نقش زیستگاه‌های طبیعی همدان در توسعه پایدار و مهار تعارض انسان و حیات‌وحش

طبیعت؛ زیرساخت زیستی و شبکه پیوسته اکولوژیک همدان

شهرام احمدی‌فارسانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان همدان، با اشاره به پیشینه تاریخی، کوه الوند و محوطه هگمتانه تصریح کرد که بخش اساسی دارایی این استان در طبیعت زنده آن شامل کوه‌ها، دشت‌ها، مراتع و چشمه‌ها نهفته است. به گفته وی، پایداری کیفیت زندگی و سلامت آب، خاک، پوشش گیاهی و اقتصاد محلی وابستگی مستقیم به سلامت این عرصه‌ها دارد.

مناطق حفاظت‌شده استان نظیر «خان‌گرمز»، «لشگردر»، «ملوسان»، «آلمابلاغ» و «شراء» صرفاً خطوطی بر نقشه جغرافیایی نیستند، بلکه ارکان یک شبکه پیوسته طبیعی محسوب می‌شوند. این شبکه کارکردهایی فراتر از حفاظت فیزیکی دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تنظیم و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و تثبیت خاک
• پایداری اقلیم محلی و مهار بیابان‌زایی
• فراهم‌سازی زیستگاه امن برای تنوع زیستی
• ایجاد زیرساخت برای آموزش، پژوهش و گردشگری پایدار
• پشتیبانی از معیشت جوامع محلی

تنوع زیستی و پیامدهای گسست زیستگاه‌ها

بر اساس داده‌های مطالعاتی، اراضی طبیعی همدان زیستگاه گونه‌های شاخصی چون قوچ و میش، کل و بز، خرس قهوه‌ای، سیاه‌گوش و سنجاب زمینی است. با این حال، فشارهای انسانی ناشی از تغییر کاربری اراضی، چرای مفرط و تخریب مراتع، و بهره‌برداری غیرمجاز از منابع آب منجر به جزیره‌ای شدن و کاهش مساحت این زیستگاه‌ها شده است.

وضعیت بحرانی دشت اسدآباد و پرنده در معرض خطر میش‌مرغ نمونه‌ای بارز از عواقب تخریب زیستگاه است. این تغییرات تنها بقای یک گونه جانوری را هدف نمی‌گیرد، بلکه توازن چرخه‌های کشاورزی، پوشش گیاهی و پایداری سفره‌های آب را نیز مختل می‌سازد.

مدیریت علمی تعارض انسان و حیات‌وحش

کوچک شدن عرصه‌های طبیعی سبب ورود ناگزیر حیات‌وحش به سکونتگاه‌ها و زمین‌های زراعی می‌شود. احمدی‌فارسانی تأکید کرد که حذف یا نابودی جانوران راهکار مقابله با تعارضات نیست؛ چراکه منشأ بروز تعارض در تخریب زیستگاه ریشه دارد و هر اقدام اصلاحی باید بر احیای قلمرو طبیعی جانوران متمرکز باشد.

حفاظت مشارکتی و توسعه پایدار اقتصادی

حفاظت مؤثر از طبیعت محدود به ممنوعیت‌های اداری نیست و توازن آن در گرو مشارکت چندجانبه است:

• همراهی فعال کشاورزان، دامداران و جوامع محلی
• پژوهش‌های میدانی و راهکارهای دانشگاهی
• نظارت تشکل‌های مردم‌نهاد و آگاهی‌بخشی رسانه‌ها
• هماهنگی دستگاه‌های اجرایی در اجرای طرح‌های عمرانی

حفظ سلامت زیستگاه بسترساز شکل‌گیری گردشگری مسئولانه، اشتغال بومی و کسب‌وکارهای سازگار با طبیعت است. توسعه پایدار تنها زمانی تحقق می‌یابد که سرمایه طبیعی مصرف و تخلیه نشود، بلکه به‌عنوان پایه اصلی برنامه‌ریزی‌های کلان اقتصادی و عمرانی برای نسل‌های آینده صیانت گردد.