عرضه دارو در فضای مجازی یا آنچه به آن فروش اینترنتی دارو گفته می‌شود، در حال تبدیل شدن به یکی از آسیب‌های بازار دارویی کشور و نظام سلامت است. از یک‌سو وزارت بهداشت این اقدام را غیرقانونی می‌داند و از سوی دیگر، برخی داروها در حالی‌ که در داروخانه‌ها و بازار رسمی به‌سختی پیدا می‌شوند، در فضای مجازی عرضه می‌شوند. اگرچه قرار بود داروخانه‌ها از طریق سکوهای اینترنتی دارو را به بیمار برسانند، اما این اتفاق قرار بود با مجوز سازمان غذا و دارو امکان‌پذیر شود؛ امری که هنوز محقق نشده است.

نشت داروهای خاص به فضای مجازی

در حالی‌ که کمبودهای دارویی در روزها و ماه‌های اخیر به اوج خود رسیده، حضور این داروها در سایت‌های اینترنتی و قیمت‌های بسیار بالا پرسش‌برانگیز است.
«رسول نظری‌فرد»، مؤسس داروخانه بیماران خاص در تهران، در این رابطه گفت: «متأسفانه در شرایط این‌چنینی، فعالیت پلتفرم‌ها، نظارت وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو بر بازار دارو را کم‌رنگ کرده و به همین دلیل هم داروهایی بعضاً فاقد اصالت و غیرمجاز، از سقط جنین و مخدر گرفته تا داروهای خاص و شیمی‌درمانی و غیره، با قیمت‌های چندین‌برابری توسط برخی پلتفرم‌ها و سکوهای اینترنتی به فروش می‌رسد.»

به گفته او، قیمت داروی تزریقی «پرولیا» که برای درمان پوکی استخوان تجویز می‌شود، ۱۲ میلیون تومان است، اما در این پلتفرم‌ها قیمت آن ۴۵ و ۵۵ میلیون تومان اعلام شده است: «چگونه یک دارو به چندین برابر قیمت، به‌راحتی در این پلتفرم‌ها فروخته می‌شود؟ بماند که تضمینی هم درباره اصالت، تاریخ مصرف و شرایط نگهداری آن وجود ندارد.»

به گزارش «پیام ما» و به نقل از ایسنا، نظری‌فرد یادآور شد: «خوش‌بینانه‌ترین حالت ممکن این است که افراد سودجو داروهای خاص و کمیاب را از طریق نسخه‌های جعلی یا طرق دیگر، از داروخانه‌های دولتی و منتخب خارج کرده و باعث کمبود داروهای مورد نظر در بازار می‌شوند و به محض کمبود داروهای ذکرشده در بازار، آنها را در پلتفرم‌ها و سایر بسترهای مجازی با قیمت‌های نجومی و چندبرابری به فروش می‌رسانند. بدبینانه‌ترین حالت هم این است که داروهای تقلبی نیز پتانسیل فروش از این طریق را دارند.»

هیچ وب‌سایتی مجوز فروش دارو ندارد

«سعید مهرزادی»، سرپرست دفتر بازرسی، ارزیابی عملکرد و پاسخگویی به شکایات سازمان غذا و دارو، هرگونه عرضه دارو و مکمل در فضای مجازی خارج از زنجیره رسمی داروخانه‌ها را قاچاق اعلام کرد و گفت: «تا این لحظه، سازمان غذا و دارو به هیچ وب‌سایت یا پلتفرم اینترنتی عمومی، مجوز فروش دارو و مکمل اعطا نکرده است. بر اساس قوانین جاری، عرضه هرگونه محصول سلامت‌محور خارج از زنجیره رسمی داروخانه‌ها، کالای قاچاق تلقی شده و متخلفان با برخوردهای قانونی قاطع مواجه خواهند شد.»

او با توصیه اکید به شهروندان برای پرهیز از خرید دارو و مکمل از سایت‌های اینترنتی تصریح کرد: «تنها مرجع رسمی و ایمن برای تهیه این اقلام، مراجعه حضوری به داروخانه‌هاست؛ چرا که در این بستر، اصالت و سلامت کالا تحت نظارت دقیق مسئول فنی تضمین می‌شود.»

سرپرست دفتر بازرسی سازمان غذا و دارو درباره فعالیت وب‌سایت‌های وابسته به داروخانه‌ها توضیح داد: «برخی داروخانه‌ها صرفاً برای فروش محصولات آرایشی، بهداشتی و مکمل‌های تولید داخل که دارای مجوزهای لازم هستند، تأییدیه فعالیت در فضای مجازی را دریافت کرده‌اند؛ اما باید توجه داشت که این مجوزها به هیچ‌وجه شامل دارو نمی‌شود.»

به گفته او، تا این لحظه سازمان غذا و دارو به هیچ وب‌سایت یا پلتفرم اینترنتی عمومی، مجوز فروش دارو و مکمل اعطا نکرده است: «موضوع فروش آنلاین دارو به دلیل حساسیت‌های بالای مربوط به ایمنی و سلامت شهروندان، در دست بررسی‌های کارشناسی قرار دارد. این سازمان در حال تدوین ضوابط دقیق است تا در صورت حصول اطمینان کامل از حفظ سلامت مصرف‌کننده، سازوکار قانونی فروش اینترنتی دارو از طریق داروخانه‌ها فراهم و ابلاغ شود.»
این مقام سازمان غذا و دارو یادآور شد: «تا زمان نهایی شدن و ابلاغ این دستورالعمل‌ها، هرگونه فروش دارو در بستر اینترنت ممنوع و غیرقانونی است و شهروندان باید نسبت به عواقب خرید از منابع نامعتبر هوشیار باشند.»

