دهه‌هاست که مرکز دپوی زباله «عمارت»، پسماند چندین شهر و بیش از ۱۳۰ روستا را دریافت می‌کند. اینجا، در نزدیکی رودخانه هراز، کوه‌های زباله کنار هم ردیف شده‌اند و حوضچه‌های شیرابه، در نبود لایه‌ای عایق، خاک زیر توده‌های پسماند را آلوده می‌کنند. در حالی که در این سال‌ها وعده‌های مختلفی برای جابه‌جایی این مرکز داده شده، پژوهشگران بارها درباره اثر این مرکز دپو بر رودخانه هراز هشدار داده‌اند. این پژوهش‌ها مرکز دپوی دیگری به نام «انجلیس» در نزدیکی هراز را هم در بر می‌گیرند و پیامدهای این پسماندها و شیرابه‌ها را برای رودخانه هراز، آب‌های زیرزمینی و خاک و احتمال رسیدن آلودگی به دریای خزر بررسی کرده‌اند.

ورود ۴۰۰ تن پسماند در روز، بدون پردازش اولیه

پژوهشگران در مطالعه‌ای که فروردین امسال در مجله بین‌المللی «Environmental Earth Sciences» منتشر شده، کیفیت آب رودخانه را با استفاده از شاخص کیفیت آب ایران (IRWQI) و میزان آلودگی شیرابه را با شاخص آلودگی شیرابه (LPI) ارزیابی کرده‌اند. این مطالعه بر محل دفع پسماند آمل در منطقه عمارت تمرکز دارد؛ جایی که به‌طور میانگین روزانه حدود ۴۰۰ تن پسماند به آن منتقل می‌شود. ۵۵.۹ درصد این پسماندها را مواد فسادپذیر، ۱۶.۲ درصد را پلاستیک و ۴.۶ درصد را کاغذ و مقوا تشکیل می‌دهند. پسماند شهرهای آمل، محمودآباد، زارگرمحله، هادی‌شهر، امامزاده عبدالله و سرخ‌رود و همچنین بیش از ۱۳۰ روستا در بخش مرکزی شهرستان آمل در این محل دفع می‌شود.

پسماندها پیش از ورود به محل دفع، پردازش اولیه‌ای مانند بازیافت، کمپوست‌سازی یا تفکیک از مبدأ ندارند و مستقیماً و بدون پوشش در محل تخلیه می‌شوند. در نتیجه، دو توده اصلی پسماند در این محل شکل گرفته است.

این مرکز حتی سامانه زهکشی و جمع‌آوری شیرابه ندارد و به گفته پژوهشگران، همین مسئله باعث افزایش فشار درون توده پسماند و نشت شیرابه از کف آن به لایه‌های زیرین شده است. بخشی از شیرابه هم در محل تجمع پیدا کرده و دو حوضچه را تشکیل داده است.

حوضچه شرقی، در مجاورت توده بزرگ پسماند، حدود هزار و ۵۰۰ مترمربع وسعت دارد. شیرابه این حوضچه در فواصل مشخص با تانکر پمپاژ و به حوضچه جنوبی منتقل می‌شود. حوضچه جنوبی که در نزدیکی توده کوچک پسماند قرار دارد، حدود پنج هزار مترمربع وسعت دارد. پژوهشگران می‌گویند با وجود تبخیر سالانه ۷۷۹ میلی‌متری، پوشیده‌شدن سطح حوضچه‌ها با پلاستیک و مواد شناور و تداوم بارندگی باعث گسترش این حوضچه‌ها شده است.

مسیر حرکت شیرابه تا خزر

محل دفع پسماند آمل در دره‌ای تقریباً متقارن و Vشکل قرار گرفته و بخش عمده توده پسماند در امتداد دامنه‌های غربی انباشته شده است. میانگین شیب این دامنه‌ها حدود ۵۰ تا ۶۰ درجه گزارش شده است.

