«مقاومت در شرایط جنگ فقط برای فقرا و کارگران نیست، کارفرما نیز در این شرایط باید مقاومت کند و نباید نان کارگران را ببرد.» این را «علیرضا محجوب» دبیرکل خانه کارگر، چند روز پیش، در مراسم روز جهانی کارگر در حالی گفته که موج بیکاری کارگران بعد از جنگ، زنگ خطر را به صدا درآورده است. حالا دو ماه بعد از جنگ ۴۰ روزه و در میانه آتش‌بس شکننده، اخبار بیکار شدن هزاران کارگر نگران‌کننده است.

در این میان خوزستان که سومین هدف جنگنده‌های آمریکایی – اسرائیلی در ۴۰ روز جنگ بوده، به دلیل بمباران صنایع به‌ویژه پتروشیمی و فولاد و کارخانه‌های کشتی‌سازی جزو بیشترین استان‌های آسیب‌دیده از جنگ به‌حساب می‌آید. چنان‌که دبیر اجرایی خانه کارگر خوزستان از بیکاری ۱۵۰ هزار کارگر در اثر جنگ خبر داده است. این در حالی است که «سید محمدرضا موالی‌زاده» استاندار خوزستان در جلسه با وزیر صمت وعده داده بود که اجازه تعدیل نیرو را نداده است: «با مدیریت هوشمندانه بحران، بلافاصله اطلاعیه‌هایی صادر و راهبرد عدم تعدیل نیروی انسانی ابلاغ شد که این اقدام آرامش روانی را به خانواده بزرگ صنایع بازگرداند.» این ادعا را «سید ناصر حسینی» معاون روابط کار تعاون، کار و رفاه اجتماعی خوزستان، در گفت‌وگو با ایسنا نیز تکرار کرده است: «در روزهای نخست پس از وقایع اخیر و تخریب واحدهای تولیدی، نگرانی‌های گسترده‌ای در خصوص سرنوشت جامعه کارگری خوزستان وجود داشت، اما با همکاری فعالان اقتصادی هم‌اکنون شاهد آرامش بر فضای کارگری استان هستیم.»

گزارش‌ها اما از تنش‌های بسیار در فضای کارگری خوزستان حکایت دارد. خانه کارگر خوزستان اواخر فروردین‌ماه در بیانیه‌ای نسبت به اخراج کارگران هشدار داد: «بر اساس گزارش‌های میدانی بخش قابل‌توجهی از نیروهایی که در روزهای پرالتهاب حملات ماندند و اجازه ندادند جریان انرژی و تولید کشور متوقف شود، امروز با نگرانی‌های جدی معیشتی و شغلی روبرو هستند. از جمله تأخیر در پرداخت مزایا، نابرابری میان نیروهای رسمی و پیمانکاری و مطرح‌شدن موضوعاتی همچون ارجاع کارگران به بیمه بیکاری، آن‌هم در زمانی که بیش از هر چیز باید از آنها حمایت شود.»

«حمید» یکی از کارگران شرکت فولاد خوزستان به «پیام ما» می‌گوید: «پنجم اردیبهشت فهرستی به کارکنان رسمی و کارگرانی که قراردادشان پیمانکاری مستمر است اعلام کردند که هفته‌ای دو روز از ساعت ۷ تا ۱۳ سرکار بروند و شیفت‌ها فعلاً تعطیل است. اما کارگرانی که روزمزد یا پروژه‌ای بودند اخراج شدند و به آنها گفته شده که برای بیمه بیکاری اقدام کنند.»

