فاضلاب، «کمبل» گچساران را آلوده می‌کند

دغدغه‌های بهداشتی و مطالبات مردم درباره ماجرای کشاورزی دره کمبل گچساران در این سال‌ها موضوع جلسات متعدد و مختلفی بود و معمولاً مصوبات این جلسات نیز چندان نتیجه‌ای در بر نداشت. به‌نظر می‌رسد نوعی نگاه «صفر یا صد» به موضوع وجود داشت؛ چراکه در بعضی مقاطع که پای دستگاه قضایی به میان می‌آمد، معمولاً ممنوعیت کشت در این دره مطرح می‌شد. به‌عنوان مثال، در دی‌ماه ۱۳۹۷، «خبرگزاری صداوسیما» در خبری به‌نقل از «عبدالرحیم رحیمی»، فرماندار وقت گچساران، از ممنوعیت کشت محصولات جالیزی و سبزی در مناطق پربالی، حاشیه دره کمبل و «ایستگاه پمپاژ دژسلیمان» شهرستان گچساران خبر داده بود. رحیمی که آن زمان در نخستین جلسه کمیته‌ای موسوم به «کمیته منع کشت سبزیجات در سه منطقه گچساران» حاضر شده بود، گفته بود: «بخش عمده‌ای از فاضلاب شهر دوگنبدان و روستاهای طول مسیر به رودخانه کمبل وارد می‌شود که این موضوع آب این رودخانه را به‌شدت آلوده کرده است. آبیاری سبزی با این رودخانه ممنوع است و در صورت مشاهده، با جدیت برخورد می‌شود.» آن‌طور که رحیمی گفته بود، در سال ۱۳۹۴ نیز یک‌بار مراجع قضایی درباره این موضوع حکمی صادر کرده بودند و براساس آن، ۴ هکتار از مزارع سبزی به‌دلیل آبیاری با آب این رودخانه، با تراکتور تخریب شده بود. البته رحیمی گفته بود که آبیاری با آب آلوده رودخانه فقط توسط یک کشاورز در آن زمان انجام می‌شده است. بااین‌حال، در همان زمان باز هم اعلام شده بود که کشت سبزی در تمام دره کمبل ممنوع است.

آن‌طور که پایگاه خبری تحلیلی «آفتاب گچساران» در استان کهگیلویه و بویراحمد می‌نویسد، ریشه بخشی از پیچیدگی ماجرا نیز در همین نکته نهفته بود؛ اینکه نمی‌شد تمام اراضی کشاورزی منطقه را یکسان دید و برای همه یک حکم واحد صادر کرد. از یک سو، کشاورزان از سابقه چندین‌دهه‌ای استفاده از آب برخی چشمه‌های طبیعی و کشاورزی در زمین‌های خود سخن می‌گفتند و از سوی دیگر، نگرانی‌های بهداشتی درباره استفاده از فاضلاب یا آب‌های آلوده برای کشت محصولات مطرح بود. در چنین شرایطی، مسئله زمانی وارد مرحله تازه‌ای شد که موضوع به‌جای نگاه کلی، با رویکرد کارشناسی و میدانی دنبال شد.

تفکیک آب سالم از فاضلاب

«سید امین رضایی»، مدیر شبکه بهداشت و درمان گچساران، به آفتاب گچساران گفته است: «بحث فاضلاب دره کمبل و استفاده برخی افراد از این آب برای کشاورزی، موضوعی بود که سال‌ها مطرح می‌شد و مسئولان مختلف نیز برای حل آن اقداماتی انجام داده بودند، اما مشکل همچنان ادامه داشت.»

به گفته رضایی، در برخی مقاطع اقدامات قضایی نیز انجام شد، اما به‌دلیل اینکه موضوع به‌شکل کارشناسی و تفصیلی پیگیری نمی‌شد، نگاه غالب، صفر و صدی بود؛ یعنی یا باید کشاورزی در این منطقه به‌طور کامل متوقف می‌شد یا استفاده از آب فاضلاب ادامه پیدا می‌کرد و همین مسئله باعث می‌شد جلسات و تصمیمات به نتیجه نهایی نرسد.

