مهندسی رودخانه‌ها و آماده‌سازی حوضه‌های آبریز آذربایجان شرقی در برابر سیلاب‌های ال‌نینو

آسیب‌پذیری اقلیمی و سوابق سیلاب‌های مرگبار در آذربایجان شرقی

موقعیت ویژه جغرافیایی، ساختار کوهستانی و دامنه‌های پرشیب در سه حوضه آبریز ارسباران، سهند و سبلان موجب شده است که صدها دره و مسیل فرعی با آغاز رگبارهای کوتاه‌مدت، به کانون‌های طغیان ناگهانی آب تبدیل شوند. مرور حوادث گذشته نظیر سیل فروردین ۱۳۹۶ در روستای «چنار» شهرستان عجب‌شیر با دبی تخریبی ۵۰۰ مترمکعب بر ثانیه و همچنین تلفات انسانی در روستای «غله‌زار» آذرشهر ناشی از توقف و تماشای سیل در حریم بستر، بیانگر این واقعیت است که دست‌اندازی به حریم مجاری آبی، شخم غیراصولی در جهت شیب دامنه‌ها و بی‌توجهی به هشدارهای هواشناسی، مخاطرات طبیعی را به بحران‌های جانی و مالی بدل می‌سازد. از سوی دیگر، آمارها نشان می‌دهد ۸۹ درصد سیل‌های خسارت‌بار استان در دوره‌های بازگشت (دبی) زیر ۲۵ سال به وقوع می‌پیوندد و ۸۶ درصد آن‌ها در مسیل‌های درجه ۳ پرشیب رخ می‌دهد که ماهیتی سریع و غیرقابل‌پیش‌بینی دارند.

ساماندهی ۲۵ هزار کیلومتر رودخانه و رفع تصرف ۳۵۰ کیلومتر مسیل

به گفته علی آخوندزاده، مدیر مهندسی رودخانه‌ها و سواحل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، از مجموع ۲۵ هزار کیلومتر رودخانه و مسیل شناسایی‌شده در استان، تا پایان سال گذشته ۱۲ هزار کیلومتر لایروبی، بازگشایی و ساماندهی شده است.

وضعیت عملیات جاری و اعتبارات این حوزه به شرح زیر است:

• رفع تصرف ۳۵۰ کیلومتر مسیل: در سال جاری با همکاری دستگاه‌هایی مانند راه و شهرسازی، بازگشایی ۳۵۰ کیلومتر در دست اقدام قرار گرفته و تیم‌های اجرایی در شهرستان‌های بناب، ملکان، مراغه و هشترود مستقر هستند.
• احیای مسیرهای منتهی به دریاچه ارومیه: لایروبی رودخانه‌هایی همچون آجی‌چای و مردق‌چای با هدف دوگانه تسریع و تسهیل در انتقال روان‌آب‌ها به بستر دریاچه ارومیه و مهار طغیان دنبال می‌شود.
• هزینه ساماندهی: اجرای عملیات ساماندهی به‌ازای هر کیلومتر نیازمند ۵ تا ۶ میلیارد تومان اعتبار است.
• ایمن‌سازی مرز آبی ارس و قزل‌اوزن: امسال با هماهنگی کمیته رودخانه‌های مرزی (متشکل از وزارت امور خارجه، وزارت کشور و سازمان حفاظت محیط زیست)، ۶۵ کیلومتر از بستر رودخانه ارس ساماندهی شد که ایمن‌سازی ۱۰ هزار و ۵۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی حاشیه رودخانه را در پی داشته است.

راه‌اندازی پایلوت سامانه پایش هوشمند با ۵۰ لایه اطلاعاتی

در بخش مدیریت غیرسازه‌ای و هشدار سریع، سامانه‌ای نوآورانه بر مبنای بیش از ۵۰ لایه اطلاعات مکانی و هیدرولوژیکی به‌صورت پایلوت در آذربایجان شرقی راه‌اندازی شده است. این سامانه با شناسایی کانون‌های حادثه‌خیز رودخانه‌ها، زمینه تصمیم‌گیری فوری در زمان بحران را فراهم می‌کند. همچنین سیستم ارسال پیامک هشدار هدفمند برای ساکنان مجاور پهنه‌های پرخطر طراحی و آزمایش شده تا با آگاهی‌بخشی به دهیاران و ممانعت از توقف یا تردد خودروها در حریم مسیل‌ها، تلفات به حداقل برسد.

بازگشایی گلوگاه‌های سیلابی در شهرستان‌های هشترود و ترکمانچای

در سطح شهرستان‌ها، عملیات میدانی متعددی با تمرکز بر پیشگیری از سیلاب‌های پدیده ال‌نینو به مرحله اجرا رسیده است:

۱. حوزه منابع آب هشترود:

اکبر شیری، مدیر منابع آب هشترود، از لایروبی و مسیرگشایی رودخانه «قمیشلی‌چای گنجینه کتاب» با مشارکت مالکان اراضی و باغات خبر داد. این عملیات در حدفاصل گزری‌درسی تا انتهای قره‌آغاج‌درسی و بیوک‌درسی با هدف رفع گلوگاه‌ها و افزایش ظرفیت آبگذری در برابر رسوب‌گذاری‌های گذشته انجام می‌شود تا علاوه بر ایمن‌سازی، مسئولیت‌پذیری جامعه محلی در حفظ حریم تثبیت گردد.

۲. حوزه منابع آب ترکمانچای:

شهرام پزشکی، مدیر منابع آب شهرستان ترکمانچای، از تکمیل لایروبی ۱ کیلومتر از رودخانه «غریب‌دوست» و ۱.۵ کیلومتر از «شهرچایی» خبر داد. همچنین عملیات ساماندهی رودخانه «ترکمانچای» به طول ۲ کیلومتر جهت ممانعت از ورود آب به اراضی کشاورزی و مناطق مسکونی در حال اجراست.

تخصیص ۵۷ میلیارد تومان به پروژه‌های آبخیزداری بالادست

در حوزه تثبیت خاک و مهار آب‌های بالادست، محمدرضی الهیان، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری آذربایجان شرقی، با تأکید بر اینکه شخم زدن اراضی در راستای شیب زمین عامل اصلی فرسایش خاک و تقویت نیروی مخرب سیلاب است، کشاورزان را به رعایت اصول حفاظت خاک فراخواند.

وی با اشاره به تخصیص ۵۷ میلیارد تومان اعتبار آبخیزداری به استان تصریح کرد:

• عملیات احداث سازه‌های آبخیزداری در حوزه «قره‌قیه‌» و «گوار» کلیبر با هدف کنترل سیلاب و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی در دست اقدام است.
• اجرای طرح‌های بیولوژیکی در اراضی بالادست با هدف تقویت نفوذپذیری بارش‌ها و کاهش روان‌آب‌های سطحی با اولویت حوضه‌های پرخطر ادامه دارد.