توسعه مبادلات انرژی دیرزمانی است که به یکی از اهداف ایران در اقتصاد انرژی تبدیل شده است، این تبادلات می‌تواند جایگزین خام‌فروشی شود و درآمدی بیش از فروش نفت، عاید کشور کند.

 «محمدرضا عارف» در دومین جلسه ستاد راهبری تجارت انرژی بر این موضوع تأکید کرد و گفت: «با توسعه تجارت انرژی با اتحادیه اوراسیا و همچنین کشورهای منطقه، جمهوری اسلامی ایران به مرکز مبادلات انرژی منطقه‌ای تبدیل خواهد شد.»

فرصت ایران برای تبدیل شدن به مرکز تجارت انرژی

«امیر میثم نیکفر»، کارشناس اقتصاد انرژی، در گفت‌وگو با «پیام ما»  ضمن بیان اینکه ایران با بهره‌گیری از موقعیت جغرافیایی استراتژیک خود در خلیج‌فارس و دریای خزر می‌تواند به یکی از مراکز اصلی تجارت و مبادلات انرژی در منطقه تبدیل شود، گفت: «این موقعیت به ایران این امکان را می‌دهد که به‌عنوان دروازه‌ای برای اتصال شرق و غرب آسیا عمل کند و کشورهای مختلف منطقه‌ای مانند کشورهای حوزه سی‌آی‌اس (آسیای میانه) را قادر سازد تا از طریق بنادر ایران به دریاهای آزاد دسترسی پیدا کنند. علاوه‌براین، دسترسی به دریاهای آزاد از طریق ایران هزینه‌های کمتری نسبت به دیگر مسیرهای جایگزین دارد، که درنتیجه می‌تواند ایران را به یک مرکز مهم تجاری در منطقه تبدیل کند.»

او با بیان اینکه یکی از حوزه‌های مهم در تجارت انرژی، «بانک رینگ» است که به تأمین سوخت کشتی‌ها و انجام معاملات مربوط به تأمین انرژی از طریق بنادر اختصاص دارد، افزود: «در حال حاضر، بزرگ‌ترین هاب تأمین سوخت کشتی در منطقه، «بندر فجیره» در امارات است. این درحالی‌‌است که ایران با داشتن بنادر استراتژیک و موقعیت ویژه، می‌تواند به‌راحتی از این ظرفیت استفاده کند و به مرکز تأمین سوخت کشتی در منطقه تبدیل شود. در حال حاضر، حجم بالایی از سوخت‌رسانی به کشتی‌ها در فجیره انجام می‌شود، اما با توجه به زیرساخت‌های محدود در این بندر، ایران می‌تواند با سرمایه‌گذاری در توسعه بنادر خود، سهم بیشتری از این تجارت را به‌دست آورد. به‌ویژه، درصورتی‌که ایران برنامه‌ریزی صحیحی برای ایجاد هاب‌های سوخت‌رسانی به کشتی‌ها در بنادر بزرگ خود مانند بندر شهید رجایی، بندر امام خمینی و بندر چابهار داشته باشد، می‌تواند رقابت جدی با کشورهای رقیب منطقه‌ای مانند امارات داشته باشد.»

نیکفر ادامه داد: «در حوزه بانکرینگ، کشور سنگاپور یک نمونه موفق مطرح است. این کشور در‌حالی‌که هیچ منابع نفتی ندارد، سالانه حدود ۸۰ میلیارد دلار از محل تجارت بانکرینگ درآمد کسب می‌کند. این در‌حالی‌است که ایران با داشتن منابع عظیم نفت و گاز و ظرفیت‌های بالقوه در بنادر خود، قادر است سهم بزرگی از این تجارت پرسود را به‌ دست آورد. به‌عبارت دیگر، اگر ایران از موقعیت استراتژیک خود به‌طور بهینه استفاده کند، می‌تواند درآمدهایی حتی بیشتر از درآمد حاصل از صادرات نفت خود از این راه کسب کند.»

رئیس سابق هیئت‌مدیره شرکت پایانه‌ها و مخازن پتروشیمی با بیان اینکه علاوه‌بر بانکرینگ، ایران می‌تواند در حوزه سواپ انرژی نیز فرصت‌های بزرگی را برای خود ایجاد کند، گفت: «سواپ انرژی به‌معنی تبادل فرآورده‌های نفتی بین کشورهای مختلف است. کشورهای حوزه سی‌آی‌اس مانند قزاقستان و ترکمنستان به‌دلیل مشکلات ژئوپلیتیکی و تحریم‌ها قادر به صادرات فرآورده‌های نفتی خود از طریق بنادر جهانی نیستند. ایران می‌تواند با استفاده از این فرصت، به‌عنوان یک واسطه در منطقه عمل کند و فرآورده‌های نفتی این کشورها را از طریق بنادر خود به بازارهای جهانی بفرستد. این امر می‌تواند درآمد قابل‌توجهی برای ایران به‌دنبال داشته باشد.»

کمبود زیرساخت بزرگترین چالش ایران در بازار مبادلات انرژی

این کارشناس اقتصاد انرژی با بیان اینکه ایران هنوز با چالش‌های بزرگی در زمینه زیرساخت‌های لازم برای توسعه تجارت انرژی مواجه است، گفت: «یکی از بزرگ‌ترین مشکلات، کمبود زیرساخت‌های مناسب در بنادر نفتی و پتروشیمی کشور است. برای اینکه ایران بتواند به یک مرکز تأمین سوخت و ترانزیت انرژی در منطقه تبدیل شود، نیاز به توسعه بنادر تخصصی، اسکله‌های نفتی و پتروشیمی و همچنین افزایش ظرفیت‌های لجستیکی دارد. به‌طور‌ خاص، ایران برای رسیدن به اهداف تعیین‌شده در برنامه هفتم توسعه باید به‌طور قابل‌توجهی تعداد اسکله‌های نفتی و پتروشیمی خود را افزایش دهد. طبق این برنامه، ایران باید ظرفیت تولید محصولات پتروشیمیایی خود را به ۱۳۰ میلیون تن در سال برساند، که از این میزان حدود ۹۰ میلیون تن باید صادر شود. برای صادرات این حجم از محصولات، ایران به حداقل ۴۵ اسکله صادراتی نیاز دارد، اما در حال حاضر تعداد اسکله‌های موجود بسیار کمتر از این میزان است.»

نیکفر یادآور شد: «تحریم‌های بین‌المللی نیز یکی از چالش‌های جدی ایران در مسیر توسعه تجارت انرژی هستند. بااین‌حال، تحریم‌ها به‌طور غیرمستقیم به ایران این امکان را می‌دهند با ارائه تخفیف‌های ویژه، فروش نفت خود را ادامه دهد و مانند روسیه از این فرصت برای افزایش سهم خود در بازارهای جهانی استفاده کند.»