بهار و تابستان خاکستری خوزستان، گره خورده است به پاییز خاکستری. بخش عراقی هورالعظیم (هورالهویزه) با گذشت هشت ماه همچنان در آتش بی‌آبی می‌سوزد و دود سیاه، نفس شهرهای خوزستان را گرفته است. با آمدن پاییز و آغاز برداشت نیشکر، دود آتش‌سوزی این مزارع به مشکلات قبلی اضافه شده است. نیمه نخست امسال خوزستان رکورددار آلودگی هوا شد و بار بیشترین آلودگی‌ها بر دوش اهواز افتاد. ثمره پاییز تاکنون مراجعه بیش از ۲۲ هزار بیمار تنگی‌نفس و افزایش ۶۶ درصدی مراجعان به مراکز درمانی، هفت روز تعطیلی مدارس و چهار روز تأخیر در آغاز به کار مدارس و ادارات بوده و در آخرین خبر، روز یکشنبه (۱۸ آبان) مدیریت بحران خوزستان تصمیم گرفته فعالیت مدارس ابتدایی بیشتر شهرهای استان خوزستان غیرحضوری شود. یک روز پیش از این نیز آلودگی هوا مدارس بیش از ۲۰ شهرستان را به تعطیلی کشاند. در همین حال خبر می‌رسد مصوبات یک ماه پیش هیئت دولت برای خاموش‌کردن آتش هورالعظیم شکست خورده است.

اهواز  ۸۰درصد روزهای امسال آلوده بود

براساس آمار اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، در هفت‌ماهه نخست امسال اهواز تنها یک روز هوای پاک داشته و ۱۷۹ روز در غبار آلودگی فرو رفته است. شهرستان‌های کارون، باوی، حمیدیه، دشت آزادگان و هویزه هم تقریباً وضعیتی مشابه اهواز داشتند. 

«فرهاد قلی‌نژاد»، معاون محیط‌زیست انسانی حفاظت محیط‌زیست خوزستان، در گفت‌وگو با «پیام‌ ما» از افزایش روزهای آلوده در اهواز می‌گوید: «آمار نشان می‌دهد تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس، بسیار ناسالم و خطرناک در اهواز در هفت‌ماهه امسال در مقایسه با مدت مشابه پارسال افزایش یافته است. این درحالی‌است که معمولاً در بهار و تابستان انتظار روزهای آلوده کمتری داشتیم.»

هوای اهواز، بیش از ۸۰ درصد روزهای امسال در شرایط آلوده بوده است، چنانکه از ابتدای امسال تا ششم آبان ۱۴۰۴ اهواز، یک روز در شرایط پاک، ۳۸ روز در شرایط قابل‌قبول، ۱۰۶ روز در شرایط ناسالم برای گروه‌های حساس، ۶۷ روز در شرایط ناسالم، پنج روز در شرایط بسیار ناسالم و یک روز در شرایط خطرناک بوده است. در مدت مشابه پارسال اهواز هوای پاک نداشت، ۱۱۴ روز در شرایط قابل‌قبول، ۹۱ روز در شرایط ناسالم برای گروه‌های حساس، ۱۶ روز در شرایط ناسالم بود و شاخص بسیار ناسالم و خطرناک صفر بوده است.

قلی‌نژاد عامل اصلی آلودگی هوای نیمه نخست امسال را دود ناشی از خودسوزی بخش عراقی هورالعظیم می‌داند: «در این مدت آتش‌زدن مزارع نیشکر و اینورژن نداشتیم و گرد‌وغبار هم چشمگیر نبود و مقطعی بود. این دود ناشی از خشکیدگی هورالهویزه است که با وزش باد به‌سمت شهرهای خوزستان می‌آید و تنها راهکار آن بارندگی یا رهاسازی آب از رودخانه‌های دجله یا کرخه است. عملیات اطفای حریق به‌وسیله هواپیمای آب‌پاش که توسط ایران در خاک عراق انجام شد، تأثیر زیادی در کاهش دود و آتش نداشت.»

پاییز بحرانی‌تر می‌شود

در روزهای اخیر ویدئوهایی از «برداشت سیاه» نیشکر (برداشت از طریق آتش‌زدن مزارع) در کشت‌وصنعت‌های «فارابی» و «میرزاکوچک» منتشر شده. معاون حفاظت محیط‌زیست خوزستان با توجه به این روند درباره تشدید آلودگی هوا در پاییز هشدار می‌دهد: «آتش‌سوزی مزارع نیشکر از هفته گذشته آغاز شده و احتمال می‌دهیم، آلودگی هوا بیشتر شود؛ اگرچه قرار است سطح برداشت سبز را افزایش دهند. به آنها اعلام کردیم در شرایط پایداری هوا و اینورژن تحت هیچ شرایطی مزارع را آتش نزنند؛ به‌ویژه در مزارع کشت‌وصنعت‌های دهخدا و دعبل خزاعی که نزدیک اهواز قرار دارند و روی هوای این شهر تأثیر زیادی دارند، باید سطح برداشت سبز (برداشت به‌وسیله دستگاه دروگر) به ۶۰ درصد برسد.»