او گفته که از حدود دو سال پیش، شبکه بهداشت و درمان گچساران موضوع را به‌صورت تخصصی دنبال کرده و در یکی از نخستین جلسات «شورای سلامت شهرستان» که با مسئولیت او به‌عنوان دبیر شورا برگزار شده، مسئله دره کمبل به‌صورت جدی در دستور کار قرار گرفته است: «در این مرحله تلاش شد موضوع از حالت کلی خارج شود و با نگاه کارشناسی، زمین‌های کشاورزی، منابع آب و مسیرهای ورود فاضلاب به‌صورت دقیق بررسی شوند.»

در این مرحله، زمین‌های کشاورزی به‌تفکیک افراد مشخص شد و موقعیت فیزیکی و جغرافیایی چشمه‌هایی که از داخل زمین‌ها جریان داشتند نیز مورد بررسی قرار گرفت؛ همچنین مسیر فاضلابی که از میان زمین‌ها و مزارع عبور می‌کرد، ردیابی شد.

رضایی توضیح می‌دهد که در نتیجه این بررسی‌ها مشخص شد بخشی از زمین‌ها به‌طور کامل از آب چشمه استفاده می‌کنند، بخشی از آب فاضلاب استفاده می‌کنند و در برخی نقاط نیز احتمال ترکیب آب چشمه و فاضلاب وجود دارد: «بنابراین این تفکیک، عملاً مسیر تصمیم‌گیری را تغییر داد؛ زیرا دیگر قرار نبود درباره کل منطقه با یک حکم یکسان تصمیم‌گیری شود، بلکه هر زمین و هر منبع آب براساس وضعیت واقعی خود مورد ارزیابی قرار گرفت.»

در مرحله بعد، آن‌طور که رضایی می‌گوید، با همکاری آبفای شهرستان و «شرکت بهره‌برداری نفت و گاز گچساران» و با حمایت فرماندار و دادستان، در نقاطی که پساب تصفیه‌خانه فاضلاب وارد مسیر چشمه‌ها می‌شد، کانال‌هایی احداث شد تا مسیر فاضلاب از مسیر برخی زمین‌ها جدا شود: «هدف از این اقدام آن بود که آب چشمه و فاضلاب با یکدیگر ترکیب نشوند و بتوان وضعیت واقعی منابع آب مورد استفاده در زمین‌های کشاورزی را مشخص کرد. در مرحله‌ای دیگر نیز به‌صورت مقطعی و در برخی روزها مسیر فاضلاب کاملاً جدا شد تا بررسی‌ها با دقت بیشتری انجام شود و مشخص شود هر زمین از چه منبع آبی استفاده می‌کند.»

شناسایی آب‌های آلوده و هشت نقطه قرمز

رضایی گفته است: «بررسی‌ها تنها به مشاهده میدانی محدود نشد. کارشناسان بهداشت علاوه بر ردیابی فیزیکی و چشمی مسیر چشمه‌ها و فاضلاب، از آب‌هایی که کشاورزان برای کشت استفاده می‌کردند، نمونه‌های میکروبی و شیمیایی گرفتند. نتایج آزمایش‌ها مشخص کرد کدام منابع آب دارای آلودگی هستند و قابلیت استفاده برای کشاورزی ندارند و کدام منابع از شرایط لازم برای کشاورزی برخوردارند.»

این بررسی‌ها بود که در نهایت تصویر روشن‌تری از وضعیت کشاورزی دره کمبل ارائه کرد و مشخص شد کدام زمین‌ها از آب سالم چشمه استفاده می‌کنند، کدام از آب فاضلاب استفاده می‌کنند و کدام از آب مخلوط چشمه و فاضلاب استفاده می‌کنند.

آن‌طور که مدیر شبکه بهداشت و درمان گچساران گفته، هشت نقطه که در آن‌ها برای کشاورزی از آب آلوده به فاضلاب استفاده می‌شد، شناسایی شدند: «برای کشاورزان در این هشت نقطه اخطاریه صادر شد و پس از آن، برای افرادی که همچنان با این مشکل مواجه بودند، پرونده قضایی تشکیل و موضوع به دادگاه معرفی شد. با ورود دادستان و حمایت فرماندار و همچنین همکاری خود افراد، احکامی صادر شد و در نهایت استفاده از آب نامناسب برای کشت و کشاورزی متوقف شد.»

