کتاب «محیط‌زیست از نگاه هنرمندان» که با گردآوری «سیف‌الله صمدیان» و پیشگفتار «محمد درویش» منتشر شده، تلاش دارد دغدغه محیط‌زیست ایران را از دریچه هنر بازنمایی کند. این کتاب از سوی انتشارات «تصویر ایران» در ۲۴۴ صفحه گلاسه تمام‌رنگی منتشر شده است.

«محیط‌زیست از نگاه هنرمندان» شامل ۱۳۵ عکس از ۷۰ عکاس، ۶۸ کاریکاتور از ۳۷ کارتونیست و ۴۴ پوستر از ۲۴ گرافیست ایرانی است. آثار برگزیده با داوری «آلفرد یعقوب‌زاده»، «پیمان هوشمندزاده» و «نیوشا توکلیان» در بخش عکس، جواد علیزاده، بزرگمهر حسین‌پور و مهدی کریم‌زاده در بخش کاریکاتور، ابراهیم حقیقی، رضا عابدینی و مریم کهوند در بخش پوستر و ساعد نیک‌ذات، محمد شیروانی، شهرام مکری در بخش فیلم انتخاب شده‌اند.

نام کتاب باید نابودی محیط‌زیست می‌بود

در این نشست «ابراهیم حقیقی» صحبت‌های خود را با نام کتاب آغاز کرد: «فکر می‌کنم نام کتاب غلط است. اسم کتاب باید نابودی محیط‌زیست می‌بود. محمدمهدی عسگرپور در مقدمه به‌درستی نوشته است «تصاویر تأسف‌بار محیط‌زیست در جهان و مخصوصاً ایران». فقط چند عکس در کتاب وجود دارد که پرندگان در حال پروازند یا در رودخانه‌ای بعضی دارند قایق‌سواری می‌کنند؛ اما بقیه تصاویر درباره نابودی محیط‌زیست است.»
او درباره آثار موجود در کتاب درباره محیط‌زیست ایران اضافه کرد: «از میان بیش از صد عکس تصور می‌کنم ده یا پانزده عکس درباره محیط‌زیست است؛ اما در کاریکاتور و گرافیک اصلاً چنین چیزی نمی‌بینیم و همه‌شان به نابودی محیط‌زیست اختصاص دارد.»

حقیقی درباره علت این موضوع توضیح داد: «نمی‌دانم این بلا را چه کسی بر سر ما آورده. می‌گویند تقصیر خودتان است. اما من تصور نمی‌کنم. می‌گویند اگر ماشینتان را در شهر نیاورید هوا خوب می‌شود اما نمی‌شود، چون پول می‌گیرند که ماشین‌ها در شهر تردد کنند؛ بنابراین عکاس، کاریکاتوریست و طراح گرافیک چاره‌ای نداشته جز اینکه تخریب محیط‌زیست را تصویر کند.» او درباره بخش‌های مختلف کتاب گفت: «بخش عکس بسیار درخشان و فوق‌العاده است. یعنی علاوه بر اینکه روایت نابودی محیط‌زیست را به‌درستی بیان می‌کنند زیبایی‌شناسی درستی هم در عکس‌ها موجود است. کاریکاتورها هم در روایتگری این نابودی، موفق هستند؛ ولی بسیار دلگیرم که پوسترها اصلاً روایت درستی ندارند.» به گفته حقیقی، سال‌هاست که در ایران پوسترهای اجتماعی خلاقانه دیده نمی‌شوند: «نمی‌دانم چه بلایی سر پوستر در ایران آمده. آیا پوستر می‌بینید و پوستر ویژه‌ای خاطرتان هست؟ البته به‌جز پوسترهای افراد شاخص مانند ممیز، مثقالی و… که می‌توان نام برد. در خیابان پوستر نمی‌بینیم و در ایران مکان نصب پوستر نداریم. برای مثال حتی فیلم‌ها هم پوستری ندارند. بیشتر روی بیلبوردها هستند و اگر سینما بروید پوستر می‌بینید. اساساً پوستر اجتماعی در فضای شهری دیده نمی‌شود.» از دیدگاه این طراح گرافیک، وقتی مخاطب عمومی امکان دیدن پوستر را در شهر ندارد، طبیعی است که کارکرد اجتماعی آن تضعیف شود: «پوسترها روشنفکرانه شده‌اند. به این معنا که اگر اطلاعات گرافیک و هنر معاصر نداشته باشید درکی از آن پوسترها ندارید. پوسترها اصلاً صراحت ندارند. مورد دیگر این است که از عناوین لاتین در پوسترها استفاده می‌شود. انگار یادمان رفته که به‌گونه‌ای طراحی و تصویر کنیم که رنج و درد را روایت کنیم.» او در ادامه به تجربه‌ای در دهه ۶۰ اشاره کرد: «در دوره‌ای که مدیرگروه گرافیک دانشگاه هنر بودم، وزارت بهداشت از ما خواست برای مقابله با شیوع بیماری در سیستان و بلوچستان پوسترهای آموزشی طراحی کنیم. آن‌قدر شرایط حاد بود متوسل به دانشگاه هنر شدند. آن پوسترها باید اطلاع‌رسان و مستقیم می‌بودند؛ با پیام‌هایی روشن مثل شستن دست‌ها، جوشاندن آب و رعایت بهداشت و… . مخاطب آن آثار مردم عادی و حتی افرادی بی‌سواد بودند؛ بنابراین روایت باید کاملاً واضح و بی‌ابهام ارائه می‌شد.» مثال دیگری که حقیقی به آن اشاره کرد تجربه دوران کرونا بود: «در آن بحران بزرگ اجتماعی هم کمتر شاهد پوسترهای آگاه‌کننده مؤثر بودیم، درحالی‌که جامعه نیاز جدی به اطلاع‌رسانی تصویری داشت. این موضوع نشان می‌دهد ما علاوه بر بحران محیط‌زیست، با بحران آموزش در حوزه طراحی اجتماعی روبه‌رو هستیم.»