سوختن گازهای همراه نفت (فلرسوزی) از دیگر چالش‌های حل‌نشدنی اهواز است. هفته گذشته قرارداد بزرگترین طرح جمع‌آوری گازهای مشعل کشور با حضور وبیناری رئیس‌جمهور امضا شد و وعده دادند که تا دو سال آینده ۲۹۵ میلیون فوت‌مکعب گاز همراه نفت جمع‌آوری می‌شود. گزارش‌ها اما نشان می‌دهد طرح‌های قبلی برای کاهش فلرسوزی‌ها ناتمام مانده است. قلی‌نژاد می‌گوید: «شرکت نفت پیشرفت فیزیکی طرح‌های جمع‌آوری گاز همراه را اعلام کرده و در حال راستی‌آزمایی آنها هستیم. با توجه به اینکه تولید نفت در میادین افزایش داشته، به‌تبع آن شاهد افزایش فلرینگ (گازهای همراه) در اهواز بودیم و مقدار گازی که می‌گویند بازیابی شده، نتوانسته خودش را نشان دهد؛ چون هم‌زمان تولید نفت هم بالا رفته است.» همچنین، «محمدجواد اشرفی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، در نشست خبری کارگروه اضطرار آلودگی هوای خوزستان، از شکایت علیه مدیران پنج شرکت نفتی به‌دلیل فلرسوزی خبر داد.

مناقشه رهاسازی آب از کرخه به هورالهویزه

وزارت نیرو، به‌ویژه دفتر آب‌های مرزی این وزارتخانه، پیش‌ازاین با رهاسازی آب از سد کرخه برای اطفای حریق بخش عراقی هورالعظیم مخالفت کرده بود. بااین‌حال، اخیراً  «مجتبی یوسفی»، نماینده اهواز، کارون، باوی و حمیدیه در مجلس، از صدور دستور رهاسازی ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب از سد کرخه برای مهار آتش‌سوزی هورالعظیم خبر داده است.

«علی شهبازی»، معاون مطالعات جامع منابع آب سازمان آب و برق خوزستان، در نشست خبری کارگروه اضطرار آلودگی هوای خوزستان درباره اجرا نشدن این دستور گفت: «با پیشنهاد رهاسازی آب از سد کرخه برای مرطوب‌سازی هورالهویزه موافقت کردیم، به‌رغم اینکه می‌دانستیم حوزه کرخه پتانسیل آن را ندارد. برای رهاسازی برنامه عملیاتی تنظیم شد؛ چراکه باید امکانات استان بسیج شوند تا آب ابتدا به بخش ایرانی هورالعظیم برسد. نیاز بود اقدامات سازه‌ای روی انهار و دایک مرزی صورت گیرد. جلسات متعددی تشکیل و این پیشنهاد بررسی شد. اما سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌عنوان پیشنهاددهنده، طرح توجیهی ارائه نکرد تا میزان اثربخشی مشخص شود. بنابراین، متخصصان اعلام کردند با توجه به محدودیت اطلاعاتی، اثربخشی آن مبهم است و قابل‌ارزیابی نیست.»

براساس گزارش مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان آمار وزارت نیرو درباره تأمین حقابه هورالعظیم با واقعیت‌ها همخوانی ندارد و در حال حاضر، تنها ۴۰ درصد بخش ایرانی هورالعظیم آبدار و یا مرطوب است. شهبازی اما تأمین نشدن حقابه بخش ایرانی هورالعظیم از سوی سازمان آب و برق را رد می‌کند: «ورودی سد کرخه در سال آبی گذشته ۱.۶ میلیارد مترمکعب بود، درحالی‌که یک میلیارد مترمکعب از حقابه هورالعظیم تأمین شده و جریان پایدار آب با دبی ۱۵ تا ۱۹ مترمکعب برثانیه از شریان‌های ورودی هور برقرار بود. اگر تأمین آب صورت نمی‌گرفت، اکنون در بخش ایرانی شرایط مشابه آتش‌سوزی‌های بخش عراقی داشتیم؛ ولی این‌گونه نبود.»