مردی میان‌سال به این وضع اعتراض دارد: «چه فایده دارد رایگان باشد اما نتوانیم سوار شویم؟» جوان میان حرف‌های او می‌دود: «هر روز همین‌طور است، روزهای جنگ و بعد از آن خلوت‌تر بود، الان دوباره شلوغ شده، قبل از جنگ صبح‌ها و عصرها نمی‌توانستیم در قطار نفس بکشیم، آدم احساس خفگی می‌کند.» جواب می‌شنود: «خب حالا همین را رایگان کردند، خوب است دیگر.» قطار میان حرف‌های آن دو سر می‌رسد، مسافران قطار را هول می‌دهند تا جزوی از آن‌ها شوند. این بار صدای «آقا هول نده» در ایستگاه طنین‌انداز شده است.

احتمالاً هرکسی که در ساعت پیک استفاده از مترو و بی.آر.تی گذرش به این وسایل نقلیه عمومی افتاده باشد، روایتی مشابه با روایت بالا را با چشمان خودش دیده است، اتوبوس‌ها و واگن‌هایی که تعدادشان کم نیست؛ ولی باز هم کفاف مسافران را نمی‌دهد. بااین‌حال بازهم عده‌ای مجبورند خودشان را در این مستطیل‌های متحرک جا کنند تا وقفه‌ای در زندگی‌شان رخ ندهد.

با این توصیف، متولیان امر شهری مدتی است که وسایل نقلیه عمومی را رایگان کرده‌اند. این طرح پیش‌تر در جنگ ۴۰روزه امتحان شده بود. شورای شهر برای این طرح یک هدف دارد؛ کاهش ترافیک و آلودگی هوا. اعضای شورای شهر تهران برای تحقق این هدف به چند گزاره اقتصادی و محیط زیستی تکیه دارند، مثلاً اینکه رقم بلیت مترو و اتوبوس لطمه‌ای به بودجه شهر نمی‌زند، یا اینکه گزارش‌هایی از وزارت نفت وجود دارد که نشان می‌دهد در دوره جنگ میزان تردد خودروها، درست در زمانی که حمل‌ونقل رایگان بود، کمتر شد.

طرح پارلمان شهری که «پرویز سروری»، نایب‌رئیس شورای شهر تهران برای اولین‌بار آن را مطرح کرد، موافق و مخالف زیاد دارد. با وجود رسانه‌ای شدن انتقادها، یک فوریت این طرح هفته گذشته در پارلمان شهری تصویب شد، البته با کمی عقب‌نشینی. مثلاً اینکه فقط دهک‌های یک تا ۵ درآمد شامل تخفیف ۱۰۰ درصدی می‌شوند و همین‌طور گروه‌هایی مانند دانش‌آموزان، دانشجویان و طلاب، سربازان، کادر درمان، افراد تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی و بیماران خاص، خانواده شهدا و جانبازان. شهروندان خوش‌حساب در پرداخت عوارض شهری هم از دیگر گروه‌هایی هستند که بلیت برایشان رایگان خواهد بود. البته برخی از این افراد پیش‌تر هم بلیت اتوبوس و مترو برایشان رایگان بود. قرار بود، سه‌شنبه ۵ خرداد این طرح در شورای شهر تهران دوباره پیگیری شود؛ اما بررسی آن به دلیل نرسیدن گزارش یکی از کمیسیون‌های تخصصی به تعویق افتاد.

حالا سؤال اینجاست که آیا شورای شهر تهران با این طرح به هدف خود می‌رسد و می‌تواند تعداد مترو و اتوبوس‌سواران را بیشتر کند؟ آیا می‌تواند با این طرح خودروهای شخصی را از خیابان کم کند؟ آیا این طرح پشت پرده‌های دیگری هم دارد؟

پول بلیت به درد شهرداری نمی‌خورد؟

«محمد آخوندی»، رئیس کمسیون برنامه‌وبودجه شهرداری تهران در توجیه رایگان شدن مترو و اتوبوس گفته بود: «در سال ۱۴۰۵ درآمد بلیت‌فروشی برای مترو دو هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان و برای اتوبوس ۵۰۰ میلیارد تومان در نظر گرفته شده است. اگر نرخ کرایه اتوبوس‌های بخش خصوصی نیز اضافه شود، درآمد حمل‌ونقل عمومی در مجموع چهارهزار میلیارد تومان خواهد بود که این رقم در بودجه ۳۲۲ هزار میلیاردتومانی شهرداری تهران چشمگیر نیست.»

