منزل دکتر مرتضی فرهادی به‌مثابه موزه‌ای کوچک و منحصربه‌فرد است. آثار هنری اعم از نقاشی آبرنگ، مجسمه‌سازی و کلاژ، در نگاه نخست آدمی را به شک می‌اندازد که شاید به دیدار یکی از استادان دانشگاه هنر آمده است؛ اما پس از دیدن باغچه کوچکی که در پنجره خانه‌اش ساخته و گیاه «جوغاسم» را در محیط خانه پرورش داده است، متوجه می‌شوید با شخصیتی چندوجهی مواجهید؛ شخصیتی که در عین جامعه‌شناس بودن، پژوهش‌های گسترده‌ای در حوزه گیاه‌مردم‌شناسی دارد و با آثاری نظیر «موزه‌هایی در باد»، تاریخ هنر کنده‌کاری روی سنگ را چند صد سال جابه‌جا کرده است.

تنوع و تکثر آثار این استاد دانشگاه، نوشتن از او را دشوار می‌کند؛ چراکه با نگاه ریزبینانه و پرسشگرش به هر موضوعی، علمی و عمیق وارد شده و آثار متعددی همچون «صنعت بر فراز سنت»، «فرهنگ یاریگری در ایران»، «انسان‌شناسی یاریگری در ایران» و «کمره‌نامه» منتشر کرده است. اما بهانه این گزارش، اقدام نوآورانه فرهادی در کاشت بذرهای بومی «الوک» و «بنه» در ۵۳ سال پیش در کوه بوجه خمین است؛ اقدامی که ریشه‌اش نه در دانشگاه و مدرسه، که در تجربه زیسته او در کودکی است. فرهادی در این مورد به «پیام ما» می‌گوید: «در زمستان‌های سرد هشتاد سال پیش، وقتی سفیدی برف زمین را می‌پوشاند، از نبودن سبزی و گیاهان افسرده می‌شدم. پدرم برف را لحافی برای گندم‌ها معرفی می‌کرد تا منِ خردسال، ضمن انتظار برای بهار، به مزیت برف هم پی ببرم.» همین نگاه کودکانه به سبزی و رویش، بعدها در مواجهه او با خشکی کوه بوجه معنا پیدا کرد؛ کوهی که در کودکی‌اش عور و بی‌بار بود و امروز با اقدام او و دوستانش، به پارکی طبیعی با درختان بادام و پسته وحشی بدل شده است.

فرهادی روایت آن روزهای درختکاری در سال ۵۳ را چنین شرح می‌دهد: «با تعدادی از همکارانم که همگی فرهنگی بودیم، برنامه‌های کوهپیمایی هفتگی داشتیم. در یکی از این برنامه‌ها، در مسیر مخروطی کوه بوجه، بذرهای بومی بادام و بنه کاشتیم.» شیوه کاشت بذرها در آن زمان، برخلاف ظاهر ساده‌اش، روشی علمی و روزآمد بود؛ روشی که امروز نیز در مطالعات احیا و کاشت پوشش گیاهی توصیه می‌شود.

او درباره این روش توضیح می‌دهد: «به تجربه دریافته بودم که بنه در پناه الوک بهتر رشد می‌کند. سایه الوک باعث می‌شود بنه به اندازه کافی و مناسب از نور خورشید بهره‌مند شود. از سوی دیگر، چون این شیوه درختکاری دیم بود، به کاشت بذر در پای صخره‌ها توجه داشتیم؛ زیرا آب باران پس از برخورد با صخره‌ها و عبور از آن‌ها، از طریق آبشخور طبیعیِ شکل‌گرفته در کنار سنگ‌ها، بهتر به بذر می‌رسید.»

با همین جزئیات ساده اما دقیق، فرهادی و ۱۷ نفر از دوستانش بذرکاری در کوه خشک بوجه را آغاز کردند. این تجربه بعدها به سرودن شعری با عنوان «خطابه بوجه» انجامید؛ شعری که در مجموعه «با شعله شقایق رخشان به شوق شرق» منتشر شده است. اما خشکسالی‌های دهه ۵۰، انقلاب، جنگ و سپس مهاجرت فرهادی به تهران برای ادامه تحصیل، امید به بار نشستن آن بذرها را کم‌رنگ کرد.

سال‌ها گذشت تا اینکه یکی از همان ۱۷ همراه روزهای درختکاری، خبر داد که بذرها نه‌تنها در بوجه ریشه دوانده و رشد کرده‌اند، بلکه به گل هم نشسته‌اند. فرهادی می‌گوید: «هر سال دوستانم عکس‌هایی از درختانی را که حالا هم‌قد من شده‌اند، برایم می‌فرستند و برایم مایه خوشحالی فراوان است.»

ویژگی بذرهای بومی، تاب‌آوری آن‌ها در برابر خشکسالی و کم‌آبی است. با این حال، نگرانی امروز فرهادی نه از بی‌آبی، بلکه از مداخلات غیرعلمی و شتاب‌زده شهرداری‌هاست. او می‌گوید اخیراً در اقدامی مخرب، بخشی از درختان بومی دامنه کوه بوجه از ریشه کنده شده‌اند تا به‌جای آن‌ها، در اقلیمی خشک، آب‌نما و تجهیزات ورزشی ساخته شود؛ اقدامی که برای کسی چون فرهادی، که دل در گرو خاک و پوشش گیاهی این سرزمین دارد، بسیار تلخ و اندوه‌بار است.

فرهادی روند رشد و بالندگی جنگلی را که سال‌ها پیش در بوجه کاشته بودند، از طریق عکس‌هایی که دوستانش برای او می‌فرستند، دنبال می‌کند. او ۱۳ سال است که به گفته خودش «خودگروگان‌گیری» کرده و همه توانش را صرف نگارش آخرین کتابش گذاشته است؛ کتابی که از آن به‌عنوان «وصیت‌نامه‌ای ۱۴۰۰ صفحه‌ای» یاد می‌کند.

سال‌ها گذشته و فرهادی دیگر در بوجه قدم نمی‌زند، اما بوجه همچنان در زندگی او جریان دارد؛ در عکس‌هایی که هر سال برایش می‌فرستند، در قامت درختانی که از دل خشکی سر برآورده‌اند و در خاطره جمعی کسانی که روزی بذرها را در این خاک کاشتند. ارزش این روایت در واقعیت نهفته در ورای آن است؛ اینکه یک مشت بذر، اگر با شناخت اقلیم و مهر به خاک کاشته شود، می‌تواند نیم قرن بعد چشم‌اندازی تازه بسازد؛ چشم‌اندازی که نه محصول دستور و پروژه، بلکه نتیجه پیوند دیرینه انسان و طبیعت است.