بر اساس مطالعه، توپوگرافی و شیب منطقه باعث می‌شود جریان آب از ارتفاعات به سمت محل دفع پسماند و رودخانه هراز حرکت کند. این شرایط، در کنار بارندگی زیاد و نبود لایه عایق، نفوذ شیرابه به لایه‌های خاک و انتقال آن به سمت پایین‌دست را تسهیل می‌کند.

رودخانه هراز از بخش‌های شمالی البرز سرچشمه می‌گیرد و با طول ۱۸۰ کیلومتر، یکی از رودخانه‌های اصلی و دائمی حوضه آبریز دریای خزر است. این رودخانه پس از عبور از محدوده آمل، در دشت آمل ـ فریدونکنار به چند شاخه تقسیم می‌شود و شاخه اصلی آن در نزدیکی سرخ‌رود به دریای خزر می‌ریزد.

اهمیت کیفیت آب هراز برای پژوهشگران از این جهت بیشتر است که سد هراز در دست ساخت قرار دارد و قرار است آب شرب آمل، محمودآباد و دیگر شهرهای مازندران را تأمین کند. از همین رو، مدیران شهری برای جابه‌جایی دو مرکز دپوی عمارت و انجلیس به تکاپو افتاده‌اند.

شیرابه با هراز چه می‌کند؟

«سیده مهدیه تشکری هاشمی» و «مهدی جلیلی قاضی‌زاده» در پژوهش «تأثیر شیرابه حاصل از محل دفن زباله شهری بر کیفیت رودخانه: مطالعه موردی رودخانه هراز در شهرستان آمل (ایران)» برای بررسی کیفیت آب هراز، چهار نقطه نمونه‌برداری را در بالادست و پایین‌دست محل دفع پسماند انتخاب کرده‌اند.

آنها برای ارزیابی کیفیت آب از شاخص IRWQI استفاده کردند. این شاخص ۱۱ پارامتر، از جمله اکسیژن‌خواهی بیوشیمیایی و شیمیایی، درصد اشباع اکسیژن، هدایت الکتریکی، کلیفرم مدفوعی، آمونیاک، نیترات، فسفات، سختی کل، کدورت و pH را در نظر می‌گیرد.

نتایج نشان داد آب هراز پیش از ورود شیرابه در سطح «متوسط» قرار دارد. پس از ورود شیرابه، درصد اشباع اکسیژن کاهش پیدا کرد و میزان کلیفرم مدفوعی، فسفات و نیترات افزایش یافت. هدایت الکتریکی و کدورت هم افزایش پیدا کردند و کیفیت آب به محدوده «نسبتاً ضعیف» رسید.

اما در نقطه پایین‌دست‌تر، بخشی از این وضعیت تغییر کرد. درصد اشباع اکسیژن افزایش یافت و غلظت فسفات و نیترات کاهش پیدا کرد؛ در نتیجه، کیفیت آب دوباره به سطح «متوسط» رسید. پژوهشگران این بهبود را به قابلیت خودپالایی رودخانه نسبت داده‌اند.

BOD و COD حدود ۳۰۰ برابر حد مجاز

در بخش دیگری از مطالعه، وضعیت شیرابه محل دفع پسماند با استفاده از شاخص آلودگی شیرابه (LPI) بررسی شد. برای محاسبه این شاخص، ۱۱ پارامتر، از جمله سرب، نیکل، جیوه، مس، کروم، آرسنیک، روی، اکسیژن‌خواهی شیمیایی (COD)، اکسیژن‌خواهی بیوشیمیایی (BOD)، کل مواد جامد محلول (TDS) و pH مورد استفاده قرار گرفت.

نتایج نشان داد میزان تمام پارامترهای اندازه‌گیری‌شده، به‌جز pH، نیکل و سرب، از محدوده مجاز بیشتر است. در این میان، میزان BOD و COD حدود ۳۰۰ برابر حد مجاز گزارش شد.