چهره‌ای مانند «پیمان سنندجی» که مدیرعامل پیشین شرکت واحد اتوبوس‌رانی است با این گزاره موافق نیست و اتفاقاً معتقد است که این ارقام می‌تواند به شرکتی مانند اتوبوس‌رانی که جزو شرکت‌های زیان‌ده شهرداری است، کمک کند. او می‌گوید: «من به‌عنوان کسی که سال‌ها مدیر اتوبوس‌رانی تهران، زیرمجموعه تاکسیرانی تهران و در مقطعی نیز شهردار بوده‌ام، قاعدتاً معتقدم که اولاً این پول‌ها را همه مردم پرداخت می‌کنند. ثانیاً اتوبوس‌رانی‌ها در کل کشور اتفاقاً به همین فروش بلیت وابسته‌اند. درست است که هزینه تمام‌شده این بلیت استفاده فرد را پوشش نمی‌دهد و شاید یک‌سوم یا حتی کمتر از آن باشد و مابه‌التفاوت آن را شهرداری‌ها به‌صورت یارانه پرداخت می‌کنند، ولی همان یک‌سوم هم امور اتوبوس‌رانی را مدیریت می‌کند و به نظرم رقم قابل‌توجهی برای اتوبوس‌رانی‌ها و مترو است. به‌عنوان کسی که سال‌ها در این حوزه کار کرده‌ام، نمی‌توانیم بگوییم این رقم، رقم ناچیزی است.»

آخوندی بعدتر در توجیه تصویب یک فوریت طرح رایگان شدن، اعلام کرد که پیش‌بینی کاهش درآمد و مترو و اتوبوس‌رانی به دلیل اعمال این تخفیف‌ها شده است: «بر همین اساس مقرر شد در بودجه سال ۱۴۰۵ جابه‌جایی‌های لازم در ردیف‌های درآمدی و کمک‌های شهرداری انجام تا کاهش درآمد شرکت‌ها جبران شود. بر اساس ردیف‌های مربوط به یارانه بلیت و کمک به هزینه‌های جاری مترو و اتوبوس افزایش یابد. همچنین مقرر شد شهرداری این مبالغ را ماهانه پرداخت کند تا خللی در فعالیت جاری این ۲ مجموعه ایجاد نشود.»

ترافیک و آلودگی هوا کم شد؟

یکی دیگر از توجیهاتی که برای این طرح استفاده می‌شود، گزارش وزارت نفت است. شورای شهری‌ها می‌گویند، بر اساس اعلام وزارت نفت با رایگان شدن بخشی از حمل‌ونقل عمومی در تهران حدود ۳ میلیون لیتر در مصرف بنزین صرفه‌جویی شد. «مرضیه باریکانی»، کارشناس حمل‌ونقل این توجیه را قابل‌استناد نمی‌داند. او معتقد است که بخشی از این سیاست در دوران جنگ اجرا شد و در این دوره بسیاری از شهروندان یا از تهران رفته بودند یا به دلیل شرایط ویژه سعی می‌کردند از خودروهایشان استفاده نکنند و بنزین را ذخیره کنند.

بااین‌حال، «مهدی پیرهادی»، رئیس کمیسیون سلامت و محیط‌زیست شورای شهر تهران پیش‌بینی دیگری از اجرای این طرح دارد: «رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی با کاهش تردد خودروها، نه‌تنها به بهبود شاخص کیفیت هوا و کاهش روزهای ناسالم منجر می‌شود، بلکه از انتشار میلیون‌ها تن گاز گلخانه‌ای نیز جلوگیری کرده و تهران را در مسیر تحقق تعهدات اقلیمی یک قدم پیش می‌برد. همچنین کاهش سرانه مصرف بنزین به معنای کاهش فشار بر منابع طبیعی و کاهش آلودگی‌های ناشی از استخراج، پالایش و انتقال سوخت است؛ چرخه‌ای که سهم بزرگی در تخریب زیست‌بوم‌های کشور دارد.»

هنوز گزارش رسمی از تأثیر رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی بر کیفیت هوا و کاهش تردد خودروهای شخصی در روزهای پساجنگ منتشر نشده، اما به نظر می‌رسد که رایگان شدن وسایل نقلیه عمومی در طرح تازه بنزینی دولت بی‌تأثیر نیست.