او ادامه می‌دهد: «کارکنان دو ماه است که خانه‌نشین و بلاتکلیف هستند. حقوق اسفند را در سه مرحله دریافت کردیم و حقوق فروردین‌ماه را کامل نگرفتیم، پرداختی‌ها تا جایی که از همکارانمان پرسیدیم تقریباً ۳۰ درصد و در کل کمتر از ۵۰ درصد حقوق بود و آن‌هم مشخص نیست بابت چه آیتم‌هایی است. شایعه هم زیاد است، هیچ‌کس به ما توضیح نمی‌دهد که در چه شرایطی هستیم. فشار زیادی به خانواده‌ها وارد شده، بعضی‌ها رفتند دنبال کار جدید یا رانندگی در اسنپ، ولی خیلی‌ها هنوز امید دارند به کار برگردند. این‌طور که پیداست هر تعمیرات یا بازسازی، بعد از جنگ انجام می‌شود و الان فقط پاک‌سازی محوطه‌های تخریبی را شروع کردند.»
به گفته او، «تولید کارخانه از زمان بمباران متوقف شده است. چهار موشک در روز بمباران اصابت کرده و سه چهار موشک عمل‌نکرده، هنوز خنثی نشده اکنون در واحد احیا هستند به همین دلیل الان ورود به واحدهای فولادسازی و احیا ممنوع است.»

بیکاری ۱۵۰ هزار کارگر

خوزستان، استانی صنعتی با بیش از ۹۰۰ هزار کارگر، پیش از جنگ نیز، اعتراضات پی‌درپی کارگری را شاهد بود. در جنگ ۲۶ شهرستان درگیر جنگ شدند، بنا بر اعلام استانداری خوزستان یک هزار پرتابه به ۲۱۰ نقطه شلیک شده است. پنج واحد پتروشیمی در منطقه ویژه صنعتی ماهشهر ۱۶ فروردین‌ماه بمباران شدند که نتیجه‌اش تعطیلی بیش از ۳۰ واحد پتروشیمی با ۳۵ هزار نفر پرسنل بود. پیش از آن، هفتم فروردین، کارخانه فولاد خوزستان با ۱۵ هزار کارگر هدف حملات هوایی قرار گرفته بود. این شرکت در اطلاعیه ۸ فروردین، آن را یک مجتمع کاملاً صنعتی و غیرنظامی توصیف کرده که رسالت تأمین شمش و اسلب موردنیاز صنایع پایین‌دستی را بر عهده دارد. آسیب‌هایی که در این بمباران به بخش‌هایی از واحدهای احیا و فولادسازی وارد شد باعث تعطیلی این کارخانه و اختلال در فعالیت بیش از هفت شرکت مهم نوردی استان (تولیدکنندگان میل‌گرد، تیرآهن و ورق‌های ساختمانی) شده است.
«قربان درویشی» دبیر اجرایی خانه کارگر خوزستان به «پیام ما» می‌گوید: «طبق برآوردهای ما در خوش‌بینانه‌ترین حالت، در اثر جنگ ۴۰ روزه (تا ۱۴ اردیبهشت) ۱۵۰ هزار نفر از کارگران خوزستان بیکار شده‌اند. این آمار شامل مشاغل مستقیم و غیرمستقیم می‌شود و البته متغیر است؛ به این معنی که اگر مسئولان بی‌توجهی کنند و واحدهای بیشتری تعطیل شوند این آمار افزایش می‌یابد و اگر سریع‌تر اقدام کنند، ممکن است این آمار کمتر شود.»
او درباره انتقادهایی که از آمارهای مطرح شده توضیح می‌دهد: «مدیران دولتی از آمارهایی که می‌دهیم ایراد می‌گیرند؛ اما اگر برآوردها بر اساس داده‌های اعلامی آنها باشد، تعداد افرادی که در این مدت بیکار شده‌اند بسیار بیشتر از آمارهای ماست. طبق مصوبه ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ ستاد تسهیل و رفع موانع تولید خوزستان ۷۰۰ واحد صنعتی در استان دچار مشکل شدند و به مدت سه ماه از دادن حق بیمه معاف هستند که اگر به این آمار استناد کنیم، تعداد کارگرانی که با مشکل بیکاری مواجه شده‌اند رقمی حدود ۳۵۰ هزار نفر خواهد بود.»

