تغییر قیمت بنزین در روزهایی که وضعیت اقتصادی، فشار روزافزونی بر مردم وارد می‌کند و کشور نیز در شرایط جنگی قرار دارد، نگرانی بسیاری از شهروندان را برانگیخته است. در سال‌های اخیر همواره زمزمه‌هایی درباره افزایش قیمت سوخت به گوش رسیده است. بااین‌حال، تجربه افزایش قیمت بنزین در سال ۱۳۹۸ و اتفاقات پس از آن، مانعی برای تغییر دوباره قیمت در دولت‌های سیزدهم و چهاردهم بوده است.

تغییر در مدیریت بنزین قطعی است

در روزهای گذشته، زمزمه‌های افزایش قیمت بنزین و تغییر سهمیه سوخت خانوارهای ایرانی دوباره آغاز شد. «فاطمه مهاجرانی»، سخنگوی دولت، روز شنبه سوم مردادماه دراین‌باره اظهار کرد: «در زمینه بنزین، ما حتماً به راهبردهایی در حوزه مدیریت مصرف نیاز داریم. دولت بنزین را با قیمتی به مردم می‌دهد که به آن یارانه نیز تعلق می‌گیرد؛ بنابراین، برای تراز کردن بنزین باید راهکاری اتخاذ شود و این امر قطعی و یقینی است.»

سخنگوی دولت همچنین درباره احتمال تغییر سهمیه یا قیمت بنزین اظهار کرد: «اینکه در سهمیه یا قیمت تغییری ایجاد شود، حتماً مانند دفعات پیش با دقت، شفافیت، صراحت و صداقت به مردم اعلام می‌شود.»

مهاجرانی روز سه‌شنبه ششم مردادماه نیز در نشست خبری خود بار دیگر بر ضرورت مدیریت مسئله بنزین تأکید کرد و گفت: «با حمله دشمن، ظرفیت‌های تولید بنزین کاهش یافت و امروز باید این مسئله را مدیریت کنیم.»

مخالفت مجلس

«رضا سپهوند»، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، روز دوشنبه پنجم مردادماه با اشاره به زمزمه‌های افزایش قیمت بنزین و تغییر میزان سهمیه‌ها گفت: «مجلس طبق قانون هدفمندی یارانه‌ها، مصوب سال ۱۳۸۸، برنامه هفتم توسعه و قوانین بودجه سال‌های گذشته، به‌ویژه بودجه سال ۱۴۰۵، اختیار تغییر قیمت حامل‌های انرژی را به دولت واگذار کرده است.»

به گزارش «پیام ما» به نقل از ایسنا، سپهوند تصریح کرد: «بر اساس اختیاراتی که مجلس به دولت داده است، دولت می‌تواند متناسب با شرایط، تغییرات لازم را اعمال کند که نمونه آن را در تعرفه‌های برق، گاز و آب مشاهده می‌کنید. در حوزه بنزین نیز افزایش نرخ سوم در سال گذشته بر همین اساس انجام شد.»

سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی یادآور شد: «در حال حاضر زمزمه‌هایی در دولت وجود دارد و سخنگوی دولت هم اعلام کرده است که افزایش نرخ سوم بنزین، یعنی نرخ بنزین عرضه‌شده با کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها، در دست بررسی است؛ اما کلیت مجلس و کمیسیون انرژی، در شرایط فعلی که کشور در وضعیت جنگی قرار دارد، زمان را برای افزایش قیمت مناسب نمی‌داند.»

این نماینده مجلس با بیان اینکه نمایندگان با افزایش قیمت بنزین در این مقطع زمانی مخالف‌اند، افزود: «کمیسیون انرژی این موضوع را دنبال می‌کند تا آنچه به خیر و صلاح مردم است، اتفاق بیفتد.»

در همین زمینه، «حسینعلی حاجی‌دلیگانی»، نماینده شاهین‌شهر، در تذکری در جلسه علنی برخط مجلس گفت: «صداهایی درباره افزایش قیمت بنزین شنیده می‌شود که نگران‌کننده است؛ زیرا بر قیمت تمام کالاها و خدمات اثر می‌گذارد. هیئت‌رئیسه موضوع را پیگیری کند و جلوی افزایش قیمت را بگیرد.»
«علی نیکزاد»، نایب‌رئیس مجلس، نیز در پاسخ به تذکر حاجی‌دلیگانی درباره قیمت بنزین گفت: «روز گذشته جلسه‌ای با آقای پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه‌وبودجه، داشتیم. ایشان درباره بنزین گفت که دو راه بیشتر وجود ندارد؛ یا سهمیه بنزین جابه‌جا شود یا قیمت افزایش پیدا کند. طبق توضیحات آقای پورمحمدی، افزایش قیمت بنزین منتفی است و جابه‌جایی سهمیه انجام می‌شود.»

همچنین «حسن نتاج»، نماینده بابل، در تذکری گفت: «افزایش قیمت بنزین با معیشت مردم هم‌خوانی ندارد و با آن مخالفیم.»

بی‌تأثیر بر مشکلات ساختاری

استدلال دولت برای تغییر قیمت بنزین، مدیریت مصرف سوخت در جامعه است. بااین‌حال، اقتصاددانان معتقدند تغییر قیمت سوخت، در صورت اجرا، دولت را به اهداف خود نمی‌رساند و در مقابل، آثار تورمی گسترده‌ای بر اقتصاد کشور و معیشت مردم بر جای می‌گذارد.

