یک دهه قبل رئیس وقت سازمان صنعت، معدن و تجارت چهارمحال‌وبختیاری از صدور مجوز اکتشاف «سنگ‌آهک هیدراته» در روستای «دزک» از توابع شهرستان کیار خبر داد. به گفته «سیدنعیم امامی» راه‌اندازی این واحد معدنی برای ۳۰۰ نفر فرصت شغلی ایجاد می‌کند. در آن سال ۱۸۷ معدن در چهارمحال‌وبختیاری فعال و زمینه اشتغال یک هزار و ۵۶۰ نفر را فراهم کرده بودند. شش سال بعد رئیس وقت اداره طرح و برنامه سازمان صنعت، معدن و تجارت چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به روند اجرایی طرح کارخانه آهک دزک اعلام کرد این طرح پس از گذشت چهار سال تنها ۱۰.۶ درصد پیشرفت فیزیکی دارد. به گفته بهنام خسروی قرار بود پس از کلنگ‌زنی در یک بازه زمانی سه تا پنج‌ساله به بهره‌برداری برسد و برای ۷۰۰ نفر اشتغال ایجاد کند؛ اما به دلیل مشکلات اجتماعی از برنامه زمان‌بندی عقب است.

 پنج سال پس از این گفته‌ها، پیشرفت پروژه کمتر از ۲۰ درصد است. البته در ماه‌های اخیر بعد از یک دوره تعطیلی، پروژه دوباره فعالیت‌هایش را شروع کرده؛ اما مردم از خلف وعده‌های قبلی ناراضی هستند و می‌گویند به‌جای صنعت روی گردشگری در منطقه‌شان تمرکز کنند. آنها اعلام کرده‌اند روستای هدف گردشگری دزک با آثار تاریخی و جاذبه‌های طبیعی توان درآمدزایی دارد و احداث کارخانه در محل ذخیره‌گاه زیست‌کره تنگ صیاد و سبزکوه تنها به تخریب طبیعتشان منجر می‌شود. حرف بسیاری از مردم این است که نه کارخانه می‌خواهند، نه معدن، نه جاده‌های معدنی، آرامش می‌خواهند و طبیعت! به واسطه دستگیری‌ها و بازداشت‌ها آنها ترجیح می‌دهند بدون نام مصاحبه کنند، ازاین‌رو از نام مستعار در این گزارش استفاده می‌کنیم.

 یکی از اهالی روستا که در این گزارش او را حسن می‌نامیم، مرتع‌دار است. به گفته او قرار بود پروژه سه‌ساله اجرا شود. «دامداران روستا را وادار کردند دام‌هایشان را حذف کنند، قول حمایت دادند، ۱۰ سال گذشته و اتفاقی نیفتاده است. حالا دوباره کارشان را شروع کرده‌اند.»

 به گفته این مرتع‌دار، برای کارخانه، هشت معدن ثبت کرده و باقی کوه منطقه را هم برای آینده فریز کرده‌اند که اگر یک معدن تمام شد سراغ کوه بروند. «جاده‌ای که ساخته‌اند یک ترانشه عظیم خاک ایجاد کرده که باعث شده نه حیوان و نه انسان نتواند از شیب تند آن بالا برود. چوپان چطور دامش را از آن عبور دهد؟ به‌علاوه در برخی مناطق جاده با چشمه تنها ۵۰ متر فاصله دارد، حتی یکی از چاه‌های عمیق را در همین مسیر چشمه زده‌اند.»

 انتقاد دیگر حسن این است که فاصله جاده تا زمین‌های کشاورزی و باغ‌ها هم رعایت نشده. «فاصله جاده تا زمین‌های کشاورزی هم بین ۵۰۰ متر تا دو کیلومتر است. همه اینها یعنی آسیب جدی به منطقه ما.»

 اهالی دزک در این ۱۰ سال دیدگاهشان نسبت به کارخانه و معدن تغییر کرده. آنها می‌گویند ترجیح می‌دهند از راه گردشگری کسب درآمد داشته باشند. «روستای ما، یک روستای گردشگری با طبیعتی فوق‌العاده بکر است. ما یه قلعه تاریخی به نام قلعه سردار امیر مفخم بختیاری داریم. یه حمام قدیمی دیدنی هم داریم که اگر اداره میراث‌فرهنگی به آن رسیدگی کند می‌تواند جان بگیرد.»

