کلیه‌های زمین خشکید، پرندگان تلف شدند

نقل است که شاه‌عباس صفوی پس از دیدن خوابی هولناک مبنی‌بر پایان جهان، تصمیم گرفت ۹۹۹ کاروانسرا بسازد تا تن خسته مسافرین راه‌های طولانی و دشوار، دمی در آنها ‌بیاساید. ایران به‌سبب اقلیم کوهستانی و کویری پر از مکان‌هایی است که مسافرین در آنها می‌آسودند، نام‌هایی مانند میان‌راه، نصف‌راه، ناهارخوران و چاشت‌خوران در سمنان و گرگان و مازندران و گیلان‌غرب و تبریز و ارسنجان و بسیاری از نقاط دیگر، یادآور اهمیت استراحت در راه‌های طولانی است. گرچه خواب ترسناک شاه‌عباس تعبیر نشد، اما خواب پرندگانی که از مسیر ایران و خاورمیانه مهاجرت می‌کنند و هر شب کابوس خشکیدن برکه و تالاب استراحتگاه بعدی را می‌بینند، در حال تعبیر شدن است. تالاب‌ها در مسیر مهاجرت پرندگان نقش مهمی ‌در تأمین غذا، پناهگاه، استراحت و جوجه‌آوری پرندگان دارند. اما با کمال تأسف طی ۳۰ سال اخیر بسیاری از این تالاب‌ها که نقش مهمی‌ در زندگی پرندگان ایران داشته کاملاً خشک شده، به تالاب‌های فصلی تبدیل شده و یا مساحتشان به‌شدت محدود شده است. حدود ۴۲ درصد و در کل ۷۰ درصد مساحت تالاب‌های ایران کاملاً خشک و به کانون تولید گردوغبار تبدیل شده است، پهنه‌های بزرگ تالابی اطراف دریاچه ارومیه و تالاب‌های هورالعظیم، بختگان،‌ هامون، پریشان و طشک و تالاب‌های بزرگ فصلی در حاشیه شمالی کویر مرکزی ایران که هر سال میزبان میلیون‌ها پرنده مهاجر بودند، از میان رفته‌اند. براساس تحقیقات جهانی در حدود ۸۷ درصد تالاب‌های دنیا در ۳۰۰ سال گذشته محو شده‌اند که این روند خطر جدی در حفظ اکوسیستم‌های تالابی جهان است. سابق بر این تصور می‌شد برخی از پرندگان کنار آبزی به‌علت اینکه کمتر شکار می‌شوند، با خطری مواجه نیستند؛ اما براساس آخرین اطلاعات فهرست گونه‌های در خطر، جمعیت پنج گونه از پرندگان ایران مانند تلیله بلوطی، سنگ‌گردان، تلیله نوک‌پهن، سلیم خاکستری و تلیله شکم‌سیاه طی فقط ۱۵ سال، به‌میزان ۴۰ درصد در سطح جهانی کاهش یافته است. مطالعات نشان داده الگوی مهاجرت پرندگان کنارآبزی، اردک‌ها و بسیاری گونه‌های دیگر منطبق بر یک شبکه از تالاب‌های مسیر است و خشکیدن هر تالاب، هرچند کوچک، می‌تواند بر ادامه مسیر تأثیر ناگواری بگذارد. متأسفانه سرعت ازبین‌رفتن تالاب‌ها و پرندگان وابسته به این تالاب‌ها بسیار بیشتر از سرعت مطالعات علمی‌ است. تالاب‌هایی که پرندگان در مسیر مهاجرت از آن استفاده می‌کنند، به سه دسته تالاب‌های دائمی، فصلی و موقت تقسیم می‌شوند و بررسی‌ها نشان داده خشکیدن تالاب‌های نیمه‌دائمی در سی سال گذشته بیشترین آسیب‌ها را به پرندگان وابسته به این تالاب‌ها وارد کرده است.

