سال‌های اخیر ایران را به بحران آب عادت داده بود. تابستان ۱۴۰۳ در اوج خود سد امیرکبیر را به هشت درصد ظرفیت رساند. اداره‌ها تعطیل شدند. برخی مردم تهران با قطعی‌های طولانی آب دست‌وپنجه نرم کردند. آن تجربه، ذهن عمومی را به این معادله عادت داده که بحران تابستان یعنی بحران آب. امسال اما معادله فرق کرده و این دقیقاً همان جایی است که باید مراقب بود.

بارش‌های بهاری در بخش‌هایی از کشور خوب بود. سدها نفس کشیدند. اما سازمان هواشناسی هم‌زمان با اعلام این بهبود، هشدار گرمای تابستان را هم صادر کرده است. این دو خبر با هم تناقض ندارند، تکمیل‌کنندهٔ هم هستند. می‌توان سدها را پر کرد و هم‌زمان با گرم‌ترین تابستان سال‌های اخیر روبه‌رو شد. طبیعت این دو را به هم گره نزده است.

وقتی اقیانوس آرام درباره ایران تصمیم می‌گیرد

در آن‌سوی جهان، در اعماق اقیانوس آرام، آب‌های استوایی دارند گرم می‌شوند. این گرمایش که به آن ال‌نینو می‌گویند، یک پدیدهٔ محلی نیست. دستش به همه جای کره زمین می‌رسد و ایران از این قاعده مستثنا نیست.
سازمان هواشناسی از شکل‌گیری یک ال‌نینو نسبتاً فعال خبر می‌دهد و حتی احتمال وقوع یک ابر ال‌نینو را هم رد نمی‌کند. سازمان جهانی هواشناسی در آخرین گزارش‌هایش هشدار داده که این پدیده با احتمال بالا در تابستان پیش‌رو فعال خواهد بود و دمای بالاتر از میانگین را برای تقریباً تمام نقاط دنیا در ماه‌های تابستان پیش‌بینی کرده است. دبیرکل این سازمان صراحتاً گفته که ال‌نینو «بر آتش یک جهان در حال گرم‌شدن سوخت می‌ریزد.»

برای ایران این جمله ترجمهٔ عینی دارد: موج‌های گرمایی شدیدتر، طولانی‌تر و متناوب‌تر. تابستان گذشته بیش از دوازده ایستگاه هواشناسی در کشور دمای بالای ۴۷ درجه سانتیگراد ثبت کردند. اداره‌ها و بانک‌ها برای چند روز تعطیل شدند. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند تابستان پیش‌رو از این هم فراتر خواهد رفت.

ال‌نینو یک اثر جانبی هم دارد که کمتر درباره‌اش حرف زده می‌شود. بارش‌های «مانسونی» جنوب شرق کشور را تضعیف می‌کند. در دوره‌های فعال این پدیده، رطوبت دریای عمان به جنوب شرق نمی‌رسد و آنچه می‌بارد به مناطق مرکزی و فلات ایران گسترش نمی‌یابد.

گرما فقط تشنگی نمی‌آورد

وقتی دما از چهل درجه رد می‌شود، کولرها با هم روشن می‌شوند. مصرف برق در چند ساعت به اوج می‌رسد و شبکه‌ای که از قبل زیر فشار است، بیشتر فشرده می‌شود. قطعی برق، پمپاژ آب را مختل می‌کند. حتی اگر پشت سد آب باشد، اگر برق نباشد، آب به خانه نمی‌رسد.

این دو بحران (گرما و برق) در تابستان‌های ایران دیگر مستقل نیستند. یک حلقهٔ بسته‌اند. وزارت نیرو صراحتاً از فشار مضاعف بر شبکه توزیع برق در بخش سرمایشی هشدار داده است. تجربهٔ چند تابستان اخیر این هشدار را به واقعیت‌های ملموس ترجمه کرده: خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌نشده در ساعات اوج مصرف، و فشاری که در مناطق حاشیه‌ای شهرهای بزرگ سنگین‌تر از بقیه احساس می‌شود.

سد پر، تضمین تابستان راحت نیست

تاجبخش در اظهاراتش از مناطق بحرانی نام برده است: تهران، مشهد، استان مرکزی، همدان و بخش‌هایی از دامنهٔ جنوبی البرز. اینها مناطقی هستند که هم جمعیت زیادی دارند، هم در مسیر موج‌های گرمایی قرار می‌گیرند، و هم زیرساخت‌های شهری‌شان در تابستان‌های شدید بیشترین فشار را تحمل می‌کنند.

وضعیت آب در این مناطق هم همگن نیست. همان گزارش رسمی که از پرشدگی ۷۲ درصدی سد امیرکبیر خبر می‌دهد، تصریح می‌کند که بهبود بارندگی امسال «تأثیر قابل‌توجهی بر منابع آبی استان تهران نداشته است.» سد «ماملو» همچنان کمترین حجم آب را در میان سدهای تهران دارد. شبکهٔ توزیع آب پایتخت، فرسوده و نامتوازن است. ساختمان‌های بلندمرتبه در خاموشی‌های برق، اول‌ازهمه آب را از دست می‌دهند.

یک امید که هنوز قطعی نیست

در میان همهٔ این هشدارها، سازمان هواشناسی یک خبر نسبتاً خوب هم دارد: در دوره‌های فعال ال‌نینو، معمولاً پاییز به‌موقع آغاز می‌شود و احتمال پاییزی پربارش وجود دارد. تجربهٔ سال‌های گذشته این الگو را تأیید می‌کند؛ اما تأیید قطعی آن منوط به به‌روزرسانی پیش‌بینی‌ها در ماه‌های آینده است. این امید، نه جایگزین آمادگی است و نه دلیلی برای تعلل. پاییز پربارش احتمالی، دردی از تابستانی که در راه است دوا نمی‌کند.

بهار امسال سدها را پر کرد. این را باید جدی گرفت. نه برای آرامش، بلکه برای فهمیدن دقیق‌تر آنچه پیش رو است. گرمای تابستان از پرشدگی مخازن تأثیر نمی‌پذیرد. ال‌نینو مسیر خودش را می‌رود. موج‌های گرمایی بر اساس تقویم آب نمی‌ایستند.

تاجبخش از یک «ضرورت حیاتی» حرف زد: مدیریت مصرف آب و برق در تابستان پیش‌رو، نه به‌عنوان واکنش به بحران، بلکه به‌عنوان آمادگی پیش از آن. کارشناسان این را «سازگاری با کم‌آبی» می‌نامند. الگویی که دیگر نه توصیه است، نه اختیاری. سدها این بار پرترند. آسمان اما وعده‌ای نداده است و تابستان، بدون اجازه، دارد از راه می‌رسد.