سد تنگ سرخ را که بزنند، تالاب مهارلو خشک می‌شود. هزینه آن را مردم با ازدست‌رفتن سلامتشان می‌دهند و دولت با اختصاص تعرفه برای دارو و… . آن تعداد محدودی که در کار خریدوفروش زمین در حاشیه دریاچه هستند، اما به نان و نوای خوبی می‌رسند. مجموع این دلایل باعث شده است کارشناسان اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان فارس مخالف احداث سد باشند. آنها می‌گویند سد گزارش ارزیابی اثرات محیط‌زیستی ندارد و تبعات گسترده‌اش بر اکوسیستم و سلامت مردم قابل چشم‌پوشی نیست.

«تنگ سرخ را که بزنند، همین مهارلوی نیمه‌جان را هم از دست می‌دهیم.» این گفته «سیدحسن طباطبایی»، رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست فارس است. مسئولان در وزارت نیرو و شهرداری شیراز در جلسات می‌گویند نگران حقابه نباشید، حتماً تخصیص می‌یابد. هم‌زمان با این گفته‌ها، گروهی در حال خریدوفروش زمین‌های حاشیه دریاچه‌اند، آنها به مشتریان درباره آینده‌دار بودن این اراضی می‌گویند؛ از مجتمع تفریحی‌ای که ساخته می‌شود و چشم‌اندازی که خواهد داشت. حدود ۴۰ کیلومتر پایین‌تر، یعنی در شهر شیراز، فعالان محیط‌زیست نگران ازدست‌رفتن تالاب هستند و گردوغبار آلوده‌ای که آوار می‌شود روی بیش از دو میلیون ساکن این شهر!

رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست فارس نتیجه وعده‌های عملی‌نشده حقابه را در گوشه‌گوشه ایران دیده است، نمونه‌اش همین استان فارس؛ در دهه ۸۰ وقتی دو سد «سیوند» و «ملاصدرا» را زدند، قول رهاسازی آب را دادند، در عمل اما اراضی کشاورزی در بالادست سال به سال توسعه یافتند و تالاب‌های طشک و بختگان خشک شدند. «هر جا آب را در بالادست نگه داشتیم، توسعه در اطرافش شکل گرفت و پایین‌دست رها شد.»

مهارلو یک تفاوت مهم با سایر تالاب‌های استان فارس دارد؛ نزدیکی به شیراز. این شهر بیش از دو میلیون نفر جمعیت دارد. به‌علاوه اینکه به‌واسطه مساحت زیاد تالاب، با خشکیدن آن، شهر سروستان نیز تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد. به‌این‌ترتیب، نمک و آلاینده‌ها هم روی زندگی مردم شیراز می‌ریزد و هم سروستان. «در بستر تالاب، آلاینده‌های صنعتی و آلودگی‌های انسانی، یعنی فاضلاب شیراز، را داریم که پس از تصفیه وارد تالاب شده‌اند. اما ازآنجاکه تصفیه به‌شکل کامل نبوده، آلودگی در بستر تالاب رسوب کرده است.»

برای مسئولان و مدیران استانی تنوع‌زیستی ملموس نیست، آنها معتقدند اکوسیستم و زیستمندان دغدغه‌ای لوکس است و نباید جلوی توسعه را بگیرد. همین است که طباطبایی درباره اهمیت حفظ مهارلو سراغ تبعات انسانی خشکیدگی آن می‌رود؛ افزایش بیماری‌های خاص که گریبان مردم را می‌گیرد و به‌لحاظ اقتصادی هم خانواده‌ها و هم دولت را درگیر می‌کند. فرونشست از دیگر پیامدهای خشکیدگی تالاب است که چالش‌های جدی برای مردم و مسئولان شهری به‌همراه دارد. «مدیرکل اداره راه‌وشهرسازی در جلسه‌ای تأیید کرد فرونشست در برخی جاده‌ها اتفاق افتاده و برای هر کیلومتر آن باید میلیاردها تومان هزینه بازسازی شود.»