 حسن، زنبورداری را هم شیوه معیشت دیگر سازگار با طبیعت در دزک می‌داند. «از نظر زنبورداری، روستای ما حرف اول را در کل استان می‌زند. از نظر دامداری هم وضعیت خوبی داریم. پوشش گیاهی ما هم یک گنج طبیعی است؛ از حدود ۸۰۰ گونه گیاه گون در ایران، حدود ۷۰۰ گونه آن در منطقه ما دیده می‌شود.»

 این مرتع‌دار به گونه‌های گیاهی در حال انقراض علاقه‌مند و در حال تکثیر آنهاست «تولیدی گیاهان دارویی دارم و عاشق محیط‌زیستم. روی گونه‌های در حال انقراض کار می‌کنم و به‌صورت نشا این گیاهان را برای احیای حوزه زاگرس تکثیر و پخش می‌کنم. از کردستان تا جهرم استان فارس، همه کوه‌ها را به‌واسطه زنبورداری و گیاهان دارویی گشته‌ام. کوه‌های اطراف ما فوق‌العاده غنی هستند.»

 نگرانی حسن این است که با کارخانه و معادن این ذخیره ارزشمند طبیعی از بین برود. «می‌بینیم که چطور کوه و طبیعت در حال نابودشدن است. این کارخانه آهک و معادنش سنگ را از دل کوه می‌برند، پایین می‌آورند و می‌فروشند، چه فرق دارد به خریدار داخلی یا خارجی!»

 به گفته این مرتع‌دار، اهالی روستای دزک مخالف این طرح هستند. «مردم مخالف‌اند، آنها آگاه شده‌اند که این طرح به طبیعت آسیب می‌زند. چندین تجمع جلوی استانداری، فرمانداری و… داشتند. یک‌بار که بیل مکانیکی کار می‌کرد، مردم جلوی کار را گرفتند. عوامل آن را شناسایی و شبانه بازداشت کردند. تابه‌حال چندین نفر از شورا یا مردم روستا بازداشت، زندان یا جریمه شده‌اند.»

زور مردم به کارخانه نمی‌رسد

یکی دیگر از اهالی جامعه محلی را محمد می‌نامیم. او صدور مجوز محیط‌زیستی برای احداث کارخانه و معادن را بدون رعایت قوانین از جمله فاصله با باغات مثمر، چشمه‌ها و قنوات می‌داند. «این واحد تولیدی (کارخانه آهک هیدراته) از صنایع آب بر است و بر اساس طرح توجیهی ارائه شده نیاز آبی این واحد ۱۰۵ لیتر در ثانیه و حدود ۴ میلیون متر مکعب معادل آب مصرفی شهر شهرکرد (مرکز استان) است. درحالی‌که دشت کیار شرقی از سال ۱۳۹۴ دشت ممنوعه و سال ۱۳۹۶ نیز حفر چاه، به جز برای مصرف آب شرب ممنوع بوده، شرکت آب منطقه مجوز حفر چاه در سازند سخت به میزان ۲۵ لیتر در ثانیه، ۳۵ لیتر از سد سورک و ۲۵ لیتر پسماند پساب کارخانه مجوز صادر کرده است. این مجوز درحالی صادر شده که چاه آب ندارد و سد سورک خشک شده است و هیچ آجری برای کارخانه روی هم گذاشته نشده که پسابی وجود داشته باشد اما مسئولین اصرار بر اجرای این طرح به‌رغم محدودیت‌هایش دارند.»

به گفته او احداث کارخانه آهک در یک کیلومتری روستا در کنار آلودگی هوا و ایجاد گردوخاک همیشگی، آلودگی صوتی زیادی هم دارد. «فاصله کارخانه تا روستا باید حداقل 20 کیلومتر باشد. این کارخانه همچنین با احداث در ذخیره‌گاه زیستکره تنگ صیاد و سبزکوه به محیط‌زیست و گونه‌های گیاهی و جانوری منطقه هم آسیب زیادی می‌زند.»

با اعتراض مردم دزک به احداث این کارخانه چکشی برخورد شده است. محمد می‌گوید که به راحتی مردم را بازداشت می‌کنند. «حتی شورای ما چند شب بازداشت بود. اینها نشان می‌دهد که زور مردم به تنهایی به این کارخانه نمی‌رسد.»

