در روزگاری که کمبود آب به یکی از مهم‌ترین چالش‌های ایران در حوزه‌های آب آشامیدنی، کشاورزی، محیط‌زیست و اقتصاد تبدیل شده است، برخی محصولات کشاورزی بیش از دیگر محصولات در افکار عمومی با عنوان «محصولات پرمصرف آب» شناخته می‌شوند. هندوانه یکی از این محصولات است؛ میوه‌ای که به‌دلیل وجود حدود ۹۰ تا ۹۲ درصد آب در بافت آن، گاهی به‌اشتباه محصولی بسیار آب‌بر معرفی می‌شود. بااین‌حال، واقعیت علمی پیچیده‌تر از این برداشت عمومی است. هندوانه گیاهی از خانواده کدوییان است و میزان نیاز آبی آن در مزرعه به عوامل متعددی مانند شرایط اقلیمی و آب‌وهوایی، نوع خاک، رقم، طول دوره رشد، روش آبیاری و مدیریت مزرعه بستگی دارد. نیاز آبی این محصول در شرایط معمول، حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر در طول فصل رشد است که تقریباً معادل ۴ تا ۵ هزار مترمکعب آب در هر هکتار است. البته در مناطق گرم و خشک، این مقدار می‌تواند افزایش یابد؛ درحالی‌که در مناطق دارای بارندگی مؤثر، رطوبت مناسب خاک یا مدیریت دقیق آبیاری، کاهش پیدا می‌کند. از دیدگاه «آب مجازی» نیز تولید هر کیلوگرم هندوانه به‌طور متوسط به حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ لیتر آب نیاز دارد. این میزان، ترکیبی از آب سبز ناشی از بارندگی و رطوبت خاک و آب مصرف‌شده برای آبیاری است. بنابراین، یک هندوانه پنج‌کیلوگرمی ممکن است حدود هزار تا هزار و ۵۰۰ لیتر آب مجازی در فرایند تولید خود داشته باشد. این رقم به‌معنای آن نیست که کشاورز مستقیماً همین مقدار آب را برای تولید هر هندوانه مصرف می‌کند؛ زیرا بخشی از این آب از بارندگی و ذخیره طبیعی رطوبت خاک تأمین می‌شود.
مقایسه علمی مصرف آب محصولات نشان می‌دهد هندوانه الزاماً در گروه محصولات بسیار پرمصرف قرار نمی‌گیرد. به‌طور تقریبی، تولید هر کیلوگرم گندم به هزار تا ۲ هزار لیتر آب و تولید هر کیلوگرم برنج به حدود ۲ هزار و ۵۰۰ تا ۵ هزار لیتر آب نیاز دارد. بنابراین، قضاوت درباره میزان مصرف آب یک محصول، تنها بر اساس مقدار آب موجود در میوه، از نظر علمی صحیح نیست.

چالش اصلی تولید هندوانه در مناطق خشک و کم‌آب، نه خود محصول، بلکه محل تولید، منبع تأمین آب، زمان کشت و میزان بهره‌وری آب است. تولید این محصول در دشت‌هایی که با افت شدید منابع آب زیرزمینی مواجه‌اند، می‌تواند ناپایدار باشد؛ اما کشت آن در مناطق دارای منابع آب مناسب و برخوردار از مدیریت علمی، می‌تواند نمونه‌ای موفق از کشاورزی پایدار باشد.

تجربه پیوند آب، کشاورزی و معیشت

روستای «مالای‌شیخ گینگ‌لیک» از توابع شهرستان کلاله، نمونه‌ای قابل‌توجه از چنین رویکردی است. این روستا با حدود ۶۰۰ خانوار و نزدیک به ۳ هزار نفر جمعیت، یکی از مراکز مهم کشاورزی منطقه به شمار می‌رود. اهالی این روستا که پیشینه‌ای طولانی در دامداری و کشاورزی دارند، اکنون در حدود هزار و ۱۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی خود، محصولاتی مانند گندم، جو، کلزا، نخودفرنگی، گوجه‌فرنگی، هندوانه، خربزه و آفتاب‌گردان تولید می‌کنند. این روستا در مجاورت رودخانه گرگان و در نزدیکی سد بوستان قرار دارد؛ سدی که بهره‌برداری از آن از سال ۱۳۸۳ آغاز شده و نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی منطقه ایفا کرده است. استفاده از منابع آب سطحی به‌جای وابستگی گسترده به برداشت از آب‌های زیرزمینی، یکی از نقاط قوت این منطقه از منظر مدیریت پایدار منابع آب محسوب می‌شود. بازدیدهای میدانی نگارنده و بررسی فنی سامانه‌های آبیاری مزارع هندوانه این روستا نشان می‌دهد کشاورزان منطقه با استفاده از آبیاری قطره‌ای و نوار تیپ توانسته‌اند ضمن کاهش تلفات آب، محصولی اقتصادی با بهره‌وری مناسب تولید کنند. نیاز آبی هندوانه در این منطقه، حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر در فصل رشد برآورد می‌شود؛ مقداری که با مدیریت صحیح می‌توان آن را بدون وارد کردن فشار مضاعف بر منابع آب زیرزمینی تأمین کرد.

