ضرورت تعامل میان ادارات میراث فرهنگی و شهرداری‌ها

«مجتبی گهستونی»، کنشگر میراث فرهنگی و روزنامه‌نگار، با اشاره به وضعیت بافت‌ها و بناهای تاریخی «خوزستان»، بر ضرورت تقویت تعامل میان شهرداری‌ها و اداره‌های میراث فرهنگی برای حفاظت از این آثار تأکید می‌کند و به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «شهرداری‌ها در بسیاری از موارد به وظایف خود در قبال حفاظت از بناها و بافت‌های تاریخی عمل نمی‌کنند و تعامل میان این دو دستگاه نیز در مواردی، مقطعی و موردی است.»

او با اشاره به وجود شهرهای دارای بافت تاریخی در خوزستان می‌افزاید: «شهرهایی مانند «شوشتر»، «رامهرمز»، «بهبهان»، «اهواز»، آبادان و مسجدسلیمان دارای بافت‌های تاریخی هستند و بسیاری دیگر از شهرهای استان نیز بناها و تک‌بناهای تاریخی ارزشمندی را در خود جای داده‌اند.»

گهستونی ادامه می‌دهد: «شوربختانه شهرداری‌ها در حفاظت از بناها و آثار تاریخی موجود در سطح شهر، آن‌طور که باید به وظایف خود عمل نمی‌کنند. تعامل میان شهرداری‌ها و میراث فرهنگی نیز در بسیاری از موارد کامل و مستمر نیست و بیشتر به شکل موردی و مقطعی انجام می‌شود.»

این کنشگر میراث فرهنگی با اشاره به موضوع صدور مجوز تخریب برخی بناهای تاریخی می‌گوید: «گاهی شاهد هستیم که شهرداری برای تخریب یک بنا مجوز صادر می‌کند، در حالی که در محدوده‌های تاریخی باید پیش از هر اقدامی از میراث فرهنگی شهرستان یا استان استعلام شود و وضعیت بنای موردنظر مشخص شود.»

او می‌افزاید: «در برخی موارد، ابتدا بنا تخریب می‌شود و بعد متوجه می‌شویم که شهرداری مجوز تخریب را صادر کرده است. در موارد دیگری نیز پیش از تخریب متوجه می‌شویم که قرار است یک بنای تاریخی از بین برود و وقتی موضوع را پیگیری می‌کنیم، اعلام می‌شود که شهرداری مجوز تخریب صادر کرده و قرار است بنا تخریب شود.»

ضعف هماهنگی میان متولیان

گهستونی با اشاره به ضعف هماهنگی میان شهرداری‌ها و میراث فرهنگی در حفاظت از بناها و بافت‌های تاریخی خوزستانمی‌گوید: «گاهی تا میراث فرهنگی بخواهد وارد عمل شود، موضوع را پیگیری کند و مانع تخریب یک بنا شود، بنا تخریب شده است. این مسئله نشان می‌دهد که در این حوزه با ناهماهنگی‌هایی مواجه هستیم و باید الزامات قانونی به‌گونه‌ای باشد که شهرداری‌ها به‌صورت کامل بر اساس ضوابط بافت‌های تاریخی عمل کنند و از تخریب این بناها جلوگیری شود.»

او می‌افزاید: «اگر این هماهنگی وجود داشته باشد، همکاری‌های بین‌سازمانی شکل می‌گیرد و رونق پیدا می‌کند و در کنار حفاظت از میراث تاریخی، زمینه ارتقای سطح فرهنگی و ایجاد انگیزه برای توجه بیشتر به بافت‌های تاریخی نیز فراهم می‌شود.»

شهرداری و میراث فرهنگی در مقابل یکدیگر

گهستونی با اشاره به الزامات قانونی موجود در زمینه حفاظت از بافت‌های تاریخی ادامه می‌دهد: «یکی از چالش‌های مهم ما در شهرهای دارای بافت تاریخی، نوع تعامل میان میراث فرهنگی شهرستان و شهرداری است که گاهی این دو دستگاه را در تقابل با یکدیگر قرار می‌دهد.»

این کنشگر میراث فرهنگی تأکید می‌کند: «طبق ضوابط موجود، صدور پروانه ساختمانی و انجام عملیات عمرانی در عرصه و حریم بناها، بافت‌ها و محوطه‌های تاریخی باید بر اساس ضوابط حفاظتی میراث فرهنگی انجام شود و شهرداری‌ها نیز نباید اجازه تخریب، تجاوز به حریم، مرمت، تعمیر یا تغییر کاربری مغایر با این ضوابط را بدهند. همچنین قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی ـ فرهنگی، شهرداری‌ها و شوراهای اسلامی شهرهای دارای بافت تاریخی را مکلف کرده است بافت‌های تاریخی را در تخصیص بودجه عمرانی سالانه در اولویت قرار دهند.»

