از سال ۲۰۰۳ تا کنون شعارهای مختلفی برای نشان‌دادن اهمیت محیط‌زیست کوهستان و اهمیت حفاظت از آن و توجه عمومی برای روز جهانی کوهستان در نظر گرفته شده است. امسال نیز به رویه هر ساله، شعاری برای روز جهانی کوهستان در نظر گرفته شد: «یخچال‌های طبیعی برای آب، غذا و معیشت در کوه‌ها و فراتر از آن اهمیت دارند.»

هرچند که در کشور ما برگزاری حداقل جشن یادبود این اتفاق، مایه خوشبختی است. نگاه ما به کوهستان و نحوه عملکرد و حفاظتمان نسبت به آن، نشان از این دارد که کوهستانی‌ترین کشور خاورمیانه و یکی از متأثرترین کشورهای جهان از کوهستان، تنها در روز جهانی کوهستان، آن‌هم به لطف چند سمن خاص یاد کوهستان می‌افتد. 

ایران، کشوری کوهستانی است. سرشت جغرافیایی طبیعی و انسانی آن در‌هم‌آمیخته با کوهستان است. بدون توجه به شرایط کوهستانی آن، درک بسیاری از فرایندهای طبیعی در سامانه‌های زیستی آن امکان ندارد. شرایط جغرافیایی ایران، موقعیت آن در منطقه جنب‌حاره، در جوار عرض‌های میانی، در محل اتصال سه قاره آسیا، اروپا، آفریقا، تنوع شرایط آب‌وهوایی، تنوع سازندهای زمین‌شناسی، همگی سبب‌ شده است محیط کوهستان‌های ایران، از تنوعی چشمگیر برخوردار باشد. این تنوع را می‌توان هم در فرایندهای هوازدگی-فرسایشی دید و هم در تنوع اشکال ژئومورفولوژیکی این سرزمین.

محیط‌زیست کوهستان‌های ایران از محیط‌های یخچالی و آلپی مناطق مرتفع البرز، تا رشته‌کوه‌های خشک مناطق ایران مرکزی، چشم‌اندازهای مدیترانه‌ای زاگرس و… را در بر می‌گیرد. تنوع محیط‌زیست کوهستان‌های ایران فقط به زیستگاه‌های متنوع آن منتهی نمی‌شود. تنوع را می‌توان در گونه‌های شاخص گیاهی و جانوری ایران دید. وجود صدها گونه اندمیک گیاهی در پهنه کوهساران کشور از جمله این موارد است. وجود گونه‌های شاخص جانوری کوهستانی ایران مانند سمندر کوهستانی لرستان، افعی البرزی، افعی شاخ‌دار دم‌عنکبوتی، غارماهی کور، جکوی کوتوله وراوی در رشته‌کوه‌های زاگرس، گربه‌ پالاس، ‌پلنگ ایرانی، شاه‌‌ روباه و… از دیگر مستندات این امر هستند.

اما شعار امسال، توجه خود را معطوف به یخچال‌های کوهستانی کرده است. در زمانه‌ای که صدای مرگ یخچال‌ها از گوشه‌وکنار جهان به گوش می‌رسد و آخرین یادگارهای دوران‌های سرد یخچالی ایران، یعنی یخار دماوند و سرچال علم‌کوه، عملاً دیگر به‌معنای واقعی کلمه زنده نیستند. این روزها، نه‌تنها خبری از این یخچال‌ها نیست، بلکه ایران دچار نوسان و تغییرات مشخص در مسئله عمق، چگالی، مساحت و همچنین بارش برف شده است. شاید مهمترین مسئله‌ای که گرمایش جهانی و تغییراقلیم می‌توانست برای ایران به ارمغان بیاورد.

روز جهانی کوهستان

مجمع عمومی سازمان ملل متحد، ۱۱ دسامبر را «روز جهانی کوهستان» نام‌گذاری کرد. از سال ۲۰۰۳ این روز هر ساله به‌منظور ایجاد آگاهی در مورد اهمیت کوهستان‌ها برای زندگی، برجسته کردن فرصت‌ها و محدودیت‌های توسعه کوهستان و ایجاد اتحادهایی که تغییرات مثبتی را برای مردم کوهستان و محیط‌زیست در سراسر جهان به ارمغان می‌آورد، گرامی داشته می‌شود. 

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، آژانس هماهنگ‌کننده برای آماده‌سازی و اجرای این جشن است و موظف است برگزاری آن را در سطح جهانی رهبری کند. دبیرخانه مشارکت کوهستان در بخش جنگل‌داری فائو مسئول هماهنگی این فرایند بین‌المللی است.