استناد به قانون برای فروش اینترنتی دارو

به‌رغم تأکید این مسئول سازمان غذا و دارو، مرکز ملی پایش و بهبود محیط کسب‌وکار که زیرمجموعه وزارت اقتصاد و دارایی است، با ارسال نامه‌ای به رئیس سازمان غذا و دارو، بر قانونی بودن فعالیت سکوهای اینترنتی عرضه و توزیع دارو تأکید کرد و خواستار پایان یافتن مخالفت‌ها با فعالیت این پلتفرم‌ها شد.

روز دوشنبه ۲۵ خردادماه، مرکز ملی پایش و بهبود محیط کسب‌وکار در مکاتبه‌ای با «محمدرضا پیرصالحی»، رئیس سازمان غذا و دارو، خواستار توقف موضع‌گیری‌های این سازمان علیه فعالیت سکوهای اینترنتی در حوزه عرضه و توزیع دارو شد. در این نامه، فعالیت سکوهای اینترنتی در زمینه عرضه و توزیع دارو، مستند به مصوبه هیئت وزیران، مصوبه هیئت مقررات‌زدایی و بهبود محیط کسب‌وکار و آرای دیوان عدالت اداری دانسته شده است.

در این نامه همچنین با اشاره به سخنان مهرزادی تأکید شده که چنین رویکردی برخلاف رویه دولت نسبت به مشارکت بخش خصوصی و هوشمندسازی است. همچنین از رئیس سازمان غذا و دارو درخواست شده است مدیران تحت امر خود را از اعلام نظرهای خلاف قانون پرهیز دهد و برخی بخشنامه‌ها و نامه‌های صادرشده درباره ممنوعیت همکاری داروخانه‌ها با سکوهای اینترنتی را لغو کند.

این نامه نشان‌دهنده اختلاف عمیق درون دولت بر سر فروش دارو است. از یک‌سو وزارت امور اقتصادی و دارایی بر عرضه اینترنتی دارو و قانونی بودن آن تأکید دارد و از سوی دیگر، وزارت بهداشت این موضوع را غیرقانونی و داروخانه را تنها مرجع عرضه دارو می‌داند.

ضوابط جدید خدمات آنلاین داروخانه‌ها

پیش‌تر سازمان غذا و دارو با حمل‌ونقل دارو، نه عرضه آن از طریق سکوهای اینترنتی، موافقت کرده بود، اما هفته قبل این سازمان با ابلاغ بخشنامه‌ای جدید، همکاری داروخانه‌ها با پلتفرم‌های دارورسانی آنلاین را ممنوع اعلام کرد.
«محمد هاشمی»، سخنگوی سازمان غذا و دارو، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بیان اینکه فروش آنلاین فرآورده‌های سلامت‌محور با اولویت حفظ سلامت جامعه پیگیری می‌شود، تأکید کرد: «هیچ مجوزی برای فروش دارو به پلتفرم‌های عمومی اعطا نشده است؛ چرا که عرضه دارو خارج از زنجیره رسمی داروخانه‌ها برای سلامت چالش‌آفرین است.»

سخنگوی سازمان غذا و دارو با بیان اینکه موضوع فروش اینترنتی دارو به دلیل حساسیت‌های بالای ایمنی به استراتژی نیاز دارد، افزود: «سازمان غذا و دارو در پی تدوین دستورالعمل‌های دقیق برای اطمینان از امنیت زنجیره تأمین و حفظ سلامت مصرف‌کننده در چارچوب قانونی آن بوده و هست. بنابراین تا عملیاتی شدن ضوابط جدید، مراجعه حضوری به داروخانه تنها راه مطمئن برای تهیه دارو است و با موارد تخلف برخورد لازم صورت می‌گیرد.»

به گفته او، در بخش محصولات آرایشی، بهداشتی و مکمل‌های تولید داخل، روال متفاوتی تعریف شده است: «داروخانه‌ها می‌توانند پس از طی مراحل قانونی برای فروش این اقلام در فضای مجازی اقدام کنند. تمام داروخانه‌ها موظفند ظرف مدت شش ماه زیرساخت‌های لازم را برای ارائه خدمات نوین فراهم آورند.»

هاشمی یادآور شد: «بر اساس توافق‌نامه سطح خدمات نوین، مؤسسان داروخانه‌ها باید از طریق درگاه my.fda.gov.ir نسبت به احراز هویت و پذیرش مفاد قرارداد اقدام کنند. این سند جدید جایگزین ضوابط قبلی شده و نظارت بر اجرای آن بر عهده دفتر بازرسی سازمان و معاونت‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی است. هدف نهایی، ایجاد یک زیست‌بوم هوشمند و ایمن برای ارائه خدمات دارویی و سلامت‌محور به شهروندان است.»

این ضابطه جدید در حالی ابلاغ شده که در دولت سیزدهم و پس از موافقت وزارت بهداشت و وزارت ارتباطات، قرار بود سازمان غذا و دارو ضوابط عرضه اینترنتی دارو را با محوریت داروخانه‌ها فراهم کند، اما این اقدام رخ نداد. با این حال، انبوهی از داروخانه‌های آنلاین وجود دارد که مشخص نیست مجوز خود را چگونه و از چه مسیری کسب کرده‌اند؛ مسئله‌ای که پرسش‌های بسیاری، از جمله چگونگی نشت دارو به آنها و نحوه فعالیتشان، برمی‌انگیزد.