زاگرس جنوبی یکی از مهم‌ترین کانون‌های تنوع زیستی ایران و حتی منطقه محسوب می‌شود. این رشته‌کوه وسیع که از شمال‌غرب تا جنوب‌شرق ایران امتداد دارد، زیستگاه جنگل‌های ارزشمند بلوط و صدها گونه جانوری از جمله پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان است.

حدود ۴۵ درصد از گونه‌های گیاهی بومی ایران در این منطقه یافت می‌شوند و همین ویژگی، زاگرس را به یکی از مهم‌ترین مناطق بوم‌زادی کشور تبدیل کرده است. با این حال، همین غنای زیستی اکنون در برابر تهدیدی فزاینده یعنی آتش‌سوزی‌های مکرر قرار گرفته است؛ تهدیدی که هم از عوامل اقلیمی و هم از عوامل انسانی تأثیر می‌پذیرد.
«نقاط داغ آتش‌سوزی جنگل و ارزش زیستگاهی تنوع زیستی مهره‌داران: رویکرد خوشه‌بندی مکانی-زمانی در زاگرس جنوبی، ایران» عنوان پژوهشی است که به‌تازگی در مجله «Environmental and Sustainability Indicators» منتشر شده است.

راضیه عبودی، فراهم احمدزاده، سلما امی و اصغر عبدلی نویسندگان این مقاله تلاش کرده‌اند دلایل افزایش حریق‌ها و تبعات آن بر تنوع زیستی در زاگرس جنوبی را شرح دهند.
راضیه عبودی، فراهم احمدزاده و اصغر عبدلی هیأت علمی بخش تنوع زیستی و مدیریت اکوسیستم مؤسسه تحقیقات علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی و سلما امی عضو هیأت علمی بخش برنامه‌ریزی و طراحی محیط‌زیست مؤسسه تحقیقات علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی هستند.

در این پژوهش، برای تحلیل الگوهای آتش‌سوزی از داده‌های ماهواره‌ای سامانه FIRMS ناسا و تصاویر MODIS استفاده شده است. داده‌ها پس از پالایش با معیار اطمینان بالا در یک بازه زمانی ۲۳ ساله بررسی شدند.

سپس با بهره‌گیری از روش‌های آماری پیشرفته موسوم به خوشه‌بندی مکانی–زمانی، الگوهای غیرتصادفی وقوع آتش شناسایی شدند. نتیجه این تحلیل‌ها نشان داد آتش‌سوزی‌ها در زاگرس جنوبی به‌صورت پراکنده رخ نمی‌دهند، بلکه در شش خوشه مشخص و پایدار متمرکز شده‌اند.

این خوشه‌ها عمدتاً در استان‌های اصفهان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، فارس و کرمان قرار دارند و از نظر محیط زیستی نیز اغلب با مناطق دارای پوشش گیاهی متراکم و تنوع زیستی بالا هم‌پوشانی دارند.

بررسی‌های زمانی نیز نشان می‌دهد آتش‌سوزی‌ها در زاگرس دارای الگوی فصلی مشخصی هستند. بیشترین وقوع آتش در فصل تابستان و سپس بهار ثبت شده است؛ دوره‌ای که هم‌زمان با افزایش دما، کاهش رطوبت و خشک شدن پوشش گیاهی است.

این شرایط اقلیمی محیطی بسیار مستعد برای گسترش آتش فراهم می‌کند. در عین حال، این دوره با فصل گردشگری در بسیاری از مناطق طبیعی ایران نیز هم‌زمان است و همین موضوع احتمال نقش عوامل انسانی در بروز آتش‌سوزی‌ها را افزایش می‌دهد.

یکی از یافته‌های کلیدی این مطالعه، ارتباط مستقیم میان وقوع آتش‌سوزی و حضور انسان در محیط طبیعی است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد مناطقی که دارای تراکم بالاتر جاده‌ها و سکونتگاه‌های انسانی هستند، به‌طور معناداری بیشتر در معرض آتش‌سوزی قرار دارند.

این الگو نشان می‌دهد که دسترسی انسانی به مناطق جنگلی، چه به‌صورت مستقیم (مانند فعالیت‌های کشاورزی یا بهره‌برداری از منابع طبیعی) و چه غیرمستقیم (مانند گردشگری یا عبور و مرور)، نقش مهمی در افزایش احتمال وقوع آتش دارد.

مدل‌های آماری نیز این رابطه را تأیید کرده‌اند و نشان می‌دهند که افزایش تعداد جاده‌ها و روستاها به‌طور مستقیم با افزایش تعداد آتش‌سوزی‌ها همراه است.
در کنار عوامل انسانی، ویژگی‌های طبیعی منطقه نیز در شکل‌گیری این الگو نقش دارند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که بیشترین آتش‌سوزی‌ها در ارتفاعات ۱۰۰۰ تا ۲۵۰۰ متر رخ داده‌اند؛ محدوده‌ای که هم‌زمان با نواحی دارای بیشترین تراکم جنگل‌های بلوط است.

این موضوع نشان می‌دهد که میان غنای زیستی و خطر آتش‌سوزی یک هم‌پوشانی نگران‌کننده وجود دارد؛ به بیان دیگر، مناطقی که بیشترین ارزش اکولوژیکی را دارند، همان مناطقی هستند که بیشترین خطر آتش‌سوزی را نیز تجربه می‌کنند.

برای بررسی دقیق‌تر اثر آتش بر تنوع زیستی، پژوهشگران پراکنش ۱۰۸ گونه مهره‌دار شامل پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان را با استفاده از مدل‌های محیط زیستی MaxEnt شبیه‌سازی کردند.

