تغییر پارادایم مدیریت سیلاب؛ از غافلگیری تا پیش‌آگاهی چندساعته

 سامانه‌های سنتی هشدار سیلاب در گذشته عموماً تنها چند دقیقه پیش از وقوع رواناب‌های سهمگین امکان اطلاع‌رسانی داشتند؛ فاصله‌ای بسیار کوتاه که امکان واکنش کارآمد مدیریت بحران را سلب می‌کرد. رئیس کمیته ملی سدهای بزرگ ایران در نشست مشترک با مدیران ارشد شرکت مدیریت منابع آب ایران با بیان اینکه هوش مصنوعی «چشم بینای مدیریت منابع آب» است، اظهار داشت الگوریتم‌های یادگیری ماشین اکنون امکان پیش‌بینی دقیق مخاطرات هیدرولوژیک را چندین ساعت زودتر از وقوع فراهم آورده‌اند.

این فناوری علاوه بر سیلاب، در پایش برخط کنتورها، قیمت‌گذاری هوشمند، مدیریت تقاضا و کنترل فشار شبکه آب شهری و کشاورزی نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند.

«دوقلوی دیجیتال» و پایش سلامت سازه‌ای سدها

کاربرد سامانه‌های هوشمند صرفاً به هیدرولوژی محدود نمی‌شود؛ تحلیل داده‌های ابزار دقیق برای رصد تغییر شکل و ناهنجاری‌های درونی سازه‌های آبی رویکردی نو در مهندسی سد است. نورزاد به تجربیات پیاده‌سازی این الگو در داخل کشور اشاره کرد:

• سد آزاد: پیش‌بینی رفتار سازه برای افق یک‌ساله بر پایه متغیرهای اقلیمی و قرائت‌های دقیق سنسورها که تطابق کامل با رخدادهای بعدی داشته است.
• سد سردشت: شبیه‌سازی موفق رفتار مخزن و پایداری سازه برای سال ۲۰۲۵ از طریق مدل‌سازی هوشمند داده‌محور.

وی همچنین به فناوری دوقلوی دیجیتال (Digital Twin) اشاره کرد؛ مدلی شبیه‌سازی‌شده و پیوسته که با بلعیدن داده‌های واقعی مخزن و سازه، رفتارهای بحرانی، نرخ رسوب‌گذاری و نقاط ضعف را پیش از رخداد آسیب آشکار می‌کند. این فناوری هم‌اکنون در پروژه‌های فرامرزی نظیر پایش سد ۳۳۵ متری راغون در تاجیکستان با استفاده از داده‌های تجمیعی ۲۰۱۹ تاکنون به کار گرفته شده است.

ظرفیت صدور خدمات فنی مهندسی و بازارهای منطقه‌ای

کمیته ملی سدهای بزرگ ایران با قدمتی بیش از نیم‌قرن، دارای ۲۳ کمیته تخصصی و بالغ بر ۴۰۰ عضو حقیقی و ۸۲ عضو حقوقی است. تجربیات ایران در سدسازی داده‌محور و هوشمند به بازارهای منطقه‌ای نیز راه یافته است؛ از جمله برگزاری کارگاه تخصصی هوش مصنوعی در کشور عمان که با داشتن بیش از ۲۰۰ سد و درگیری مداوم با سیلاب‌های آنی، متقاضی استفاده از دستاوردهای مهندسی ایران در پایش سدها شده است. این دستاوردها نشان می‌دهد پیوند فناوری و مهندسی آب، زمینه‌ساز ایمنی سازه‌ها و حفاظت از حوضه‌های آبریز و اکوسیستم‌های مجاور خواهد شد.

چالش‌های اعتباری و ضرورت فعال‌سازی ظرفیت‌های نخبگانی

با وجود ظرفیت‌های بالای علمی و پژوهشی، کمبود منابع و اختیارات مالی مستقل یکی از موانع اصلی پیشبرد پروژه‌های نوآورانه در کمیته ملی سدها است. در حال حاضر درآمدهای ناشی از حق عضویت و مستندات فنی طبق قانون مستقیماً به حساب خزانه واریز می‌شود اما بازگشت این اعتبارات برای پیشبرد برنامه‌ها محقق نشده است. رئیس این کمیته، تقویت جایگاه سازمانی، برگزاری منظم شورای عالی سالانه و حمایت ساختاری وزارت نیرو از نخبگان صنعت آب را شرط اصلی تثبیت تاب‌آوری سرزمینی و زیرساختی دانست.