طبق برآورد پژوهشگران، مقدار شاخص آلودگی شیرابه در محل دفع پسماند عمارت ۲۵ محاسبه شد، در حالی که مقدار مبنا برای تخلیه به آب‌های سطحی ۵ است. به این ترتیب، مقدار شاخص در آمل پنج برابر حد مبناست و پژوهشگران آن را نشانه پتانسیل بالای آلودگی شیرابه می‌دانند.

مقایسه با مطالعات دیگر نیز نشان می‌دهد مقدار به‌دست‌آمده برای آمل در محدوده مقادیری قرار دارد که پیش‌تر برای برخی محل‌های دفن پسماند گزارش شده است. در شمال ایران، این شاخص در رودسر ۲۷.۵۱، فریدونکنار ۱۷.۹۶ و تالش ۲۳.۶۴ گزارش شده بود. مطالعاتی در سریلانکا، مالزی و نیجریه نیز مقادیر بالای این شاخص را در محل‌های دفن پسماند نشان داده‌اند.

پیامدهای آلودگی رودخانه برای زیستمندان

پژوهشگران در بررسی خود به پیامدهای احتمالی افزایش نیترات، فسفات، کدورت، کلیفرم مدفوعی و فلزات سنگین در اثر ورود شیرابه به رودخانه اشاره کرده‌اند. افزایش نیترات و فسفات می‌تواند زمینه غنی‌شدن بیش از حد آب، رشد جلبک‌ها و کاهش اکسیژن را فراهم کند و در نتیجه بر زیستگاه‌های آبزی اثر بگذارد.

از طرف دیگر، افزایش کلیفرم مدفوعی هم نشان‌دهنده آلودگی میکروبی آب است. در شیرابه عمارت، علاوه بر اینها، میزان فلزات سنگینی مانند آرسنیک، سرب و کروم اندازه‌گیری شده و پژوهشگران نسبت به پیامدهای بلندمدت حضور این مواد در محیط و احتمال تجمع آنها در زنجیره غذایی هشدار داده‌اند.

شیرابه را مهار کنید

پژوهشگران با توجه به نبود لایه عایق در محل دفع پسماند، بارندگی زیاد منطقه و نزدیکی محل به هراز، اقدام برای مهار شیرابه را ضروری دانسته‌اند. در کوتاه‌مدت، جمع‌آوری شیرابه و تصفیه آن در محل پیشنهاد شده است.

برای مدیریت بلندمدت هم ایجاد دیوارهای قطع‌کننده جریان زیرزمینی همراه با چاه‌های پمپاژ، به‌عنوان راهکاری برای محدود کردن حرکت شیرابه به سمت هراز، مطرح شده است. هدف از این اقدامات، کاهش ورود شیرابه به محیط و حفاظت از منابع آب پایین‌دست است.

در مجموع، مطالعه نشان می‌دهد کیفیت آب هراز در محل ورود شیرابه از وضعیت «متوسط» به «نسبتاً ضعیف» تغییر کرده و از همین رو، ادامه فعالیت محل بدون اقدامات مؤثر برای جمع‌آوری و تصفیه شیرابه می‌تواند خطر آلودگی منابع آب پیرامون را افزایش دهد.

راه عمارت تا مخزن سد هراز

پژوهش دیگری با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای، اثر محل دفن پسماند عمارت بر کیفیت آب مخزن سد هراز را بررسی کرده است. پژوهش «بررسی اثر دفن پسماند شهری بر اساس داده‌های ماهواره‌ای بر کیفیت آب سد هراز» در سال ۲۰۲۵ در «مجله بین‌المللی مهندسی محیط‌زیست و بوم‌شناسی» منتشر شده و بر داده‌های سنجش از دور تکیه دارد.