«تنگ سرخ» گزارش ارزیابی اثرات محیط‌زیستی ندارد، اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست فارس هم با آن مخالف است. «در کنار بحث حقابه مهارلو، در زیر سد مجموعه‌ای از رشته‌ قنات‌های قدیمی‌ وجود دارند که با این ساخت سد از بین می‌روند و تهدید بالقوه‌ای برای شیراز است.»

شهرداری شیراز دنبال درآمدزایی و ساخت سازه‌هایی در حاشیه دریاچه سد است. رویه‌ای که به‌گفته طباطبایی تنها گروه محدودی از اشخاص حقیقی و حقوقی از  آن سود می‌برند. «تاوان خشکیدگی مهارلو را مردم و دولت می‌دهند. هزینه بیماری سرطانی را هم بیمار و خانواده‌اش می‌دهند و هم دولت در قالب سوبسید دارو. دولت باید میلیاردها تومان هزینه بازسازی راه‌ها کند و مبالغ هنگفت دیگری را هم بابت فرونشست یا مقابله با گردوغبار بپردازد.»

زیستگاهی برای پرنده‌های شکاری، آبزی و کنارآبزی

«لیلا جولایی»، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش محیط‌زیست فارس، می‌گوید شیرازی‌ها مهارلو را به اسم دریاچه نمک می‌شناسند. این تالاب از قدیم تا امروز گردشگاهی برای گذراندن ایام فراغت مردم این شهر بوده است. جز تابستان که هوا گرم است و آفتاب جِنگ شیراز مثل لیزر پوست را می‌سوزاند، در سایر فصل‌ها مهارلو محلی برای دورهمی‌های خانوادگی و دوستانه است. «شیرازی‌ها خاطره‌های زیادی از دیدن دسته‌های پرندگان مهاجر هنگام پشت‌بام‌خوابی‌ها دارند. در این سال‌ها هم به مدد رسانه‌های اجتماعی و انتشار تصاویر عکاسان و تصویربرداران، به‌ویژه دسته‌های بزرگ فلامینگوها، شناخت مردم از این تالاب هم بیشتر شده و زیبایی آن برایشان ملموس‌تر است.»

شاخص‌ترین گونه حیات‌وحش مهارلو، فلامینگو است که بخشی از جمعیت آن بومی‌ شده است. در زمستان انواع پرندگان آبزی و کنارآبزی مانند تنجه، خوتکا، چنگر نوک سرخ، اردک سرسبز و انواع حواصیل‌ها، سلیم‌ها و آبچلیک‌ها در تالاب جوجه‌آوری می‌کنند. چشمه‌های اطراف تالاب که امروزه به‌دلیل خشکسالی وضعیت خوبی ندارند نیز محل زیست ماهی گورخری، لاکپشت برکه‌ای و گاماروس است. به‌علاوه، مهارلو یکی از بهترین زیستگاه‌ها برای انواع پرندگان شکاری از جمله عقاب صحرایی، شاهی، دریایی دم‌سفید و کورکور سیاه به شمار می‌آید. «اگر به هر دلیلی این تالاب به سرنوشت بقیه تالاب‌ها دچار شود، یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های پرندگان آبزی در جنوب کشور از بین می‌رود؛ به‌ویژه حیات گونه‌ای مثل فلامینگو که در کشور زیستگاه‌های محدودی برای جوجه‌آوری دارد، به‌شدت آسیب می‌بیند.»

تصاویری از مهارلو که آب آن به صورتی تغییر رنگ داده، در شبکه‌های اجتماعی پخش شده است. به‌گفته جولایی، دلیل این صورتی شدن در فصل بهار وجود جلبک Dunaliella salina است. «در شرایط دمایی و نوری زیاد، این جلبک تولید رنگدانه خود را بالا می‌برد و به این تالاب رنگ صورتی می‌دهد. به‌علاوه، کاهش حجم آب تالاب هم در بروز این پدیده مؤثر است.» 