در جنگ ۱۸ کارگر در خوزستان شهید شدند و بیش از ۲۰۰ نفر مجروح. بمباران پنج واحد پتروشیمی در ماهشهر، پنج شهید و ۱۷۰ مجروح به دنبال داشت و در حمله هوایی به فولاد خوزستان ۲۶ نفر مجروح شدند. به گفته درویشی، «۴۷ کارخانه در خوزستان مستقیماً هدف حملات تهاجمی قرار گرفتند و مابقی که جزو زنجیره تولید بودند به‌خاطر نداشتن مواد اولیه از کارافتاده‌اند. مثلاً حدود ۵۰ کارخانه تولید پلاستیک الان تعطیل شده‌اند، به دلیل اینکه نمی‌توانند خوراک اولیه را تهیه کنند.»

بیمه بیکاری برای دورزدن قانون

بر اساس گزارش روابط‌عمومی استانداری خوزستان، استاندار گفته است: «قرار ما این بوده که اساساً تعدیل نیرو نداشته باشیم و نیروها حفظ شوند و هیچ نگرانی و دغدغه‌ای از بابت اینکه به کار آنها پایان داده شود نداشته باشند. با واحدها گفتگو شد و سیاست‌هایی که پیش گرفته شد در واحدها همین بود و حقوق کارگران را تا امروز پرداخت کردند. اگر در بخشی از واحدها احساس شد که تعدیل نیرو وجود داشته به ما گزارش دهند و ما پیگیری می‌کنیم.»
دبیر اجرایی خانه کارگر خوزستان اما از دورزدن قانون و مصوبات، از سوی تعدادی از شرکت‌ها خبر می‌دهد: «بنا بود هیچ کارگری اخراج نشود؛ ولی تعدادی از واحدها از جمله شرکت فولاد خوزستان می‌خواهند خودشان حقوق پرسنل را ندهند و می‌گویند توان دادن حقوق را نداریم. آنها در تلاش هستند بار حقوق کارگران را در قالب بیمه بیکاری، به سازمان تأمین اجتماعی واگذار کنند. از نظر ما این هم همان معنی اخراج را می‌دهد و مغایر با تعریف کار در قانون است. باید به این نکته توجه شود که وقتی قراردادها تمدید نشود و کارگر از کار منفک شود تنها یک معنی دارد و آن اخراج است. از سوی دیگر پرداخت بیمه بیکاری شرایطی دارد و روی سوابق کاری و بازنشستگی افراد تأثیر منفی می‌گذارد. علاوه بر این مبلغ بیمه بیکاری بسیار کم است و کفاف معیشت کارگران را نمی‌دهد. تأمین اجتماعی هم زیر بار پرداخت این تعداد بیمه بیکاری نمی‌رود؛ بنابراین معتقدیم این راه‌حل نیست و باید هرچه زودتر کارخانه‌ها راه‌اندازی شوند. چون علاوه بر بحث اشتغال، تولید داخلی هم از دست می‌رود که نتیجه‌اش تورم افسارگسیخته خواهد بود. پیشنهاد ما این است که اگر سرمایه‌گذار برای راه‌اندازی این واحدها نیست، می‌توانند به بخش تعاون تکیه و از سرمایه‌گذاری و مشارکت مردم استفاده کنند.»

درویشی مشکل دیگر را متمرکز بودن واحدهای صنعتی استان همچون استقرار بیش از ۳۰ واحد پتروشیمی در ماهشهر، عنوان می‌کند: «این مسئله باعث شده وقتی مشکلی به وجود می‌آید، همه واحدها تعطیل شوند. درحالی‌که باید در چند شهر تقسیم می‌شدند. به طور نمونه در بمباران پتروشیمی، فقط پنج واحد آسیب‌دیده‌اند؛ اما با تخریب واحدهای تولید آب و برق، کل مجتمع ازکارافتاده است، به همین دلیل مابقی پتروشیمی‌ها با وجودی که سالم هستند هم متوقف شده‌اند. دلیلی ندارد به‌خاطر تأمین‌نشدن برق همه آنها تعطیل شوند، باید به‌گونه‌ای برق آنها را تأمین کرد تا هیچ کارگری اخراج نشود. از سوی دیگر پتروشیمی‌ها منابع مالی خوبی دارند و می‌توانند حقوق پرسنل خود را پرداخت کنند. البته طبق گزارش‌ها قرار است پتروشیمی هیچ کارگری را اخراج نکند و شرکت فولاد بخشی از کارگران تعمیرات را بازگردانده است.»