او می‌گوید: «بنابراین مسئله فقط نبود قانون نیست، بلکه موضوع مهم، اجرای قانون و ایجاد سازوکاری برای نظارت بر اجرای آن است. نمی‌توان اجازه داد که ابتدا یک بنا تخریب شود و بعد دستگاه‌های متولی وارد عمل شوند.»

گهستونی با اشاره به وجود منافع محلی در برخی شهرها می‌افزاید: «گاهی اوقات شاهد هستیم که به دلیل وجود برخی منافع محلی، شهرداری‌ها و میراث فرهنگی با یکدیگر مماشات می‌کنند و همین مسئله می‌تواند به ضرر بناها و بافت‌های تاریخی تمام شود.»

او تأکید می‌کند: «باید یک سازوکار روشن و شفاف وجود داشته باشد تا هیچ تصمیمی درباره تخریب یا تغییر وضعیت بناهای تاریخی بدون هماهنگی با میراث فرهنگی گرفته نشود و مسئولیت هر دستگاه نیز مشخص باشد. اگر قرار است حفاظت از میراث فرهنگی جدی گرفته شود، باید این هماهنگی از مرحله صدور مجوز و تصمیم‌گیری آغاز شود، نه زمانی که تخریب اتفاق افتاده است.»

چشم‌پوشی متولی نسبت به تخلفات

بر اساس مقررات موجود نیز حفاظت از بناها و بافت‌های تاریخی صرفاً وظیفه میراث فرهنگی نیست و برای شهرداری‌ها نیز تکالیفی در نظر گرفته شده است؛ از جمله اینکه در شهرهای دارای بافت تاریخی، حفاظت و احیای این محدوده‌ها باید در برنامه‌ریزی شهری و بودجه عمرانی مورد توجه قرار گیرد.

او می‌گوید: «وقتی دستگاه‌های متولی نسبت به تخلف‌ها چشم‌پوشی می‌کنند، در نهایت میراث فرهنگی قربانی می‌شود؛ بناهای تاریخی تخریب می‌شوند و بخشی از هویت تاریخی شهرها از بین می‌رود.»

محله‌های تاریخی آبادان

این کنشگر میراث فرهنگی با اشاره به وضعیت محله‌های تاریخی آبادان می‌گوید: «آبادان دو محله بسیار مهم به نام‌های «بریم» و «بوارده» دارد که از محله‌های صنعتی و ارزشمند این شهر و دارای بافتی به‌هم‌پیوسته هستند. اخیراً شنیده‌ام که قرار است بخشی از این محله‌ها به مردم واگذار شود. اصل واگذاری به مردم می‌تواند اتفاق مثبتی باشد، اما مسئله مهم این است که این واگذاری نباید به تخریب، تعرض یا تغییر بافت تاریخی منجر شود.»

او ادامه می‌دهد: «یکی از زیبایی‌ها و ارزش‌های آبادان، همین بافت تاریخی «بریم» و «بوارده» است. اگر در این محدوده‌ها مداخله‌ای صورت بگیرد که به تغییر شکل یا از بین رفتن انسجام بافت منجر شود، دیگر آن بافت یکدست و ارزشمند گذشته را نخواهیم داشت و بخش مهمی از ارزش تاریخی آن از بین می‌رود.»

او با اشاره به وضعیت میراث صنعتی مسجدسلیمان تأکید می‌کند: «در مسجدسلیمان شاهد تخریب گسترده محله‌ها و بناهای تاریخی هستیم و میراث صنعتی این شهر نیز در حال از بین رفتن است. با وجود این، آن‌چنان که باید برای احیا و حفاظت از این میراث اقدامی صورت نمی‌گیرد. در چنین شرایطی، شهرداری باید به‌طور کامل به ضوابط میراث فرهنگی توجه کند و هیچ مداخله‌ای در بافت‌ها و بناهای تاریخی بدون رعایت این ضوابط انجام نشود.»

او درباره وضعیت میراث فرهنگی آبادان نیز می‌افزاید: «در آبادان اداره میراث فرهنگی وجود دارد، اما این اداره با ضعف‌های جدی مواجه است و به نظر می‌رسد توان و ظرفیت لازم برای مواجهه با حجم مشکلات و حفاظت از میراث تاریخی شهر را ندارد.»

