علی ربیعی، دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور، در نشست «مفاهیم، نظریه‌ها و شاخص‌های تاب‌آوری اجتماعی و کاربست آن در وضعیت جنگی» که با حضور وزیر کار برگزار شد، به تبیین سه سطح تاب‌آوری معیشتی، اجتماعی و ادراکی-ذهنی پرداخت و گفت: تاب‌آوری ادراکی و ذهنی طبقه اجتماعی نمی‌شناسد و همه افراد جامعه به‌نوعی با آن درگیر هستند.

وی درباره تاب‌آوری معیشتی توضیح داد که در این سطح، افراد با بحران بقا و معیشت روبه‌رو هستند و سیاست‌گذاری‌های آن در حوزه وزارت رفاه قرار می‌گیرد. به گفته ربیعی، جامعه و دولت در این زمینه نوعی خودآموزی را تجربه کرده‌اند؛ دولت اقداماتی مانند پرداخت یارانه انجام داده و جامعه نیز در شرایط تحریم یاد گرفته است چگونه خود را ترمیم کند. او افزود: در شرایط جنگی اخیر، با وجود خالی بودن ۸۰ تا ۹۰ درصد هتل‌ها، حدود ۱۰ میلیون نفر به سفر رفتند؛ آن‌ها به خانواده‌ها، آشنایان و روستاها پناه بردند و صندوق‌های خانوادگی و خرد محلی شکل گرفت.

تاب‌آوری ادراکی؛ تبدیل ترس به آگاهی

ربیعی با تأکید بر اینکه جامعه و دولت درک درستی از تاب‌آوری ادراکی و ذهنی ندارند، این نوع تاب‌آوری را سرمایه‌ای نامرئی خواند که در بحران‌ها آشکار می‌شود. او تعریف خود را این‌گونه بیان کرد: تاب‌آوری ادراکی، تبدیل ترس به آگاهی، ابهام به فهم مسائل، احساس قدرت به عاملیت جمعی و تبدیل گفت‌وگو به مبنای حرکت اجتماعی است.

به گفته او، اگر جامعه احساس کند حقیقت را می‌داند و قدرت عمل دارد و بتواند آینده بهتری را ببیند، از تاب‌آوری ادراکی و ذهنی برخوردار است. در مقابل، اگر فرسایش اعتماد اجتماعی رخ دهد و احساس درماندگی جمعی افزایش یابد، جامعه تاب‌آور نیست.

وی با اشاره به وضعیت اعتماد اجتماعی هشدار داد: میزان اعتماد نهادی در همه حوزه‌ها نگران‌کننده است و اعتماد به دیگران نیز وضعیت مناسبی ندارد؛ هرچند شاخص‌های جهانی نشان می‌دهد بسیاری از کشورها چنین شرایطی دارند.

عقبه تاریخی بی‌تابی ذهنی

دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور تأکید کرد که تاب‌آوری ادراکی در ایران از آغاز جنگ اخیر شروع نشده است. او گفت: تاریخ سیاسی، مسئله معیشت ناشی از تحریم، بی‌سامانی سیاسی و بی‌آیندگی ناشی از تحریم، عقبه طولانی بوده که بر تاب‌آوری ادراکی امروز اثر گذاشته است. ربیعی افزود که در دوره‌ای صحبت از آثار تحریم امری منفی تلقی می‌شد و این مسائل امروز تلنبار شده است؛ بنابراین باید از همین امروز درباره آثار اجتماعی جنگ گفت‌وگو کرد.

وی با اشاره به تغییر مرجعیت رسانه و قطبی‌سازی‌های اجتماعی گفت برخی اظهارنظرها مانند «دولت باید زودتر برود» آثار مخربی بر بی‌تابی روانی جامعه دارد. ربیعی همچنین روایت‌های رسمی را دارای دو دشمن دانست: دشمنی که به دنبال براندازی و تزلزل جامعه است و روایت سیاست‌زده‌ای که می‌خواهد جامعه را با اغتشاش ذهنی و روانی مواجه کند.

او افزود: سنجش‌ها نشان می‌دهد جامعه میان روایت رسمی و تجربه زیسته خود شکاف دارد و مجموعه این عوامل به نوعی گسیختگی ذهنی منجر شده است. اشباع اطلاعاتی و ازدحام اطلاعات غیرشفاف و غیرمسئولانه نیز تاب‌آوری ذهنی را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است.

پنج عامل مؤثر بر تاب‌آوری ذهنی

ربیعی پنج عامل مؤثر بر تاب‌آوری را از تجربه‌های جهانی استخراج کرد: نخست، روایت سیاست‌زده که بزرگ‌ترین آفت اعتماد است؛ دوم، معنا؛ جامعه باید بداند برای چه چیزی مقاومت می‌کند و آینده چه خواهد بود. سوم، سواد ادراکی؛ یعنی افزایش قدرت تبیین، تحلیل اطلاعات و تشخیص دستکاری روانی. چهارم، مشارکت مردم؛ چنانکه بخشی از جامعه امروز احساس قربانی می‌کند نه بازیگر بحران. پنجم، ارتباطات اجتماعی و شبکه‌های انسانی که می‌توانند منبع حمایت روانی باشند.

وی در ادامه گفت: در دو جنگ اخیر مردم خودشان به میدان آمدند، با روایت‌های مختلف در پل‌ها حضور پیدا کردند و این نشانه‌ای از حس «بازیگر بودن» در جامعه بود.

تاب‌آوری؛ ظرفیتی پویا نه بازگشت به گذشته

ابوتراب طالبی، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، نیز در این نشست تاب‌آوری را مفهومی چندسطحی و چندبعدی دانست و گفت: نمی‌توان سطح اجتماعی یا نهادی تاب‌آوری ضعیف باشد اما سطح فردی قوی باقی بماند؛ همچنین اگر یک بُعد از ابعاد تاب‌آوری فروبپاشد، دیگر ابعاد نیز آسیب می‌بینند.

او تاب‌آوری اجتماعی را «ظرفیت اجتماعی برای انجام کنش جمعی بر اساس عقل سلیم» تعریف کرد و آن را امری پویا دانست، نه بازگشت صرف به وضعیت گذشته. طالبی با اشاره به شرایط حساس کنونی گفت: تاب‌آوری مهم‌ترین سرمایه برای حفظ و بقای جامعه است.