الزامات محیط‌زیستی رعایت شده

«محسن کریمی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری، اما نظر دیگری دارد. به گفته او گرچه در ابتدا مخالفت‌هایی با احداث کارخانه بود اما پس از جابه‌جایی زمین و رعایت الزامات، مجوزهای محیط‌زیستی مطابق ضوابط استقرار برای این مجموعه صادر شده است. «پروژه از سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ پیشرفت فیزیکی قابل توجهی نداشت. سرمایه‌گذار در تامین آب و مسائل مربوط به معادن با مشکلاتی مواجه بود. در آغاز مردم محلی با او همراه بودند؛ حتی به استقبالش رفتند، برایش گاو کشتند و از او دعوت کردند. تصورشان این بود قرار است سرمایه‌گذاری مثبتی انجام شود. اما در ادامه متوجه شدند که روند کار بسیار کند است.»

به گفته کریمی در مورد معادن خارج از مناطق چهارگانه استعلام از محیط‌زیست انجام نمی‌شود و این یکی از ایرادات مهم قانون معادن است. ماده ۲۴ قانون معادن الزام به استعلام از محیط‌زیست در خارج از این مناطق را ندارد. «وقتی مردم دیدند که سرمایه‌گذار قصد دارد تعدادی معدن در منطقه بگیرد، حساسیت‌ها بالا گرفت و موضوع در سطح استان مورد بررسی قرار گرفت. از نظر ضوابط، شکایات متعددی به ما رسید. بااین‌حال، چون مجوزهای استقرار بر اساس ضوابط محیط‌زیستی صادر شده بود، مخالفت قانونی نمی‌توانست صورت بگیرد.»

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری به جلسات مختلفی که درباره این پروژه در سطح استان برگزار شد، اشاره می‌کند. «موضوع در سطح استان و با حضور استاندار و دستگاه‌های ذی‌ربط مطرح و مقرر شد که اگر مردم با احداث این واحد موافق نیستند، خسارت سرمایه‌گذار پرداخت شود یا کاربری طرح تغییر یابد. سرمایه‌گذار می‌گوید که من با استناد به مجوزهای قانونی سرمایه‌گذاری کرده‌ام. باید خسارت من را بدهند اگر می‌خواهند طرح را به کاربری دیگری مانند گاوداری یا گلخانه تغییر دهند.»

به گفته او، این واحد در منطقه‌ای خارج از مناطق چهارگانه واقع و فاصله‌اش تا رودخانه، چشمه، قنات و چاه حفظ شده است. «ما در مجوز صادرشده، ۱۷ بند الزام‌آور مشخص کرده‌ایم که شامل سیستم تصفیه فاضلاب، کنترل آلودگی هوا، مدیریت پسماند و بهره‌برداری تحت نظارت ماست. نکته مهم این است که اگر صنعتی ضوابط محیط‌زیستی را داشته باشد، ما نمی‌توانیم صرفا به دلیل آنکه ممکن است در آینده آلوده‌کننده باشد، از ابتدا با آن مخالفت کنیم. وظیفه ما کنترل آلودگی در مراحل بعدی است. یعنی نمی‌توان صنعت را به‌صرف امکان وقوع آلودگی در آینده، پیشاپیش مجرم شناخت.»

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری تاکید دارد که بر اساس ضوابط قانونی با پروژه برخورد شده است. «این صنعت از سال ۱۳۹۵ و سپس در سال ۱۳۹۷ نیز مجوزهای لازم را دریافت کرده است. مخالفت ما هم اگر می‌بود، باید مستدل و قانونی اعلام می‌شد. درنهایت، اگر مردم مخالفتی دارند، این وظیفه فرمانداری و دیگر مراجع مسئول است که از منظر اجتماعی وارد عمل شوند و مشکلات و تنش‌های اجتماعی را بررسی کنند.»

او به این نکته اشاره می‌کند که در فرایند استعلامات صنعتی، محیط‌زیست یکی از ۱۷ دستگاهی است که اظهار نظر می‌کند. «در این مورد نیز تمام نهادهای ذی‌ربط، از منابع طبیعی تا سایر دستگاه‌ها، نظر خود را اعلام کردند و در نهایت با استناد به ضوابط، موافقت کردند.»

گره‌ای که هر روز کورتر می‌شود

سرنوشت کارخانه هیدراته در دزک هنوز مشخص نیست. مالکان هزینه‌ سرمایه‌گذاری‌شان را می‌خواهند،‌ مردم نمی‌دانند از کجا این پول را بیاورند و به سرمایه‌گذار بپردازند. دولت هم برنامه‌ای برای رفع این تعارض ندارد، همین موضوع باعث شده این گره نه تنها گشوده نشود، بلکه روز به روز باز کردن آن دشوارتر از قبل باشد.