نقش کشاورزی علمی و اقتصادی در کاهش مصرف آب

آینده تولید هندوانه و دیگر محصولات کشاورزی در ایران، به‌ویژه در شرایط تغییر اقلیم و افزایش محدودیت منابع آب، در گرو افزایش بهره‌وری آب، کاهش هزینه‌های تولید و مدیریت علمی مزرعه است. تجربه مزارع هندوانه مالای‌شیخ گینگ‌لیک نشان می‌دهد ترکیب دانش بومی کشاورزان با فناوری‌های نوین می‌تواند نقش مهمی در تولید پایدار داشته باشد. مهم‌ترین راهکارهای افزایش بهره‌وری آب در این منطقه عبارت‌اند از: استفاده از سامانه‌های دقیق آبیاری، مانند آبیاری قطره‌ای و نوار تیپ، برای رساندن آب به ناحیه ریشه و کاهش تلفات ناشی از تبخیر و رواناب؛ زمان‌بندی صحیح آبیاری بر اساس نیاز واقعی گیاه و شرایط اقلیمی، برای جلوگیری از مصرف غیرضروری آب؛ انتخاب ارقام مناسب و سازگار با شرایط منطقه که دوره رشد کوتاه‌تر و مقاومت بیشتری در برابر تنش‌های محیطی دارند؛ بهبود مدیریت حاصلخیزی خاک و مصرف متعادل کودهای دامی، برای تقویت رشد ریشه، حفظ سلامت گیاه و افزایش بهره‌وری آب؛ استفاده از بقایای گیاهی، مالچ‌ها و روش‌های مناسب مدیریت خاک، برای کاهش تبخیر سطحی و حفظ رطوبت؛ و تنظیم تراکم بوته، کنترل علف‌های هرز و مدیریت آفات و بیماری‌ها، برای افزایش عملکرد و کاهش هزینه‌های تولید.

در واقع، تولید پایدار یک محصول مجموعه‌ای از مدیریت صحیح منابع، افزایش عملکرد به‌ازای آب مصرفی و ارتقای درآمد کشاورزان را دربرمی‌گیرد.

در کنار مباحث علمی مربوط به آب، نباید نقش اجتماعی و اقتصادی هندوانه را نادیده گرفت. هندوانه یکی از ارزان‌ترین میوه‌های فصل تابستان در ایران است؛ میوه‌ای که برخلاف بسیاری از محصولات گران‌قیمت، مانند گیلاس، آلبالو، زردآلو، گلابی و موز، خانواده‌های کم‌درآمد و حتی ضعیف‌ترین اقشار جامعه نیز امکان خرید آن را دارند.

این محصول نه‌تنها منبع درآمد هزاران کشاورز و کارگر فصلی است، بلکه در تأمین بخشی از امنیت غذایی، رفاه اجتماعی و دسترسی عادلانه مردم به میوه تازه نیز نقش دارد. ازاین‌رو، حذف یا محدود کردن تولید هندوانه بدون توجه به شرایط اقلیمی، منابع آب منطقه، معیشت کشاورزان و نیاز مصرف‌کنندگان، رویکردی ساده‌انگارانه است. راهکار اصلی، تولید هوشمندانه‌تر و پایدارتر این محصول است.

تجربه مالای‌شیخ گینگ‌لیک نشان می‌دهد راه‌حل بحران آب، حذف یک محصول نیست؛ بلکه باید منابع را علمی مدیریت کرد، محل تولید را به‌درستی انتخاب کرد، بهره‌وری آب را افزایش داد و به‌سوی کشاورزی پایدار حرکت کرد. هندوانه‌ای که با بهره‌گیری از منابع آب مناسب، سامانه‌های آبیاری کارآمد، مدیریت علمی مزرعه و شناخت دقیق شرایط اقلیمی تولید شود، می‌تواند هم برای کشاورز درآمد ایجاد کند، هم محصولی سالم و اقتصادی در اختیار مصرف‌کننده بگذارد و هم فشار کمتری بر منابع طبیعی وارد کند.