بسیاری از رفتارهای مدنی و مسئولیت‌پذیری شهروندان ژاپنی می‌تواند برای شهروندان سایر کشورها الگو و الهام‌بخش باشد. مسئولیت‌پذیری و وجدان کاری مدیران ژاپنی که به‌خاطر چند ثانیه تأخیر متروی شهری تمام‌قد سر تعظیم و شرمندگی به نشانه عذرخواهی فرو می‌آورند، در دوران سیل و سونامی فوکوشیما و وجود بحران و شرایط غیرعادی، شهروندان اجناس اضافی و مازاد را از خانه‌ها به فروشگاه‌ها برمی‌گرداندند تا نگرانی برای شهروندان ایجاد نشود و احساس امنیت بیشتری کنند.

اما رفتار قابل‌تحسینی که بسیاری از مردم دنیا بارها آن را از رسانه‌ها مشاهده کرده‌اند، صحنه جمع‌آوری زباله در ورزشگاه‌ها توسط شهروندان ژاپنی در پایان مسابقات ورزشی است. درواقع، شهروندان مذکور جدای از آنکه وندال (تخریب‌گرا) نیستند و به تجهیزات و اماکن ورزشی آسیبی نمی‌رسانند، بلکه با رعایت نظافت هیچ زباله‌ای از خود بر جای نمی‌گذارند و در پایان مسابقات ورزشی به نظافت کردن ورزشگاه‌ها و جمع‌آوری زباله افراد غیرمسئول و فاقد رفتار مدنی و شهروندی می‌پردازند.

ریشه رفتاری این اقدامات مثبت و تحسین‌برانگیز از «آموزش و فرهنگسازی» سرچشمه می‌گیرد. بخش مهمی از آموزش‌وپرورش ژاپن در دوران ابتدایی فرهنگسازی، آموزش رفتارهای صحیح شهروندی و آداب اجتماعی است؛ آموزشی که آ‌نها را از دنیا متمایز کرده و موجب پیشرفت همه‌جانبه و توسعه پایدار این کشور شده است.

یکی از خلأها و کاستی‌های مهم آموزش در ایران آموزش مقطعی، ناقص و کوتاه‌مدت است. درحالی‌که آموزش اصولی که منجر به تغییر نگرش، اصلاح فرهنگ غلط و اجرای فرهنگ درست باشد؛ آموزشی است که استمرار و تداوم داشته باشد، متناسب با درک مخاطب باشد و محتوا و مطالب آموزشی نوآورانه و به‌روز داشته باشد.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی مدارس را مهمترین مراکز آموزش در محلات معرفی می‌کند. مساجد، باشگاه‌ها و سالن‌های ورزشی و سمن‌ها(N.G.O) مهمترین رقیبان مدارس در آموزش و فرهنگسازی محلات هستند. مدارس به‌خاطر تنوع در آموزش و بیشترین زمان ارتباط با جامعه هدف، پراکندگی و آمار بالا (۱۰۵ هزار مدرسه در ایران) و امکان ارتباط با دایره فراتر از جامعه هدف (خانواده) از طریق انجمن اولیا و مربیان، در رأس این فهرست قرار دارد. 

نکته مهم، ظرفیت ناشناخته و بلااستفاده بسیاری از سازمان‌ها، ادارات دولتی و نهادهای اجتماعی است که نقشی منفعل و کمرنگ دارند، حتی بعضی از ادارات در تقسیم کار و معاونت‌های مختلف خط‌مشی و استراتژی منظم و منسجمی در راستای اهداف کلی سازمان ندارند و دورنمای کلی و اهداف مشترک و خلاقیت چندانی در برنامه کاریشان مشاهده نمی‌شود.

نقش تاکسی‌ها در فرهنگسازی رفتارهای شهروندی

تاکسی یکی از المان‌های نمادین هر کشوری محسوب می‌شود و از مصادیق هویتی کشورهاست تاکسی نخستین وسیله حمل‌ونقل و جابه‌جایی شهروندان در سفرهای درون‌شهری بوده است. اصطلاح تاکسی را نخستین‌بار فرانسوی‌ها با عنوان «تاکسی اتو» (AUTO TAXI) به‌معنای ماشین در اختیار به کار بردند و بعدها کلمه اختصاری «تاکسی» جهانی شد. تاکسی‌ها از لحاظ پراکندگی و در دسترس بودن در اختیارترین وسیله حمل‌و‌نقل عمومی در شهرها هستند که امکان سرویس‌دهی و همراهی حتی تا کوچه‌ها و دم در منزل شهروندان را دارد. 

در تاکسی به‌دلیل اتاقکی کوچک و وجود محیطی بسته، امکان ارتباط و صمیمیت بیشتری نسبت به سایر وسایل نقلیه بین مسافران و راننده وجود دارد. تاکسی دیالوگ (گفت‌وگوی درون تاکسی) شاخصه جهانی تاکسی‌ها در تمام دنیاست و می‌توانند بستر و فرصتی مناسب برای مدیران موفق شهری جهت فرهنگسازی، ترویج رفتارهای مناسب شهروندی و یادآوری مسئولیت‌های اجتماعی و شهروندی به شهروندان باشد.