پلاستیک‌هایی که در طبیعت حل نمی‌شوند

«احمد عربانی» در ادامه این نشست با نگاه طنز به مسائل و مشکلات محیط زیستی ایران اشاره کرد: «در همه روایت‌ها از ایرانیان گفته شده که مردمی بلندنظر، مبادی‌آداب، مهمان‌نواز و دست‌ودل‌باز هستند. اما در این سال‌ها وقتی در جاده‌ها، به‌ویژه در شمال کشور سفر می‌کنیم، با انبوهی از بطری‌های پلاستیکی و زباله‌هایی روبه‌رو می‌شویم که در طبیعت رها شده‌اند و گویی در طبیعت حل نمی‌شوند.» عربانی به آثار این مجموعه که روایتی از معضلات محیط‌زیستی اکنون ایران است، اشاره کرد: «در کاریکاتور جمال رحمتی، زباله‌ها از درون ماشین در حال حرکت به بیرون پرتاب می‌شوند و تصویری تلخ از بی‌توجهی به طبیعت نشان داده می‌شود. علی پاک‌نها هم کشتی نوح را در میان انبوهی از زباله‌ها تصویر کرده که در میان این امواج آلوده نه راه پس دارد و نه راه پیش.»

او اضافه کرد: «در کاریکاتور کیوان زرگری به‌جای درختان بریده‌شده، تصویر یک درخت را روی دیوار نقاشی می‌کند. در کار علیرضا کریمی‌مقدم نیز مردی درخت تنومندی را که به آن تابی بسته شده با تبر قطع می‌کند، درحالی‌که طفلی روی تاب با ناراحتی به این صحنه نگاه می‌کند.»

این کاریکاتوریست درباره آثاری که آلودگی هوا را به تصویر می‌کشند، گفت: «مسئله دیگر محیط‌زیست، دودزایی کارخانه‌ها و امثالهم است که حتی کلاغ‌ها ماسک ضد دود به چهره زده‌اند؛ مانند کاریکاتور حیدر رضایی. در کاریکاتور فیروزه مظفری مردی فضای سبز و گل‌ها را درون چمدانی گذاشته و با خود می‌برد، درحالی‌که پشت سرش دود کارخانه‌ها جولان می‌دهند. در کار مجتبی حیدرپناه هم دودهای کارخانه‌ها را تصویر کرده که قوس زیبای رنگین‌کمان را قیچی می‌کنند.»

عربانی ادامه داد: «هادی حیدری آهنگ‌سازی را تصویر کرده که با حسرت ملودی را بر برگی خزان می‌نویسد. در اثر علیرضا پاکدل نیز پیرزنی از صندوقچه‌اش آسمانی پاک و آبی را به کودکان نشان می‌دهد. سلمان طاهری جانوران معصوم و بی‌گناهی را کشیده که به بقایای درختی نیمه‌جان پناه برده‌اند. در کار جمال رحمتی هم پسربچه‌ای فیلترهای سیگار را جمع می‌کند و در خیال خود آن‌ها را به پروانه تبدیل می‌کند.»
به گفته عربانی، در اثری از جواد، صنعت با چکشی سنگین بر سر درخت سرو فرود می‌آورد و منصوره دهقانی نیز پسربچه‌ای را تصویر کرده که به لوله‌های دود کارخانه‌ها مانند میله‌های زندان چسبیده است.

روایت هنرمندانه از بی‌مهری به طبیعت

«سیف‌الله صمدیان» در این مراسم به جایگاه ایران در جهان اشاره کرد: «ایرانی که این روزها به هر دلیلی بر سر زبان‌ها افتاده، محیط‌زیستی استثنایی دارد؛ چه به لحاظ زیبایی چه به لحاظ پرداختن به وخیم شدن اوضاع آن. ایران از نظر تنوع و اهمیت محیط زیستی، ظرفیت‌هایی دارد که کمتر کشوری از آن برخوردار است. همین موضوع باعث شده هنرمندان هم بیش از گذشته به این حوزه توجه و تلاش کنند از طریق آثار خود اهمیت حفاظت از طبیعت را یادآوری کنند.»

صمدیان درباره نقش هنر در بازتاب مشکلات محیط‌زیستی ایران گفت: «در میان هنرها، عکاسی جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چراکه عکس قدرت باورپذیری بسیار بالایی دارد؛ اما یک کاریکاتوریست یا طراح گرافیک باید بسیار خلاق باشد تا موضوعی ذهنی را به شکلی عینی تصویر کند. عکاس برای رسیدن به یک نگاه عمیق باید جهان‌بینی گسترده‌ای داشته باشد و با دیگر هنرها نیز آشنا باشد. خیلی مانده تا به ابزار درستی از محیط‌زیست در تصویر برسیم.»
به گفته او، محیط‌زیست ما ناملایمت‌ها و بی‌احترامی‌های زیادی دیده است: «هنرمندان، تنها کاری که می‌توانستند انجام بدهند این بود که بر اساس امکانات و نگاه خود کار تولید کنند. کتاب شامل مقدمه‌هایی تخصصی است و این کتاب در ۲۴۴ صفحه منتشر شده است.»