همراهی‌نکردن شرکت نفت با میراث فرهنگی در مسجدسلیمان

در مسجدسلیمان اداره میراث فرهنگی داریم که تلاش خودش را می‌کند و برای حفاظت از میراث تاریخی شهر زحمت می‌کشد، اما در نهایت شرکت نفت و شهرداری با این اداره همراهی نمی‌کنند. بنابراین حتی زمانی که اداره میراث فرهنگی قصد مقابله با تخریب‌ها را دارد، به دلیل نبود همکاری میان دستگاه‌ها، امکان جلوگیری از تخریب‌ها برایش محدود می‌شود.

او با اشاره به وضعیت شهر «امیدیه» می‌افزاید: ««امیدیه» نیز بافت تاریخی و محله‌های دارای ارزش تاریخی دارد. این بافت هنوز به‌طور رسمی در فهرست بافت‌های مصوب میراث فرهنگی قرار نگرفته و ضوابط آن نیز به تصویب نرسیده است، اما از نظر تاریخی و معماری دارای اهمیت و ارزش است.»

این کنشگر میراث فرهنگی ادامه می‌دهد: «در «امیدیه» با محله‌های دارای بافت تاریخی و همچنین بافت شرکتی مواجه هستیم. شرکت نفت در این شهر اقدام به تخریب گسترده بناهای صنعتی کرده است. در این شرایط، شهرداری نیز همراهی لازم را برای حفاظت از این بناها ندارد و میراث فرهنگی هم توان کافی برای مقابله با شرکت نفت و جلوگیری از تخریب‌ها را ندارد.»

او تأکید می‌کند: «در نتیجه، بخش قابل‌توجهی از بافت تاریخی «امیدیه» از بین رفته یا آسیب جدی دیده است و تنها بخش‌هایی از آن باقی مانده است. اگر برای همین بخش‌های باقی‌مانده نیز اقدامی جدی صورت نگیرد، ممکن است آنها هم در معرض تخریب قرار بگیرند.»

تخریب خانه‌های تاریخی در بهبهان

او با اشاره به وضعیت بهبهانمی‌گوید: «در بهبهان نیز در جریان برخی پروژه‌ها شاهد هستیم که تعداد زیادی از خانه‌های ارزشمند طی سال‌های اخیر از بین رفته و تخریب شده‌اند. در «دزفول» و دیگر شهرهای خوزستاننیز وضعیت کمابیش به همین شکل است و بافت‌های تاریخی با آسیب‌های جدی مواجه هستند و وضعیت پایداری ندارند.»

او می‌افزاید: «به همین دلیل معتقدم باید در شهرهای دارای بافت تاریخی، یک برنامه جدی و هماهنگ برای حفاظت، احیا و جلوگیری از تخریب این بافت‌ها وجود داشته باشد و همه دستگاه‌های مسئول، از شهرداری و میراث فرهنگی گرفته تا شرکت‌های دولتی و سایر نهادهای مداخله‌گر، ملزم به رعایت ضوابط و همکاری در این زمینه باشند.»

تشکیل اداره بافت تاریخی در شهرداری‌ها

گهستونی درباره نقش شهرداری‌ها در حفاظت از بافت‌های تاریخی می‌گوید: «حتماً باید اداره بافت تاریخی در شهرداری‌ها شکل بگیرد. در شهرداری‌ها بخشی به نام اداره گردشگری وجود دارد که این اداره باید حتماً یک کارشناس مشخص، تحصیل‌کرده و آگاه به این حوزه داشته باشد تا بتواند به وظیفه ذاتی و قانونی خودش عمل کند و ارزش‌های گردشگری بناها و بافت‌های تاریخی را بشناسد.»

او می‌افزاید: «در شهرداری‌ها سازمان نوسازی و بهسازی نیز وجود دارد که بخشی از وظایف آن توجه به میراث فرهنگی شهرها، مراقبت از بافت تاریخی و احیای آن است، اما متأسفانه از ظرفیت‌های موجود به اندازه کافی استفاده نمی‌شود. شهرداری بیشتر به دنبال گرفتن مجوز تخریب، افزایش تراکم و کسب درآمد از طریق آواربرداری و صدور مجوز ساخت‌وساز است و به همین دلیل در برخی موارد انگیزه کافی برای حفاظت از میراث تاریخی ندارد. اگر هم اقدامی انجام می‌شود، معمولاً موردی است.» این کنشگر میراث فرهنگی تأکید می‌کند: «بنابراین باید اداره بافت تاریخی در شهرداری‌ها داشته باشیم و اداره‌های گردشگری شهرداری‌ها نیز قوی‌تر و فعال‌تر شوند. سازمان‌های نوسازی و بهسازی شهرداری‌ها هم باید به وظایف خود در قبال بافت‌های تاریخی بیشتر و بهتر عمل کنند.»