آلودگی مهارلو چالش دیگر آن است که جولایی می‌گوید برای کاهش آن باید بر استفاده از کود و سموم شیمیایی اراضی کشاورزی حاشیه تالاب و صنایعی که فاضلاب را در رودخانه و بدون تصفیه رها می‌کنند، نظارت شود. «مهارلو این ظرفیت را دارد که به‌عنوان یکی از رامسرسایت‌های کشور معرفی شود؛ شاید این اقدام تا حدودی از تخریب آن جلوگیری کند.»

مرگ تالاب با سد تنگ سرخ

«مهرداد زمان‌پور»، لیمونولوژیست مرکز تحقیقات جهاد دانشگاهی، مهارلو را نقطه پایانی کل حوضه آبخیز شیراز می‌داند؛ تمام آبی که از سرتاسر کوه‌های اطراف دشت شیراز جمع می‌شود، به مهارلو می‌ریزد و تالابی به طول ۱۳ کیلومتر و عرض هفت تا هشت کیلومتر را شکل می‌دهد. به‌گفته او، بزرگی تالاب باعث تلطیف هوای شیراز می‌شود. «بخش بزرگی از خوش آب‌وهوایی شیراز مدیون مهارلو است.»

گنبد نمکی کف مهارلو آن را به دریاچه‌ای شور بدل کرده است. همین ویژگی باعث شده خشکیدن آن زمان‌پور را نگران بادهای نمکی در شیراز و سروستان کند. «علاوه‌بر نمک، آلودگی‌های کف دریاچه هم با باد روی سر مردم می‌ریزد.»

وزارت نیرو و شهرداری شیراز می‌خواهند روی تنها رود دائمی که به ‌مهارلو می‌ریزد، سد بزنند. زمین‌های اطراف هم به‌گفته این لیمنولوژیست در حال خریدوفروش هستند. «هر استانداری که به شیراز آمد و با او درباره مهارلو صحبت کردیم، در جلسه می‌گفت چقدر حرف‌های ما برایش جالب است، اما بعد از مدتی می‌دیدیم در بالادست تالاب طرح‌های توسعه‌ای دارند.»

ساخت تنگ سرخ مهارلو را خشک می‌کند و در مسیر رودی که به آن می‌ریزد، گونه‌های آبزی را هم از بین می‌برد. به‌این‌ترتیب، ما شاهد یک مرگ همگانی خواهیم بود. اینها همه در حالی صورت می‌گیرد که زمان‌پور سال‌ها به‌دنبال ثبت مهارلو در کنوانسیون رامسر است، تا آن را به تالابی شناخته‌شده در سطح بین‌المللی بدل کند. «گزارش ارزیابی سریع محیط‌زیست بومی‌ این تالاب را سال‌هاست تهیه کرده‌ام و منتظر پیگیری اداری آن هستم. به‌نظر می‌رسد برخی موانع اداری پیش روی آن وجود دارد که من در جریان آن نیستم.»

اگر تنگ سرخ ساخته شود، عملاً تالابی نیست که بخواهد ثبت جهانی شود. در عوض دریاچه‌ای در بالادست داریم که دور آن را پارک، خانه و مراکز تفریحی فرا گرفته‌اند. مسئولان وزارت نیرو و شهرداری می‌گویند نگران نباشید. حقابه رهاسازی می‌شود. آنها مدام تأکید می‌کنند تنها می‌خواهند جلوی سیلاب را بگیرند. «بارها و بارها گفتم شما یک جایی را در ایران به من نشان دهید که سد ساخته شده و آب آن را نفروخته‌ یا اندکی از آن را برای طبیعت رها کرده باشید.»

به‌گفته این کارشناس، وقتی در بهترین نقطه شیراز دریاچه‌ای شکل می‌گیرد، دور آن را پارک و مرکز تفریحی می‌سازند، چه تضمینی برای رهاسازی آب وجود دارد. «اگر این سد ساخته شود و به بهره‌برداری برسد، دریاچه‌ای در کار نخواهد بود.»