موضوع کمبود آب در گلستان موضوع تازه‌ای نیست. بیش از یک دهه است که این استان به‌ویژه در مناطق شرقی و شمالی با کمبود آب روبه‌روست. اوایل دهه ۹۰ این کمبود فقط در کشاورزی شرق استان نمود داشت و معدود روستاهایی که عموما در شبکه توزیع قرار نداشتند. طی چند سال گذشته اما این کمبود به مرکز استان‌ هم رسیده است. مشکل تنش آبی در این استان تاجایی بحرانی شده که گاه مراکز درمانی و بیمارستانی را هم تحت‌تاثیر قرار داده بود.

۵۹ درصد از آب شرب و استحصالی استان گلستان از منابع زیرزمینی بوده و بیش از ۵ هزار و ۸۰۰ لیتر بر ثانیه تولید آب استان گلستان از منابع زیرزمینی تامین می‌شود. عمر پروژه بزرگ احداث سد «نرماب» در شرق استان نیز نزدیک به بیست سال رسیده اما هرگز به بهره‌برداری نرسید. گرچه به نظر می‌رسد نرماب هم در صورت بهره‌برداری احتمالا وضعیت مشابه با سایر سدهای کشور داشت و دردی از بی‌آبی دوا نمی‌کرد.

کسری بالای آب

«سید مهدی مهیایی» معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری گلستان می‌گوید: «در حال حاضر در استان گلستان یک هزار و ۲۰۰ لیتر برثانیه ، ۲۷۰ لیتر برثانیه در گنبدکاووس و ۱۲۰ لیتر برثانیه در روستاهای گلستان کمبود آب داریم.»

او ادامه می‌دهد: «درحال‌حاضر به‌طور میانگین بین ۱۰ تا ۱۲ ساعت آب شهرهای استان گلستان قطع است و آبرسانی در ۱۰۰ روستای مرزی این استان با تانکر و ناوگان سیار انجام می‌شود و ۴۰ روستای آن هم فاقد شبکه آبرسانی هستند. در سفر رئیس مجلس شورای اسلامی قبل از جنگ ۱۲روزه رژیم صهیونیستی به استان گلستان و بازدید از سد نرماب، مقرر شد این سد در نیمه دوم امسال آبگیری شود.»

دردهای مزمن آبی

به گفته مهیایی، تکمیل سد «نرماب چهل‌چای» مینودشت گلستان به تنهایی گنجایش تامین آب آشامیدنی پایدار ۵۵۰ هزار نفر را دارد. اما نرماب تنها مشکل مزمن شده آب در گلستان نیست. 

«علیرضا نورانی»، رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی گلستان، می‌گوید در دهه‌های اخیر بیش از ۷۰۰ میلیون مترمکعب اضافه‌برداشت از آبخوان‌های گلستان صورت گرفته که اثر مستقیم آن، پدیده‌ فرونشست در بخش‌هایی از استان است و کمبود قابل توجه آب.

کشاورزی با مصرف بیش از ۸۵ درصد آب تولیدی، مهم‌ترین عامل فشار بر منابع آبی استان است. در این میان، الگوی کشت غیراصولی به‌ویژه در سال‌های اخیر نقش کلیدی در تشدید بحران داشته است.

تا چند دهه پیش، گلستان به‌عنوان یکی از قطب‌های تولید پنبه ایران شناخته می‌شد؛  تاجایی‌که به این منطقه (در زمانی که از مازندران منتزع نشده بود) لقب سرزمین طلای سفید داده شد.. محصولی که نیاز آبی آن برای هر هکتار، بین ۳ تا ۳ هزار و ۵۰۰ مترمکعب  برآورد می‌شود. اکنون بیش از ۷۰ هزار هکتار شالی در این استان زیر کشت می‌رود؛ محصولی با نیاز آبی بالا که به‌طور متوسط ۱۵ تا ۲۳ هزار مترمکعب آب در هر هکتار مصرف می‌کند. این رقم در مجموع بیش از یک میلیارد مترمکعب در هر دوره کشت، یعنی نیمی از کل منابع آبی استان را به خود اختصاص می‌دهد. شالیزارهایی که عمدتا در شرق استان مستقر هستند.

