب روستایی و نواحی منفصل شهری، تا نیمۀ اول سال آینده برطرف و این سد آمادۀ آبگیری می‌شود.»

آخرین خبری که در این زمینه، یعنی ساماندهی فاضلاب منتهی به ژاوه، منتشر شده است، مربوط به آبان سال ۱۴۰۲ است. آن زمان مدیرعامل شرکت آبفای کردستان از ابلاغ ۹۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای بخش فاضلاب استان از محل مصوبات سفر رئیس‌جمهوری به این استان خبر داده بود. «محمد فرهاد» اعلام کرده بود که در دور دوم سفر رئیس‌جمهوری به استان کردستان، مبلغ ۹۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای ساماندهی فاضلاب نواحی منفصل شهری سنندج و روستاهای بالادست سد ژاوه و تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهرهای سنندج، مریوان و دیواندره در نظر گرفته شده و قرار است از سوی دفتر رئیس‌جمهور ابلاغ شود. «به‌منظور حفظ و حراست از سد ژاوه به‌عنوان یک منبع مهم تأمین آب، باید فاضلاب روستاهای بالادست این سد ساماندهی شود تا هم حفظ و حراست از محیط‌زیست انجام و هم از ورود فاضلاب به کاسۀ سد ژاوه جلوگیری شود که در همین راستا پروژۀ ارتقاء کمی و کیفی تصفیه‌خانۀ فاضلاب شهر سنندج نیز به مبلغ ۵۰۰ میلیارد تومان اجرا شد و در سفر اخیر رئیس‌جمهور به بهره‌برداری رسید که اجرای این پروژه نیز با هدف حفظ سلامت آب سد ژاوه بود.»

او همچنین ادامه داده بود: «با هدف اجرای شبکۀ جمع‌آوری و تصفیه‌خانۀ فاضلاب سنندج و نیز ساماندهی فاضلاب نواحی منفصل شهری سنندج و روستاهای بالادست سد ژاوه، ۶۰۰ میلیارد تومان منظور شده و به‌زودی ابلاغ خواهد شد. علاوه‌بر این ۶۰۰ میلیارد تومان، ۳۰۰ میلیارد تومان دیگر نیز برای تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب مریوان و دیواندره و همچنین باقی‌ماندۀ طلب پیمانکار تصفیه‌خانۀ فاضلاب سنندج نیز، از سوی دفتر رئیس‌جمهور قرار است ابلاغ شود.»

او «ابراز امیدواری» کرده بود که پس از جذب و هزینه‌کرد این مبلغ در حوزۀ فاضلاب استان، شاهد رشد و ارتقاء چشمگیر شاخص‌های این حوزه باشیم؛ موضوعی که به‌نظر در حد امیدواری ماند. در تماس «پیام ما» برای پیگیری نحوۀ تخصیص، تحقق و البته هزینه‌کرد این اعتبارات از شرکت آب و فاضلاب کردستان، «ادریس شریفی»، مدیر روابط‌عمومی این اداره، می‌گوید که فعلاً عدد خاصی تخصیص پیدا نکرده، اما موضوع در دست اقدام و پیگیری است.

بر این اساس، شاید بتوان گفت حداقل از سال ۱۳۹۹، یعنی دفعۀ قبلی که دولت تصمیم به آبگیری سد ژاوه داشت، تا اکنون هیچ اقدام مؤثری برای رفع آلودگی جریان‌های آبی که قرار است پشت سد ژاوه ذخیره شوند، انجام نشده است. آنچه گزارش‌های دانشگاه کردستان و سایر پژوهش‌ها تا سال ۱۴۰۴ بر آن اصرار دارند، پیش‌تر یک‌بار از سوی شرکت توسعه منابع آب و نیرو هم تهیه و تدوین شد، اما به دست رسانه‌ها نرسید.

حالا شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران، به‌عنوان مجری طرح، نیز تأکید دارد که همه مسئولیت‌های خودش را در مورد سد ژاوه به انجام رسانده است، اما مسئولیت‌های دستگاه‌های استانی همچنان بلاتکلیف مانده است.