رضایی همچنین گفته است که مسئله‌ای که سال‌ها در دره کمبل به‌عنوان یک چالش مطرح بود، اکنون وارد مرحله ساماندهی شده است: «افرادی که برای کشاورزی از آب فاضلاب، آب مخلوط فاضلاب و چشمه یا آب‌هایی استفاده می‌کردند که براساس آزمایش‌های میکروبی و شیمیایی کیفیت لازم را نداشتند، به‌صورت کامل از کشت و کشاورزی با این منابع منع شدند. در حال حاضر تنها کشاورزانی می‌توانند به فعالیت خود ادامه دهند که از آب چشمه سالم استفاده می‌کنند و آب مورد استفاده آن‌ها شرایط لازم برای کشت و کشاورزی را داشته باشد.»

نظارت ادامه دارد

آن‌طور که مدیر شبکه بهداشت و درمان گچساران گفته، موضوع تنها به اقدامات انجام‌شده محدود نمی‌شود و همکاران بهداشت همچنان وضعیت را به‌صورت فیزیکی و میدانی پیگیری می‌کنند: «بررسی‌ها به‌شکل آزمایشگاهی نیز ادامه دارد و در آینده نیز به‌صورت دوره‌ای نمونه‌برداری و پایش انجام خواهد شد تا اطمینان حاصل شود افرادی که در مجاورت دره کمبل به کشاورزی مشغول هستند، تنها از منابع آبی دارای شرایط لازم استفاده می‌کنند.»

آفتاب گچساران همچنین نوشته است که پرونده دره کمبل را نمی‌توان صرفاً یک اختلاف میان کشاورز و دستگاه بهداشت یا یک مسئله مربوط به فاضلاب دانست؛ این موضوع در نقطه تلاقی سلامت عمومی، حق بهره‌برداری کشاورزان از منابع آب، مدیریت فاضلاب و مسئولیت دستگاه‌های اجرایی قرار دارد. آنچه از روایت مسئولان و روند طی‌شده برمی‌آید، این است که مهم‌ترین تغییر در این پرونده، عبور از تصمیم‌گیری کلی و حرکت به سمت شناسایی دقیق منبع آب و تعیین تکلیف هر زمین بوده است؛ زیرا ممنوعیت یکپارچه کشاورزی می‌توانست به حقوق کشاورزانی که از آب سالم چشمه استفاده می‌کنند آسیب بزند و در مقابل، آزاد گذاشتن تمام زمین‌ها نیز می‌توانست سلامت مصرف‌کنندگان محصولات کشاورزی را با خطر مواجه کند. راه‌حل میانی اما نیازمند اطلاعات دقیق بود؛ اینکه مشخص شود کدام زمین آب سالم دارد، کدام زمین با آب آلوده آبیاری می‌شود و در کجا احتمال اختلاط آب چشمه و فاضلاب وجود دارد. از این منظر، جداسازی فیزیکی مسیر فاضلاب از چشمه‌ها، نمونه‌برداری‌های میکروبی و شیمیایی و تشکیل پرونده برای نقاط آلوده، سه حلقه مهم یک زنجیره مدیریتی هستند که می‌تواند این پرونده را از چرخه تکراری «جلسه، مصوبه و ادامه مشکل» خارج کند.

مسئله ورود فاضلاب به رودخانه باقی ماند

بااین‌وجود، هنوز این پرسش مطرح است که چرا ساماندهی و تصفیه بهداشتی فاضلاب در دستور کار فرمانداری یا استانداری نبوده است. اگرچه حل مسئله آبیاری زمین کشاورزی با آب آلوده به فاضلاب، اقدامی مؤثر در جهت بهداشت تغذیه شهروندان محسوب می‌شود، اما کشاورزانی که برای معیشت خود وابسته به کشت سبزی و نیازمند منابع آب هستند، در شرایطی که یک منبع مهم آب در حال آلوده شدن است و از استفاده از این منبع منع شده‌اند، چه راه جایگزینی در اختیار دارند؟ فارغ از آلودگی محصولات غذایی، ورود فاضلاب به یک رودخانه طبیعی، تبعاتی گسترده‌تر برای محیط‌زیست، منابع آب و خاک منطقه دارد؛ موضوعی که در ظاهر هنوز فکری برای آن نشده است.