روز جهانی کوهستان ۲۰۲۵ فرصتی است برای برجسته کردن اهمیت حفظ یخچال‌های طبیعی برای کشاورزی، امنیت آب و معیشت جوامع کوهستانی آسیب‌پذیر. یخچال‌های طبیعی، ذخایر عظیم یخ و برف که در سراسر سیاره یافت می‌شوند، چیزی فراتر از مناظر یخ‌زده‌اند؛ آنها شریان‌های حیاتی برای اکوسیستم‌ها و جوامع هستند. بااین‌حال، این اجزای حیاتی سیستم‌های زمین در حال تحولات سریع و نگران‌کننده‌ای با پیامدهای عمیق برای همه ما هستند. 

مجمع عمومی سازمان ملل متحد، سال ۲۰۲۵ را به‌عنوان سال بین‌المللی حفاظت از یخچال‌های طبیعی اعلام کرد تا آگاهی در مورد نقش حیاتی یخچال‌های طبیعی، برف و یخ در سیستم آب‌وهوا و چرخه آب و همچنین تأثیرات گسترده ذوب سریع یخچال‌های طبیعی را افزایش دهد. هدف از این نام‌گذاری، ترویج همکاری جهانی، تقویت تحقیقات علمی و ترویج سیاست‌ها و اقدامات برای محافظت از یخچال‌های طبیعی و سیستم‌های کرایوسفر است.

یخچال‌های طبیعی و صفحات یخی حدود ۷۰ درصد از آب شیرین جهان را در خود جای داده‌اند. ذوب سریع آنها نه‌تنها یک بحران زیست‌محیطی، بلکه یک بحران انسانی است که کشاورزی، انرژی پاک، امنیت آب و زندگی میلیاردها نفر را تهدید می‌کند. عقب‌نشینی آنها، که ناشی از افزایش دمای جهانی است، شاخص بارزی از بحران آب‌و‌هوا است.

ذوب‌شدن یخچال‌های طبیعی و ذوب‌شدن لایه‌های منجمد دائمی، خطراتی مانند سیل، طغیان دریاچه‌های یخچالی، رانش زمین یا افزایش فرسایش و رسوب را افزایش می‌دهد و جمعیت‌های پایین‌دست و زیرساخت‌های حیاتی را به خطر می‌اندازد. از نظر اقتصادی، بخش‌هایی مانند کشاورزی، تولید برقابی، گردشگری کوهستانی و حمل‌ونقل، فشار تغییرات یخچال‌های طبیعی را احساس می‌کنند. برای بسیاری از مردم بومی، یخچال‌های طبیعی مقدس‌اند و ناپدید شدن آنها به‌معنای ازدست‌دادن هویت و ارتباط با طبیعت است.

چگونه آگاهی و اقدام ایجاد کنیم؟

شعار روز جهانی کوهستان ۲۰۲۵ به مسئله حفاظت از یخچال‌های طبیعی کمک می‌کند و از تلاش‌ها برای تأکید بر نقش حیاتی مناطق کوهستانی به‌عنوان منبع کلیدی آب شیرین جهانی و خدمات اکوسیستمی حمایت می‌کند.

بیش از دو میلیارد نفر، از جمله بسیاری از مردم بومی، برای آب شیرین خود، از جمله برای امنیت غذایی، معیشت، نیازهای فرهنگی و خانگی خود، به ذوب یخچال‌های طبیعی و برف متکی‌اند. برای محافظت از کوه‌ها و یخچال‌های طبیعی در برابر اثرات تغییراقلیم، اقدام فوری و جمعی لازم است. کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای برای تثبیت آب‌وهوا و حفظ یخچال‌های طبیعی حیاتی است. پیشرفت در داده‌ها و نظارت بر یخچال‌های طبیعی می‌تواند استراتژی‌های مؤثر سازگاری و کاهش را هدایت کند. مردم بومی و جوانان می‌توانند اقدامات جمعی و راه را به جلو هدایت کنند. سیاست‌های ملی باید به چالش‌های مربوط به یخچال‌های طبیعی، از مدیریت یکپارچه آب گرفته تا ایجاد مناطق حفاظت‌شده و سیستم‌های هشدار برای خطرات یخکره، بپردازند.

همکاری جهانی برای بسیج منابع، به اشتراک گذاشتن دانش و اطمینان از حفاظت از یخچال‌های طبیعی برای نسل‌های آینده ضروری است. همان‌طور‌که روز کوهستان در سال ۲۰۲۵ را به یخچال‌های طبیعی اختصاص می‌دهیم، مسئولیت مشترک ما حفظ این سازندهای یخی باستانی است که گواهی حیاتی بر تاریخ زمین، منبع حیات میلیاردها نفر و مکان‌های مقدس برای بسیاری از فرهنگ‌ها هستند. درحالی‌که «یخچال‌های طبیعی برای آب، غذا و معیشت در کوهستان‌ها و فراتر از آن اهمیت دارند» موضوع پیشنهادی است، کشورها، جوامع و سازمان‌ها می‌توانند روز جهانی یخچال‌های طبیعی ۲۰۲۵ را به روش‌هایی که بیشترین همخوانی را با چالش‌ها و اولویت‌هایشان دارد، جشن بگیرند و درصورت لزوم، موضوع دیگری را انتخاب کنند.