کاهش پرونده‌های بیمه بیکاری

«رضا نجاتی» معاون سیاسی‌اجتماعی استاندار خوزستان و رئیس کمیسیون کارگری استان، اما در گفت‌وگو با «پیام ما» اخراج کارگران در شرکت‌های بزرگ را رد می‌کند: «بعد از اتفاقات جنگ، دولت و استانداری جلسات مربوط به مسائل کارگران را در قالب کمیسیون کارگری دنبال کرده و از اقدام برخی مدیران برای تعدیل نیرو جلوگیری و مخالفت کرده است. با همین پیگیری‌ها ۵۵ هزار کارگر که بنا بود تعدیل شوند و برای گرفتن بیمه بیکاری درخواست بدهند، به کمتر از پنج هزار مورد کاهش پیدا کرده است. خوزستان استان صنعتی با تعداد قابل‌توجهی کارگر است که ظرفیت بزرگی برای این استان به شمار می‌آیند، معتقدیم این کارگران سرمایه‌های انسانی شرکت‌ها و استان هستند که در شرایط عادی زحمت می‌کشیدند و فعالیت می‌کردند و حالا که شرکت‌ها مورد اصابت حملات دشمن قرار گرفتند و تعطیل شدند، نباید به حال خود رها شوند.»

او می‌گوید: «از سوی دیگر پیام رهبری به مناسبت روز کارگر مبنی بر اینکه شرکت‌ها تاحدامکان از تعدیل نیرو خودداری کنند نیز تأثیر بسیار زیادی داشت و فصل‌الخطاب قرار گرفت. با این اقدامات، تعدادی از شرکت‌های بزرگ از جمله شرکت فولاد خوزستان، پتروشیمی ماهشهر، پالایشگاه و کشتی‌سازی خرمشهر پذیرفتند که نیروهایشان را تعدیل نکنند و حقوق آنها را بپردازند که از همراهی آنها تشکر می‌کنیم و امیدواریم کار بازسازی را با همین نیروها انجام دهند. شرکت فولاد با وجود تعطیلی، مبالغ قابل‌توجهی حقوق به کارکنان پرداخت کرده و تا جایی که اطلاع داریم عمده کارگران را اخراج نکرده؛ اما درباره نیروهای پروژه‌ای و یا پیمانکاری که تعدیل شدند از شرکت فولاد انتظار داریم در صورت امکان آنها را هم به کار بازگرداند تا خانواده‌ها در این شرایط سخت دچار مشکل نشوند.»

نجاتی پیش‌ازاین در جلسات کمیسیون کارگری آبادان و ماهشهر از برخی شرکت‌ها به دلیل تعدیل نیرو ابراز گله‌مندی کرده بود. او به تشکیل کارگروهی برای بررسی وضعیت شرکت‌های آسیب‌دیده نیز اشاره می‌کند: «در این کارگروه بررسی شد که کدام شرکت‌ها واقعاً توان پرداخت حقوق کارگران را ندارند. تعدادی از شرکت‌های خرد و یا شهرک‌های صنعتی که مواد اولیه و تولید نداشتند، اعلام کردند توان پرداخت حقوق کارگران را ندارند و طبق قانون برای دریافت بیمه بیکاری معرفی شدند. اما به آن شرکت‌هایی که با وجود توانمندی، کارگرانشان را تعدیل کردند اعلام کردیم در فهرست حمایت‌های ما از شرکت‌های آسیب‌دیده پس از جنگ قرار نمی‌گیرند و نباید توقعی داشته باشند.»