«کریم سلیمانی» و «حسین کاظمی‌نیا» در این پژوهش برای بررسی کیفیت آب، از تصاویر ماهواره‌ای Sentinel-2 و تحلیل‌های سنجش از دور در سامانه گوگل ارث استفاده کردند. آنها هشت شاخص شامل کدورت، ذرات معلق، رنگدانه‌ها، شوری، pH، نیتروژن آمونیومی، شاخص کلی کیفیت آب (CWQI) و ژرفاسنجی را در دو دوره زمانی، فصل مرطوب در دسامبر و فصل خشک در ژوئیه، بررسی کردند. داده‌ها نیز در سه موقعیت شامل نقطه مبنا، محل دفن پسماند و آب مخزن سد مورد بررسی قرار گرفتند.

نتایج این مطالعه نشان داد میان شاخص‌های کیفیت آب در محل دفن پسماند عمارت و آب مخزن سد هراز ارتباط آماری قابل‌توجهی وجود دارد. بیشترین همبستگی مربوط به شوری با ۸۱ درصد و کدورت با ۷۹ درصد بود. برای نیتروژن آمونیومی، رنگدانه‌ها و ژرفاسنجی نیز همبستگی ۷۸ درصدی گزارش شد و مقدار همبستگی برای شاخص کلی کیفیت آب ۷۱ درصد بود.

پژوهشگران همچنین می‌گویند کیفیت آب مخزن سد در مقایسه با نقطه مبنا تغییر معناداری داشته است. بر اساس تحلیل آنها، شیرابه محل دفن پسماند اثر مستقیمی بر کیفیت آب مخزن سد هراز داشته است.

در پژوهشی دیگر که در دسامبر ۲۰۲۵ در مجله «Water Environment Research» منتشر شده، کیفیت آب مخزن سد هراز با استفاده از یک مدل هیدرودینامیکی و کیفی بررسی شده است. «مبین مددی»، «محمدرضا صبور» و «قربانعلی دزواره» در پژوهش «مدل‌سازی جامع هیدرودینامیکی و کیفی اثر شیرابه محل دفن پسماند بر مخازن سد؛ مطالعه موردی مخزن سد هراز» با استفاده از یک مدل هیدرودینامیکی و کیفی، تغییرات ماهانه نیترات، فسفات، آمونیوم، اکسیژن محلول و pH را در ترازهای مختلف برداشت آب شبیه‌سازی کرده‌اند. این مطالعه علاوه بر ورود آلاینده‌ها از بیرون مخزن، سهم یک محل دفن پسماند کنترل‌نشده در نزدیکی مخزن را نیز در مدل در نظر گرفته است.

بر اساس این مدل‌سازی، نیترات و فسفات از عوامل اصلی افت کیفیت آب مخزن سد هراز بوده‌اند و شاخص کیفیت آب منابع آب سطحی ایران (IRWQIsc) در وضعیت پایه، کیفیت «نسبتاً ضعیف» را نشان داد. پژوهشگران سپس چند سناریوی مدیریتی را بررسی کردند. در یکی از آنها، کاهش ۵۰ درصدی ورود نیترات و فسفات باعث افزایش ۹.۵ واحدی شاخص کیفیت آب شد و کیفیت مخزن را از «نسبتاً ضعیف» به «متوسط» رساند. در این سناریو، غلظت نیترات ۴۶.۸ درصد و فسفات ۴۱.۶ درصد کاهش یافت.

مدل‌سازی در سناریوی دیگری نشان داد اگر بار فعلی آلاینده‌ها به مدت پنج سال ادامه پیدا کند، مقدار شاخص کیفیت آب در ترازهای برداشت پایین‌تر همچنان کمتر از ۴۰ باقی می‌ماند. در مقابل، کاهش پایدار ۵۰ درصدی ورود آلاینده‌ها طی پنج سال، بهبود ۱۰ واحدی شاخص کیفیت آب و کاهش بیش از ۵۰ درصدی غلظت نیترات و فسفات را در مدل به همراه داشت.