پس از خشکیدن تالاب، پرندگانی که نتوانند تالاب جایگزین پیدا کنند، از میان می‌روند و نمی‌توانند جوجه‌آوری کنند و این امر تعادل اکوسیستم منطقه و تنوع گونه‌های زیستگاه را با مخاطره مواجه می‌کند. تالاب‌ها نقش مهمی‌ در تغذیه سفره‌های زیرزمینی دارند و با ازبین‌رفتنشان پهنه بزرگی در اطرافشان نیز خشک می‌شود. یادمان نرود که گاهی حتی چاله آب کوچکی در فصل مهاجرت پرندگان، به‌ویژه در مهاجرت پاییزه که در خشک‌ترین زمان سال اتفاق می‌افتد، می‌تواند نقش مهمی‌ در افزایش ضریب موفقیت مهاجرت چندهزارکیلومتری پرندگان باشد.

تالاب‌ها را کلیه‌های زمین می‌نامند، اما چرا در طی سال‌های اخیر اغلب تالاب‌هایی که می‌شناختیم خشکیده‌اند؟ آیا فقط کاهش بارندگی و تغییراقلیم ‌موجب این فاجعه محیط‌زیستی شده است؟ گرچه تغییراقلیم نیز نتیجه فعالیت‌های انسانی است، اما برخی عوامل انسانی مستقیماً در نابودی تالاب‌ها مؤثرند. برداشت غیرمجاز آب از تالاب‌ها و اطراف آن، حفر چاه در دشت‌های اطراف تالاب برای مصارف صنعتی، شهری و کشاورزی، سدسازی و انحراف رودخانه‌هایی که به تالاب‌ها می‌ریزند و تخصیص ناعادلانه حقابه تالاب‌ها بیشترین تأثیر را در خشکیدن تالاب و تخریب زیستگاه‌های اطراف آن دارد. تالاب فریدونکنار که روزگاری از رودخانه هراز حقابه می‌گرفت، قربانی کشت برنج و ویلاسازی اطراف شد و تالاب‌های عظیم فارس، سیستان، خوزستان و ارومیه هم اسیر سدسازی و حفر چاه و برداشت مستقیم آب و سایر دخالت‌های انسانی شدند.

با روند فعلی به‌نظر نمی‌رسد برنامه منسجمی‌ برای کاهش دخالت‌های انسانی و مدیریت جلوگیری از نابودی تالاب‌ها در کشور وجود داشته باشد و اقداماتی که در جهت احیای تالاب‌ها برنامه‌ریزی یا اجرا شده، چندان جدی نبوده است. حفاظت از زیستگاه پرندگان و مسیر مهاجرتشان شاید در فهرست صد اولویت هیچ مقام مسئولی حتی در سازمان‌های مرتبط هم نباشد، اما تأثیرات اجتماعی به خطر افتادن حیات پرندگان و موجوداتی که حیاتشان به تالاب وابسته است، در آینده تبعات جبران‌ناپذیری را ایجاد خواهد کرد؛ کما اینکه هم‌اکنون نیز ریزگردها و آتش‌سوزی و خشکی همان مختصر کشاورزی‌ای که بر مقبره تالاب‌ها و با حقابه آنها ایجاد شده بود، در برخی مناطق نابود کرده و منجر به ایجاد ناآرامی‌ها و درگیری‌های منطقه‌ای شده است، نابود شدن تالاب‌ها اقتصاد جوامع محلی اطراف تالاب را نیز از میان می‌برد و با تبدیل شدن بستر تالاب به کانون ریزگرد و طوفان‌های نمکی تا کیلومترها اطراف تالاب را غیرقابل‌سکونت می‌سازد؛ تالاب‌هایی که روزگاری منبع تأمین غذای ساکنین و دام‌های اطراف تالاب بوده‌اند و مکان گردشگری و تماشای پرندگانی که در آنجا زمستان‌گذرانی یا زادآوری می‌کرده‌اند. خودسوزی تالاب‌ها که پس از خشکیدن کامل تالاب و پوشش گیاهی آن اتفاق می‌افتد، پدیده‌ای است که بر اثر وجود گازهای قابل‌اشتعال در عمق بستر تالاب‌ها اتفاق می‌افتد و تا آخرین پر کاه باقیمانده در آن تالاب را می‌سوزاند و چون آتش از اعماق است هیچ تدبیر و وسیله‌ای نمی‌تواند آن را خاموش کند. این پدیده در تالاب‌هایی مانند پریشان، خانمیرزا و هورالعظیم اتفاق افتاده است؛ گویا تالاب طاقت دوری پرندگانش را ندارد.