این گونه‌ها شامل گونه‌های بومی، در معرض تهدید و گونه‌های شاخص اکولوژیکی بودند. نتایج نشان داد حدود ۶۰ درصد از مناطق با بالاترین غنای گونه‌ای با خوشه‌های اصلی آتش‌سوزی هم‌پوشانی دارند.

این بدان معناست که بخش عمده‌ای از زیستگاه‌های حساس و ارزشمند کشور در معرض خطر مستقیم آتش قرار گرفته‌اند.
این هم‌پوشانی به‌ویژه در مورد گونه‌های حساس‌تر نگران‌کننده‌تر است. گونه‌هایی مانند پلنگ ایرانی، خرس قهوه‌ای، کل و بز، سیاه‌گوش و برخی پرندگان شکاری در معرض تهدید مستقیم یا غیرمستقیم آتش‌سوزی‌ها قرار دارند.

آتش نه‌تنها موجب مرگ مستقیم برخی افراد این گونه‌ها می‌شود، بلکه با تخریب زیستگاه، از بین بردن منابع غذایی و کاهش پناهگاه‌ها، اثرات بلندمدت‌تری بر بقای جمعیت آن‌ها دارد. در برخی موارد، حتی گونه‌های بسیار سازگار نیز پس از آتش‌سوزی‌های شدید با کاهش جمعیت مواجه می‌شوند.

تله آتش–تنوع زیستی

یکی از مفاهیم مهمی که در این مطالعه مطرح شده، پدیده‌ای است که پژوهشگران آن را «تله آتش–تنوع زیستی» نامیده‌اند.
این مفهوم به وضعیتی اشاره دارد که در آن، مناطقی با بیشترین تنوع زیستی به دلیل تراکم بالای پوشش گیاهی، به‌طور هم‌زمان بیشترین خطر آتش‌سوزی را نیز تجربه می‌کنند. در واقع، همان ویژگی‌هایی که یک منطقه را از نظر اکولوژیکی ارزشمند می‌کند، آن را به محیطی مستعد برای آتش تبدیل می‌کند. این وضعیت، مدیریت حفاظت از این مناطق را به چالشی پیچیده تبدیل کرده است.

از سوی دیگر، تغییر اقلیم نیز نقش مهمی در تشدید این وضعیت ایفا می‌کنند. در سال‌های اخیر، افزایش دما، کاهش رطوبت نسبی و تداوم خشکسالی‌ها در زاگرس گزارش شده است. در برخی مناطق، دمای هوا بیش از دو تا سه درجه افزایش یافته که این امر موجب خشک‌تر شدن پوشش گیاهی و افزایش احتمال اشتعال شده است. در نتیجه، فصل آتش‌سوزی نیز طولانی‌تر شده و شدت آن افزایش یافته است.

در تحلیل‌های زمانی این مطالعه مشخص شد که روند آتش‌سوزی‌ها نه‌تنها افزایش یافته، بلکه از نظر آماری نیز این افزایش معنادار است. به عبارت دیگر، این روند نمی‌تواند صرفاً ناشی از تغییر در فناوری‌های ثبت داده‌ها باشد، بلکه نشان‌دهنده یک تغییر واقعی در رژیم آتش منطقه است. این موضوع با گزارش‌های محلی و داده‌های میدانی نیز همخوانی دارد که افزایش واقعی وقوع آتش‌سوزی‌ها را تأیید می‌کنند.

از منظر پیامدهای اکولوژیکی، آتش‌سوزی‌ها در زاگرس جنوبی اثرات گسترده‌ای دارند. این اثرات شامل کاهش تنوع زیستی، تغییر ساختار زیستگاه‌ها، افزایش فرسایش خاک و کاهش توان بازسازی طبیعی اکوسیستم است.

در بسیاری از مناطق، تکرار آتش‌سوزی‌ها باعث شده اکوسیستم‌های پیچیده جنگلی به ساختارهای ساده‌تر و کم‌تنوع‌تر تبدیل شوند. این روند به‌ویژه برای گونه‌هایی که نیازمند شرایط زیستگاهی خاص هستند، بسیار خطرناک است.

در نهایت، این مطالعه تأکید می‌کند که زاگرس جنوبی در وضعیت حساس قرار گرفته است؛ وضعیتی که در آن، فشارهای انسانی، تغییرات اقلیمی و ارزش بالای اکولوژیکی به‌طور هم‌زمان بر یکدیگر اثر می‌گذارند. افزایش آتش‌سوزی‌ها در کنار هم‌پوشانی آن با مناطق دارای تنوع زیستی بالا، نشان می‌دهد که بدون مدیریت هدفمند و فوری، خطر از دست رفتن بخش مهمی از زیستگاه‌های طبیعی کشور وجود دارد.

پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند که مدیریت آتش در این منطقه باید به‌صورت منطقه‌بندی‌شده و مبتنی بر اولویت‌های اکولوژیکی انجام شود. تمرکز بر ارتفاعات میانی، کنترل فعالیت‌های انسانی در فصل‌های پرخطر، تقویت مناطق حفاظت‌شده، ایجاد زیرساخت‌های اطفای حریق و آموزش جوامع محلی از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش خطر کمک کنند. همچنین حفاظت از گونه‌های حساس و بازسازی مناطق آسیب‌دیده باید در اولویت برنامه‌های مدیریتی قرار گیرد.

زاگرس جنوبی امروز در نقطه‌ای ایستاده است که آینده تنوع زیستی آن تا حد زیادی به نحوه مدیریت آتش‌سوزی‌ها بستگی دارد. اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، پیامدهای آن می‌تواند نه‌تنها برای این منطقه، بلکه برای کل اکوسیستم‌های طبیعی ایران جدی و بلندمدت باشد.