این مطالعه همچنین نشان داد حذف یک چشمه شیرابه آلوده به نیترات در داخل مخزن، غلظت نیترات را در تراز برداشت کشاورزی تنها ۴.۹ درصد کاهش می‌دهد. نویسندگان بر اساس این نتایج تأکید کرده‌اند که برای بهبود پایدار کیفیت آب مخزن، کنترل ورود آلاینده‌ها در سطح حوضه آبریز ضروری است.

اثر انجلیس بر خاک بابل

علاوه بر آلودگی و پیامدهایی که فعالیت مرکز دپوی عمارت برای آب و خاک دارد، پژوهشگران اثر مرکز دپوی پسماند انجیل‌سی یا انجیلی‌سی را از زاویه‌ای دیگر بررسی کرده‌اند؛ این‌بار با تمرکز بر خاک جنگلی و تجمع فلزات سنگین. نتایج این مطالعات که البته مربوط به اواخر دهه ۹۰ هستند، نشان می‌دهد آلودگی ناشی از محل دفن پسماند می‌تواند در محیط پیرامون محل نیز باقی بماند و در خاک تجمع پیدا کند.

یکی از پژوهش‌ها درباره محل دفن پسماند انجیل‌سی بابل، به آلودگی فلزات سنگین در خاک جنگلی اطراف این محل پرداخته است. «محمد رحمانی»، «طاهره آذری» و «ساره ملاآقاجان‌زاده» در این مطالعه که سال ۹۸ در نشریه «تحقیقات جغرافیایی» منتشر شده، ۴۰ نمونه خاک را به‌صورت نظام‌مند از منطقه دفن پسماند انجیل‌سی برداشتند و غلظت فلزات را با استفاده از دستگاه ICP اندازه‌گیری کردند. آنها برای ارزیابی وضعیت آلودگی از شاخص فاکتور غنی‌شدگی و شاخص زمین‌انباشتگی استفاده کردند.

نتایج نشان داد غلظت آهن، آرسنیک، کروم، نیکل و کبالت در منطقه مورد مطالعه از حداکثر غلظت قابل‌قبول بر اساس استاندارد مورد استفاده پژوهش بیشتر است. بررسی شاخص زمین‌انباشتگی نیز باعث شد پژوهشگران منشأ بخشی از عناصر موجود در خاک را به شیرابه حاصل از دفن پسماند نسبت دهند.

بر اساس شاخص فاکتور آلودگی، بیشتر نمونه‌ها در محدوده «بدون آلودگی تا متوسط» قرار داشتند، اما بیشترین مقادیر این شاخص مربوط به آهن، کروم و تنگستن بود. حدود ۲۰ درصد داده‌ها نیز در طبقه آلودگی «متوسط تا شدید» قرار گرفتند

پژوهشگران در جمع‌بندی مطالعه، منشأ عناصر سنگین موجود در منطقه را زمین‌شناسی و، به‌طور مشخص، شیرابه پسماند عنوان کردند.

مطالعه دیگری در سال ۱۳۹۷ نیز وضعیت آلودگی خاک محل دفن پسماند بابل در منطقه جنگلی انجیل‌سی را بررسی کرده است. «محمد رحمانی»، «حمید جلیلوند»، «پوریا بی‌پروا» و «سیدمحمد حجتی» در این پژوهش که در وب‌سایت دانشگاه مازندران منتشر شده، ۴۰ نمونه خاک را از محدوده محل دفن برداشتند و پس از آماده‌سازی و هضم نمونه‌ها، غلظت فلزات سنگین را با دستگاه ICP اندازه‌گیری کردند. هدف دیگر پژوهش، بررسی ارتباط میان نمونه‌های خاک و عناصر مختلف با استفاده از تحلیل خوشه‌ای بود.

در زمان انجام این مطالعه، روزانه حدود ۳۰۰ تن پسماند شهرهای بابل، امیرکلا، گتاب، گلوگاه، مرزیکلا و زرگرمحله به این محل منتقل می‌شد. نتایج نشان داد غلظت فلزات سنگین در بیشتر نمونه‌های خاک از حد استاندارد غلظت عناصر در خاک بیشتر است.