مالکان، عاملان اصلی تخریب خانه‌های تاریخی

«بهنام اسکندری»، کنشگر میراث فرهنگی، به «پیام ما» می‌گوید: «در اداره میراث فرهنگی «اهواز»، افرادی هستند که به عرصه و حریم آثار باستانی اهمیت می‌دهند و نسبت به موضوع میراث فرهنگی علاقه‌مند هستند، اما در شهرداری «اهواز» این هماهنگی و علاقه‌مندی لازم وجود ندارد. همین نبود هماهنگی باعث می‌شود بخشی از بافت‌های تاریخی «اهواز» آسیب ببینند.» او با اشاره به ماهیت بخش قابل‌توجهی از بافت تاریخی «اهواز» می‌گوید: «البته در مورد بافت تاریخی «اهواز» باید توجه داشته باشیم که بخش مهمی از این بناها مربوط به دوره معاصر، به‌ویژه اواخر قاجار و دوره پهلوی اول هستند و نمی‌توان همه آنها را در زمره آثار باستانی قرار داد، اما از نظر تاریخی و معماری ارزشمند هستند و باید مورد حفاظت قرار بگیرند.»

این کنشگر میراث فرهنگی ادامه می‌دهد: «در این زمینه بخشی از مسئولیت نیز متوجه میراث فرهنگی است. اگر بنا یا بخش‌هایی از بافت دارای ارزش تاریخی هستند، باید این ارزش‌ها به‌درستی شناسایی و معرفی شوند و تعامل لازم با شهرداری شکل بگیرد تا برای مرمت آنها بودجه اختصاص پیدا کند.»

اسکندری می‌گوید: «در بسیاری از موارد، نه شهرداری برای خرید بناهای تاریخی با قیمت روز اقدام می‌کند و نه اجازه می‌دهد مالک یا فرد دیگری از بنا استفاده مناسبی داشته باشد. همین وضعیت باعث شده است که گاهی مالک اقدام به تخریب شبانه بنا کند یا بنا را به حال خود رها کند تا دیوارها و بخش‌های مختلف آن به مرور فرسوده و تخریب شوند.»

او با اشاره به وضعیت برخی زمین‌ها و املاک قدیمی می‌افزاید: «گاهی زمینی از قدیم وجود داشته و برای ۴۰ یا ۵۰ سال مالک مشخصی نداشته است. بعد از این مدت، مالک یا صاحب آن مراجعه می‌کند و می‌خواهد زمین را به کاربری دیگری تبدیل کند، اما محدودیت‌هایی که به دلیل ارزش تاریخی یا ضوابط موجود ایجاد شده، مانع استفاده او می‌شود.»

او درباره نگاه مردم به میراث تاریخی و طبیعی نیز می‌گوید: «مردم نسبت به آثار تاریخی و حتی محیط‌زیست عرق و علاقه دارند؛ همان‌طور که در مورد موضوعاتی مانند حوضچه نمکی شاهد واکنش مردم بوده‌ایم، اما این احساس و علاقه در سال‌های اخیر تحت تأثیر تغییر نیازها و احتیاجات مردم قرار گرفته است.»

اسکندری ادامه می‌دهد: «در مورد همان حوضچه نمکی نیز موضوع مالکیت ملکی مردم یکی از مسائلی بود که مطرح شد و در میان این مباحث، موضوع مالکیت و حقوق مردم نیز زیر سؤال رفت. بنابراین نمی‌توان مسائل مربوط به میراث فرهنگی و طبیعی را بدون توجه به شرایط و نیازهای مردم بررسی کرد.»

او درباره سرقت آثار تاریخی و حفاری‌های غیرمجاز می‌گوید: «افزایش سرقت و حفاری غیرمجاز در محوطه‌ها و آثار تاریخی را نمی‌توان صرفاً با عنوان نیاز و احتیاج توجیه کرد. وقتی پای حفاری غیرمجاز و فروش اشیای تاریخی به میان می‌آید، موضوع فقط نیاز مالی نیست.»

اسکندری می‌گوید: «همچنان حفاری‌های غیرمجاز بسیاری در مناطق مختلف استان خوزستان و در آثار باستانی مختلف رخ می‌دهد و این اقدامات رو به افزایش است.»