ماجرا از گزارشی آغاز شد که هفته گذشته در روزنامه «اعتماد» منتشر شد، این گزارش می‌گفت: سازمان برنامه‌وبودجه، طرح جدیدی برای تأمین بنزین ارائه کرده. طرحی که در آن بیش از اینکه به موضوع افزایش قیمت بپردازد به موضوع کاهش سهمیه بنزین پرداخته است. هنوز جزئیات این طرح روشن نیست؛ اما در بخش سناریوهای تکمیلی این طرح از دو سیاست «رایگان کردن حمل‌ونقل شهری و نوسازی ناوگان فرسوده با اولویت ناوگان عمومی» نام برده شده است. باتوجه‌به تأکید شورای شهر بر گزارش وزارت نفت به نظر می‌رسد که موضوع صرفه‌جویی در مصرف بنزین یکی از اهداف کلیدی طرح رایگان‌سازی وسایل نقلیه عمومی است. دولت در راستای قانون صرفه‌جویی سوخت باید یارانه‌هایی به شهرداری بپردازد. به حدی که آخوندی، در همین راستا گفته بود: «شهرداری موظف شد در چارچوب توافقات و تفاهم‌نامه‌های قبلی با دولت و وزارت نفت، موضوع جبران صرفه‌جویی سوخت طبق قانون را پیگیری کند تا منابع مربوطه به شهرداری تهران پرداخت شود.»

سنندجی، پیشنهادی به وزارت نفت و وزارت بهداشت دارد: «حمل‌ونقل عمومی اولین کاری که می‌کند، کاهش آلودگی است. کاهش آلودگی هم به این معناست که فشار بر فضای بیمارستانی و تعداد بیماران کمتر شود. من می‌توانم نمونه‌هایی بیاورم که وزارت بهداشت بخشی از یارانه حمل‌ونقل عمومی را پرداخت می‌کند. دلیلش هم روشن است؛ شما با یک اتوبوس می‌توانید پنج خودرو را از سطح شهر کم کنید. پنج خودرو کمتر یعنی آلودگی کمتر، مصرف بنزین کمتر و در نتیجه فشار کمتر بر بیمارستان‌ها؛ بنابراین این موضوع خودش یک سوبسید دارد و اگر قرار است حمل‌ونقل رایگان شود، این سوبسید باید از سوی دستگاه‌هایی که منتفع می‌شوند، پرداخت شود. اکنون هم که وزارت نفت از عملکرد شهرداری اعلام رضایت کرده، اشکالی ندارد؛ چرا شهرداری باید به‌تنهایی این هزینه را پرداخت کند؟ همان سوبسیدی که آقایان بابتش اعلام رضایت می‌کنند، خوشحال هستند و قاعدتاً منفعتش را هم می‌برند را بپردازند.»

مسافران بیشتر می‌شوند؟

اما یک پرسش اساسی هنوز پابرجاست، جدای از اهدافی که شهرداری برای این طرح دارد، آیا با رایگان شدن مطلوبیت وسایل نقلیه عمومی بالا می‌رود و شهروندان به‌جای استفاده از خودروی شخصی به استفاده از آن‌ها روی می‌آورند؟ پاسخ برخی به این منفی است. باریکانی می‌گوید: عموماً هزینه حمل‌ونقل عمومی (مترو و BRT) برای بسیاری از اقشار جامعه رقم ناچیزی بوده و حذف آن منجر به جذابیت حمل‌ونقل عمومی و کاهش مطلوبیت حمل‌ونقل شخصی نخواهد شد. «علی پیرحسینلو»، کارشناس شهری البته نظر دیگری دارد. او می‌گوید اجرای این طرح می‌تواند باعث تعلق خاطر شهروندان به شهر و وسایل نقلیه عمومی آن شود. او همچنین تأکید دارد: من تصور می‌کنم رایگان‌کردن حمل‌ونقل عمومی، نوعی شوک واردکردن به نظام رفتاری استفاده شهروندان از حمل‌ونقل بوده و ممکن است از لحاظ ابداعی بودن، غیرمنتظره و غیرمترقبه بودن و همچنین از لحاظ اینکه برخلاف الگوهای رایج شوک‌درمانی، این شوک از جیب نهاد حاکمیتی و به نفع جیب شهروندان تنظیم و طراحی شده، باز هم تأکید می‌کنم فقط «ممکن است» باعث شود روند خودرومحوری متوقف یا لااقل کند شود.

بااین‌وجود کمتر کسی پاسخی قطعی به این پرسش دارد که آیا با رایگان کردن حمل‌ونقل عمومی و بدون هیچ فاکتور دیگری می‌توان، به کاهش تردد خودروهای شخصی امیدوار بود؟

«پریسا»، یکی از چند شهروند تهرانی است که ترجیح می‌دهد روزانه طرح بخرد و با خودروی شخصی در سطح شهر تردد کند: «مترو و اتوبوس با محل کار و خانه فاصله بسیار زیادی دارد، من باید مسیر زیادی پیاده‌روی کنم، مدت زیادی صبر کنم تا اتوبوس یا قطار خالی نصیبم شود و بعد دوباره مدت طولانی پیاده‌روی کنم تا به خانه یا محل کارم برسم.» او می‌گوید زمان و راحتی برایش اهمیت دارد و به همین دلیل از خودروی شخصی استفاده می‌کند: «حتی وقتی رایگان بود هم من از مترو استفاده نکردم.»