فقط یک سال از اخطارهای قضایی درباره ایمن‌سازی تونل اصلی استخراج زغال‌سنگ در معدن شهرستان رامیان استان گلستان گذشته است که دستگاه قضایی این استان مجبور شد نه‌فقط هشدارهای جدیدی صادر کند، بلکه برای جلوگیری از رخداد فاجعه وارد عمل شود. سال گذشته دادستانی در رامیان، حفاری در تونل اصلی این معدن را به علت خطر ریزش و ناایمن بودن، تعطیل کرده بود.

حالا یک بار دیگر معدنی که ۴ تونل حفاری و بیش از ۱۴۰ کارگر دارد، از سوی دادستان تعطیل شده است. اگرچه این بار مشکل معدن فقط ناایمنی نبود، بلکه حقوق معوق کارکنان و حق‌بیمه‌هایی که یا پرداخت نشده یا نیمه‌کاره پرداخت شده نیز به مشکلی برای حفاران معدن تبدیل شده است.

از ناچاری کار می‌کنیم

یکی از کارگران معدن به «پیام‌ما» می‌گوید: «علاوه بر همه حوادث مرگباری که در معادن ایران اتفاق افتاده است، گلستان تجربه ریزش و انفجار معدن زمستان‌یورت را دارد؛ تجربه‌ای که فقط به‌خاطر رعایت نشدن مسائل ایمنی در معدن اتفاق افتاد و جان بیش از ۴۰ کارگر معدن را گرفت. برای همین ما انتظار داریم که حساسیت زیادی روی ایمنی معادن باشد و خود کارفرما هم این موارد را رعایت کند. اما متأسفانه گویا تنها چیزی که برای مالک و کارفرما اهمیت دارد، این است که کار انجام شود؛ به چه قیمتی، اصلاً اهمیت ندارد.»

او تأکید می‌کند که نامش در گزارش قید نشود، چرا که به‌هرحال همین شغل است که نانش را می‌دهد: «کم یا زیاد، ما چاره دیگری نداریم. در گلستان بیکاری بیداد می‌کند و هرکس هر شغلی دارد باید دودستی به آن بچسبد. ما هم چاره‌ای نداریم. نه‌فقط در شهرستان رامیان، بلکه در همه شهرهای استان ما این‌طور است. اوضاع روستاها از شهرها بدتر است. کشاورزی دیگر برای خود کشاورزان که مالک زمین هم هستند، نمی‌صرفد. ما از کار عار نداریم؛ لازم باشد زمین می‌شوییم، بیل می‌زنیم؛ از کار معدن که سخت‌تر نیست. اما نمی‌توانیم این کار را ول کنیم و برویم مثلاً کارگر کشاورزی بشویم یا کار دیگری انجام دهیم، چون رها کردن شغلمان مساوی بیکاری است.»

تجهیزات فرسوده

این کارگر جوان که حدود ۲۵ سال دارد، می‌گوید: «تجهیزات ما قدیمی و فرسوده است و ادوات ایمنی به تعداد کارگران هم در معادن استان موجود نیست. معمولاً اگر اعتراض کنیم، کارفرما می‌گوید هرکس نمی‌خواهد، برود به سلامت. حق هم دارند، چون متقاضی کار زیاد است؛ حتی برای کار سختی مانند معدن زغال‌سنگ که واقعاً نان از سنگ درآوردن است. باز هم خدا خیر بدهد به دادستان شهرستان که پیگیر حقوق ماست.» کارگر دیگری از معدن نیز به «پیام‌ما» می‌گوید: «حتی معوق ماندن حقوق یک ماه هم برای ما زیاد است. حقوق کارگران حتی اگر منظم و به‌موقع هم دریافت شود، از گرانی و تورم عقب است. حالا حقوق ما را نمی‌دهند. ما که پس‌اندازی نداریم و نمی‌توانیم از پس هزینه‌های زندگی بربیاییم. تعداد ما کم است و کارمان بسیار سنگین. موضوع حق‌بیمه‌ها بسیار متفاوت است. ریه همه ما درگیر انواع و اقسام بیماری است. حق‌بیمه ما را پرداخت نمی‌کنند و بنابراین ما مجبوریم حتی همه هزینه‌های پزشکی را آزاد پرداخت کنیم. این منصفانه نیست که با حداقل حقوق در شرایط سخت کار کنیم و بعد از سال‌ها کار، حتی حقوق بازنشستگی نداشته باشیم؛ در حالی که بیشتر کارگران معدن خیلی زود ازکارافتاده می‌شوند. حالا همه کارگران در انتظار عملکرد و نتیجه تصمیمات دادستان هستیم.» سه روز قبل بود که دادستان رامیان از معدن زغال‌سنگ گرانیت شاهرود در منطقه چوزچال این شهرستان بازدید کرد. تسنیم در مورد این بازدید که در پی گزارش اداره کل صنعت، معدن و تجارت گلستان انجام شد، نوشت: «امین ذوالفقاری، دادستان رامیان، در جریان این بازدید از معدن زغال‌سنگ گرانیت شاهرود با اشاره به گزارش اداره صنعت، معدن و تجارت مبنی بر وجود نواقص ایمنی در بخش هواکش و پایه‌های نگهدارنده تونل، دستور توقف عملیات پیشروی یکی از تونل‌های این معدن را صادر کرد.»