چاه‌های بلاتکلیف

بر اساس آمار رسمی اعلام شده از سوی  شرکت آب منطقه‌ای گلستان  این استان دارای ۱۹ هزار و ۹۴۵ حلقه چاه مجاز و بیش از ۲۱ هزار و ۶۰۰ حلقه چاه غیرمجاز یا تعیین تکلیفی است که فشار مضاعفی را بر منابع زیرزمینی وارد می‌کنند. همچنین براساس همین آمار، سرانه مصرف آب در گلستان حدود هزار و ۲۵۰ مترمکعب است؛ رقمی که نه‌تنها پایین‌تر از میانگین کشوری (هزار و ۶۰۰  مترمکعب) بلکه کمتر از استان‌های همجوار نظیر مازندران (۲هزار مترمکعب) و خراسان شمالی (هزار و ۹۰۰ مترمکعب) است.

روابط عمومی شرکت آب‌وفاضلاب گلستان به «پیام‌ ما» اعلام می‌کند که استان گلستان در حال حاضر مدیریت ذخیره آب را انجام می‌دهد: «در بسیاری از مناطق دلیل قطع آب، قطع برق است. ۹۸درصد منابع آب شرب گلستان از چاه تامین می‌شود و این استان از هیچ سدی بهره‌مند نیست. شرکت آب و فاضلاب اما در همه روستاها دارای تنش آبی بالا، حتی روستاهایی که تحت پوشش نیستند آبرسانی سیار انجام می‌دهد.»

طرح‌های معطل مانده

به تعویق افتادن اتمام سد نرماب مینودشت، که یکی از سد‌های مهم شرق استان در تامین آب مردم و کشاورزی است، از سال ۱۳۹۰ سبب شد تا شهروندان و روستانشینان در این منطقه همچنان در تابستان و زمستان با کمبود آب شدید مواجه باشند. سد‌های «چهل‌چای» و «آق‌دکش» از دیگر سد‌های مخزنی استان هستند که همچنان بلاتکلیف مانده و چشم به دریافت اعتبارات دارند.

فروردین امسال مدیر دفتر سد‌ها و تأسیسات شرکت آب منطقه‌ای گلستان، اعلام کرد که  فقط ۲۱درصد ظرفیت سد‌های گلستان پر است که نشان‌دهنده ادامه وضعیت کم‌بارشی و خشکسالی در استان است. به گفته «موسی برزگر» نزولات جوی به میزان ۴۳ درصد کاهش داشته‌اند و لازم است برای مصرف آب مدیریت جدی‌تری در نظر گرفته شود.

«علی اصغر طهماسبی» استاندار گلستان نیز در روزهای نخست سال ۱۴۰۴ اعلام کرده بود: «مردم نگران نباشند و مشکل خاصی در تأمین آب وجود ندارد. چهار تا هفت پروژه کلیدی در دست اقدام است که می‌توانند تنش آبی را کاهش دهند.»

او همچنین دستور داده بود که پایان فروردین‌ماه طبق مصوبات جلسه استانی دو ماه پیش، ۱۲۰ اصله درخت در حاشیه جاده روستایی واقع در مخزن سد قطع تا شرایط برای آماده‌سازی مخزن فراهم شود. به گفته او، با تأمین ۲۰ هزار میلیارد ریال اعتبار موردنیاز، مرحله نخست این پروژه با ظرفیت ۳۰ میلیون مترمکعب از مهرماه سال جاری (آغاز سال آبی جدید) آماده آبگیری خواهد شد. تکمیل سد نرماب به نظر این روزها چندان به کار نمی‌آید.  در حالی که کاهش چشمگیر بارندگی طی چند سال اخیر در گلستان نیز مشهود است در صورت هزینه کردِ اعتبار نیز احتمالا آبی در این سد ذخیره نخواهد شد.

برخورد با بخش کشاورزی به‌ویژه در مورد کشت محصولات آب‌بر طی سال‌های اخیر از سوی مسئولان استان نادیده گرفته و همواره دلیل آن مسئله معیشت عنوان شده است.