یکی از رفتارهای نادرست و مغایر با شهروند مدنی برخی از شهروندان پرتاب زباله از خودرو است. شهروند بی‌مسئولیت، بدون در نظر گرفتن حقوق شهروندی، زباله را از ماشین به کوچه و خیابان پرتاب می‌کند؛ غافل از اینکه اگر این رفتار نادرست تعمیم یابد و هر خودرویی که از خیابان عبور می‌کند، زباله‌ای را به بیرون پرتاب کند، تمامی خیابان‌ها در زباله غرق و به زباله‌دانی تبدیل می‌شوند.

درواقع، رسالت و مسئولیت دولت‌ها آموزش و نهادینه کردن فرهنگ در جامعه است، اما در قبال برخی از رفتارهای شهروندی، نه دولت، نه شهرداری و نه هیچ ارگان دیگری مسئول نیستند. شهروندان باید شخصاً مسئولیت رفتارشان را بپذیرند و از رفتارهای نادرست و مغایر با رفتار شهروندی اجتناب کنند. افرادی در جامعه با بی‌تفاوتی و بی‌مبالاتی، اصول شهروندی و آداب اجتماعی را نادیده می‌گیرند و کم‌ارزش می‌شمارند. خصوصاً هنگامی که شخصی سوار بر خودرو، مرتکب رفتاری ناهنجار و نامتعارف با رفتار شهروندی شود، سایرین کنجکاوانه پلاک خودرو را که تنها شاخصه شناسایی فرد خاطی است، رصد می‌کنند و معمولاً با مشاهده پلاک خودرو و پلاک استان و یا شهرستان راننده خودرو خاطی، ذهنیتی منفی و ناخوشایند نسبت به آن استان و یا شهرستان در ذهن شکل می‌گیرد.

پرت نکردن زباله از شیشه خودروها

بیشتر از ۳۰۰ هزار تاکسی در شهرهای ایران در حال تردد هستند. اگر هر تاکسی روزانه به‌طور میانگین ۷۰ مسافر را جابه‌جا کند، روزانه بیش از ۲۰ میلیون نفر از تاکسی به‌عنوان وسیله رسیدن به مقصد استفاده می‌کنند و ده‌ها میلیون‌ نفر تاکسی‌های در حال تردد در خیابان‌ها را مشاهده می‌کنند.

اگر سازمان تاکسیرانی کشور به‌منظور ارتقای فرهنگ عمومی جامعه، پیام‌های آموزشی و فرهنگی را در قالب جمله‌ای کوتاه به شهروندان انتقال دهد، روزانه بیش از نیمی از جمعیت ایران آن را مشاهده و دریافت می‌کنند. این مهم، امتداد عینی آموزش از مدرسه و دانشگاه و سایر مراکز آموزشی و فرهنگی تا کوچه و خیابان و بستر جامعه و ارتباط آن با زندگی روزمره مردم است. درواقع این ایده، مصداق کار نیکو کردن سازمان تاکسیرانی کشور است که در کنار انجام وظیفه ذاتی خود (حمل‌ونقل درون‌شهری)، رسالت و مسئولیتی اجتماعی نیز برای سازمان خود تعریف می‌کند و در این زمینه نیز ادای دین می‌کند. 

یکی از اقدامات مهمی که رانندگان تاکسی می‌توانند زمینه فرهنگسازی آن را در جامعه نهادینه کنند، پرت نکردن زباله از شیشه خودروهاست. پیشنهاد می‌شود تاکسیرانی با تهیه کیسه زباله کوچک که به دنده آویزان شود و با چاپ و نصب نوشته‌ای در تاکسی با این مضمون: «شهروند گرامی لطفاً زباله را از شیشه پرت نکنید، در صورت همراه داشتن زباله تحویل راننده دهید تا در کیسه زباله بیندازد» و پشت شیشه و در فضای داخلی تاکسی‌ها عبارت «نه به پرتاب زباله از خودرو» را با لوگوی تاکسیرانی کشور بنویسد. با چنین کنش‌هایی، به‌تدریج قبح رها کردن زباله در اماکن و فضاهای عمومی بیشتر برای مردم نمایان می‌شود. همچنین، اگر سازمان تاکسیرانی سطح آگاهی و فرهنگ رانندگان محترم تاکسی را درباره اهمیت بازیافت و تفکیک تر و خشک زباله از مبدأ را اندکی ارتقا دهد و این مهم در تاکسی دیالوگ‌ها به مدد رانندگان تاکسی بیاید بسیار مؤثرتر خواهد بود.

دنیا را باید کمی بهتر از آنچه تحویل گرفته‌ایم، تحویل دهیم؛ خواه با فرزندی خوب، با باغچه‌ای سرسبز و یا اندکی بهبود شرایط اجتماعی. هر کدام از ما رسالتی داریم؛ رسالت خود را نادیده نگیریم.