ادامه کار منوط به ایمنی

ذوالفقاری در این بازدید تأکید کرد: «ادامه عملیات حفاری و پیشروی تونل منوط به رفع نواقص موجود و تأیید رعایت استانداردهای ایمنی از سوی مراجع ذی‌صلاح خواهد بود.»

دادستان رامیان در این بازدید، مطالبات کارگران از جمله پرداخت نشدن حقوق معوقه و حق‌بیمه تأمین اجتماعی را که سبب بروز مشکلاتی در دریافت خدمات درمانی برای کارگران شده است نیز پیگیری کرد. ذوالفقاری پس از آن، در نشستی که با حضور مسئولان اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی، اداره صنعت، معدن و تجارت، سازمان تأمین اجتماعی، مسئولان معدن و نمایندگان کارگران در محل معدن برگزار شد، به مالکان معدن ۱۰ روز فرصت داد تا نسبت به پرداخت حقوق معوقه کارگران اقدام کنند: «همچنین مقرر شد وضعیت حق‌بیمه تأمین اجتماعی کارگران که طی ماه‌های گذشته پرداخت نشده است، ظرف سه روز تعیین تکلیف شود تا کارگران در بهره‌مندی از خدمات درمانی و بیمه‌ای با مشکل مواجه نشوند.» او با تأکید بر لزوم رعایت حقوق قانونی کارگران گفت: «پرداخت به‌موقع حقوق و مزایا، اجرای تعهدات بیمه‌ای و رعایت الزامات ایمنی از جمله تکالیف قانونی کارفرمایان است و دستگاه قضایی در چارچوب وظایف قانونی خود، حمایت از حقوق کارگران و حفظ ایمنی محیط‌های کار را با جدیت دنبال خواهد کرد.» این بازدید در راستای دستور رئیس کل دادگستری استان به دادستان‌های سراسر استان برای بررسی وضعیت ایمنی معادن زغال‌سنگ و نظارت بر رعایت استانداردهای ایمنی انجام شد. با این حال به نظر می‌رسد گره ایمنی معادن در گلستان باز نخواهد شد. از زمان فاجعه معدن زمستان‌یورت در اردیبهشت ۱۳۹۶، بارها و بارها سازمان‌های مرتبط در این استان از لزوم ایمن‌سازی معادن سخن گفته‌اند. معدن زغال‌سنگ یورت آزادشهر یکی از معادن زغال‌سنگ در شهرستان آزادشهر، واقع در ۱۴ کیلومتری شهر آزادشهر در استان گلستان بود که در پی انفجار ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۶ در این معدن، ۴۳ معدنچی جان باختند. ۱۵ آبان‌ماه ۱۳۹۶، رئیس کل دادگستری استان گلستان اعلام کرد براساس جمع‌بندی گزارش کمیته حقیقت‌یاب، مقصر حادثه کارفرما بوده است. انتظار می‌رفت این حادثه که در شمار حوادث معدنی با خسارت جانی بالا در جهان قرار گرفت، نقطه عطفی در تاریخ ایمنی و کار در معدن ایران و به‌ویژه استان گلستان شود، اما چنین نشد. گرچه تیرماه همان سال، معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، احمد مشیریان، از فعال شدن کارگروه ایمنی و بازرسی برای معادن کشور خبر داده بود.

کمیته‌ای برای ایمنی معادن

با گذشت ۹ سال از این فاجعه، فروردین امسال مدیر اجرایی خانه معدن گلستان بر لزوم فعال‌سازی کمیته معدن در اتاق بازرگانی گرگان تأکید کرد. ایلنا به نقل از «حسین طلوعیان» نوشت: «یکی از اولویت‌های اصلی ما، ایجاد ارتباط فعال و سازنده میان فعالان عرصه معدن استان با دستگاه‌های دولتی و نهادهای مرتبط است. در ماه‌های اخیر، تلاش‌های قابل توجهی در این راستا صورت گرفته است. معادن استان هم‌اکنون بیش از ۲ هزار فرصت شغلی مستقیم ایجاد کرده است. بارها تأکید کرده‌ایم که توسعه معادن استان، مستقیماً به توسعه کلی استان گلستان منجر خواهد شد. این یک پتانسیل عظیم اقتصادی است که نیازمند حمایت و سرمایه‌گذاری بیشتر است.»

طلوعیان همچنین به دیدار با رئیس مرکز بهداشت گرگان اشاره کرد و بر گسترش فعالیت‌های ایمنی در واحدهای معدنی، به‌ویژه آن‌هایی که کمتر از ۲۰ نفر پرسنل دارند، تأکید کرد: «رعایت استانداردهای ایمنی در کنار توسعه کمی، امری ضروری است. در حال تلاش هستیم تا کمیته معدن را در اتاق بازرگانی گرگان فعال کنیم. امیدواریم با فعال شدن این کمیته، بتوانیم دو کرسی خانه معدن را در اتاق بازرگانی استان به دست آوریم. حضور فعالان معدنی در این کمیته، ضمن تسهیل دسترسی به تصمیم‌گیران، نقش بسیار مهمی در کاهش مشکلات و تسهیل فرایندهای مرتبط با توسعه معادن خواهد داشت.» تاکنون اما همه این تلاش‌ها بی‌نتیجه مانده است. حدود ۲ هزار کارگر معدن در گلستان عموماً در شرایطی ناایمن مشغول کار هستند. بعد از گذشت حدود یک دهه از یکی از بزرگ‌ترین فجایع معدنی ایران و جهان در این استان، شاید همت و جدیت بیشتری برای برقراری کار ایمن در این استان ضروری باشد.