«احمد علوی»، اقتصاددان و استاد دانشگاه آزاد اسلامی، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره احتمال افزایش قیمت بنزین و حساسیت‌های آن در شرایط کنونی اظهار کرد: «هرچند این تصمیم از نظر سیاسی و رسانه‌ای بسیار حساس است، اما از منظر اقتصادی اثر چندانی بر حل مشکلات ساختاری کشور ندارد.»

او با اشاره به حساسیت افکار عمومی نسبت به افزایش قیمت سوخت گفت: «در شرایط کنونی، افزایش قیمت بنزین می‌تواند به موضوعی بسیار جنجالی تبدیل شود. حتی در کشورهایی مانند آمریکا نیز افزایش قیمت سوخت به موضوعی سیاسی و اجتماعی تبدیل می‌شود. حالا تصور کنید در ایران که با بحران انرژی، مشکلات اقتصادی و فضای ملتهب رسانه‌ای روبه‌رو هستیم، چنین تصمیمی تا چه اندازه می‌تواند موج روانی و تنش اجتماعی ایجاد کند.»

قیمت از پیش در اقتصاد اثر گذاشته است

علوی با تأکید بر اینکه از منظر اقتصادی، افزایش قیمت بنزین از سه هزار تومان به ارقامی مانند ۱۰ هزار تومان تا حد زیادی «پیش‌خور» شده است، گفت: «دلیل این موضوع روشن است. اگر دولت قیمت بنزین را افزایش ندهد، هزینه آن را از مسیرهای دیگری از مردم دریافت می‌کند. به‌عبارت‌دیگر، گران نکردن بنزین به‌معنای حذف هزینه نیست؛ بلکه این هزینه به شکل‌های مختلف به جامعه تحمیل می‌شود. سال‌هاست که دولت بار مالی تثبیت قیمت بنزین را از راه‌های دیگر از مردم می‌گیرد و در نهایت، این هزینه از جیب شهروندان پرداخت می‌شود.»

این اقتصاددان افزود: «به همین دلیل، تفاوت میان قیمت سه هزار تومانی و ۱۰ هزار تومانی بنزین، تغییر اساسی در وضعیت مالی دولت ایجاد نمی‌کند. اگر قیمت واقعی سوخت را بر اساس نرخ‌های منطقه‌ای یا جهانی در نظر بگیریم، فاصله این ارقام با قیمت واقعی بسیار زیاد است و چنین افزایش‌هایی مشکل ساختاری را حل نمی‌کند.»

اهداف دولت از تغییر نرخ بنزین

علوی با اشاره به اهدافی که معمولاً برای افزایش قیمت بنزین مطرح می‌شود، گفت: «دولت معمولاً دو هدف را دنبال می‌کند؛ یکی تأمین منابع مالی و دیگری کاهش مصرف سوخت. اما به نظر من، افزایش قیمت در این سطح هیچ‌یک از این اهداف را محقق نمی‌کند.»

به گفته او، مصرف بنزین در ایران امروز بیش از آنکه ناشی از ارزان بودن سوخت باشد، به ساختار حمل‌ونقل و کیفیت خودروها مربوط است: «ناوگان حمل‌ونقل عمومی فرسوده است و خودروهای داخلی نیز مصرف سوخت بالایی دارند. در چنین شرایطی، مردم امکان چندانی برای کاهش مصرف ندارند؛ بنابراین، حتی اگر قیمت بنزین افزایش پیدا کند، مصرف به‌طور محسوسی کاهش نمی‌یابد.»

پیامدهای تورمی

این استاد دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر اینکه آثار تورمی افزایش قیمت بنزین به‌سرعت آشکار می‌شود، توضیح داد: «به‌محض اعلام افزایش قیمت بنزین، تقریباً همه کالاها و خدمات، چه آنهایی که مستقیماً به سوخت وابسته‌اند و چه آنهایی که ارتباط مستقیمی با آن ندارند، با افزایش قیمت مواجه می‌شوند؛ بنابراین، فشار اصلی این تصمیم بر معیشت مردم وارد می‌شود، درحالی‌که هدف دولت، یعنی کاهش مصرف یا کنترل قاچاق سوخت، محقق نمی‌شود.»

علوی همچنین از نبود برنامه‌ای مشخص برای هزینه‌کرد منابع حاصل از افزایش قیمت بنزین انتقاد کرد و گفت: «اگر قرار است مردم هزینه بیشتری پرداخت کنند، دولت باید به‌صورت شفاف اعلام کند که این منابع در چه بخشی هزینه می‌شود. آیا قرار است صرف توسعه حمل‌ونقل عمومی شود؟ آیا برای واردات خودروهای برقی یا کم‌مصرف برنامه‌ای وجود دارد؟ آیا قرار است خودروسازان به تولید خودروهای کم‌مصرف ملزم شوند؟ یا زمینه واردات خودروهای خارجی کم‌مصرف فراهم می‌شود؟»

او افزود: «تا زمانی که چنین راهبردی وجود نداشته باشد، افزایش قیمت بنزین صرفاً به‌معنای تحمیل هزینه بیشتر به مردم است، بدون آنکه تغییری در الگوی مصرف ایجاد کند یا مشکل ناترازی انرژی را برطرف سازد.»

علوی در پایان گفت: «به نظر من، افزایش قیمت بنزین در شرایط فعلی نه مصرف را کاهش می‌دهد، نه قاچاق سوخت را مهار می‌کند و نه مشکل ناترازی انرژی را حل خواهد کرد. تنها نتیجه قطعی آن، افزایش فشار اقتصادی بر خانوارهاست؛ آن هم در شرایطی که جامعه از نظر روانی و اقتصادی در وضعیت حساسی قرار دارد.»