دختران دریا

«فروغ علایی»، به‌عنوان عکاس، سال‌ها وقت صرف ثبت فعالیت‌های این زنان کرده است؛ زنانی که پیش از طلوع آفتاب، بدون همراهی مردان و اغلب به‌تنهایی، به دل آب‌های خلیج‌فارس می‌زنند. آنها با قایق‌های کوچک و کهنه خود به صید ماهی‌هایی مانند باراکودا و امپراتور می‌پردازند؛ ماهی‌هایی با خطوط آبی درخشان که وقتی ترسیده یا صید می‌شوند، رنگشان تغییر می‌کند. هر دو نوع این ماهی‌ها به‌خاطر دندان‌های تیز و گازهای خطرناکشان شهرت دارند.

لباس این زنان نیز به‌اندازه ماهی‌هایی که صید می‌کنند، چشمگیر است. آنها برقع‌هایی بلند می‌پوشند؛ پوششی که بیشتر در افغانستان و کشورهای عربی خلیج‌فارس رایج است. برقع‌ها معمولاً به رنگ‌های تیره و ساده‌اند، اما برقع‌های این زنان از پارچه‌هایی با طرح گل‌های رنگارنگ آبی، نارنجی و صورتی دوخته شده‌اند. علایی می‌گوید طبق یک روایت، زمانی که پرتغالی‌ها و سپس بریتانیایی‌ها جزیره را اشغال کردند، زنان صورت خود را می‌پوشاندند تا از آزار و اذیت در امان باشند. بنابر افسانه‌های محلی، برخی برقع‌ها حتی شامل سبیل‌های مصنوعی بودند تا مردان بیگانه را بیشتر از نزدیک شدن بازدارند. همچنین، برقع‌ها از زنان در برابر آفتاب سوزان و طولانی روز محافظت می‌کنند.

هفته‌نامه «نیویورکر» درباره این زنان نوشته است زنان ماهیگیر جزیره هنگام، که اغلب نان‌آور اصلی خانواده‌هایشان هستند، زنانی سخت‌کوش و بااراده‌اند. بسیاری از مردان هنگام به کار تجارت دریایی یا ماهیگیری در آب‌های عمیق مشغول‌اند و برای مدت‌های طولانی از خانه دور هستند و این زنان برای تأمین غذای خانواده یا کسب درآمد از فروش ماهی‌ها در بازارهای محلی، ماهیگیری می‌کنند.

البته قوانین سختگیرانه‌ای پیش پای این زنان وجود دارد. قوانینی که می‌گویند: «استخدام زنان در کارهای سخت، خطرناک یا زیان‌آور ممنوع است.» سال‌ها، دولت به آنها مجوز رسمی ماهیگیری نمی‌داد؛ درنتیجه از یارانه سوخت محروم بودند و نمی‌توانستند قایق‌هایشان را بیمه کنند. اما پس از اعتراض این زنان، اداره شیلات دو سال پیش پذیرفت که مجوزهایی صادر کند؛ بااین‌حال، هر مجوز باید بین دو زن به‌صورت مشترک استفاده شود، حتی اگر هرکدام قایق جداگانه‌ای داشته باشند. همچنین، سال گذشته در گزارش «شکاف جنسیتی جهانی» منتشرشده توسط مجمع جهانی اقتصاد، ایران در میان ۱۴۶ کشور، جزو چهار کشور رده پایانی از نظر برابری جنسیتی قرار گرفت.

علایی درباره اهمیت کار این زنان می‌گوید: «دیدن زنانی که نقش حیاتی در اقتصاد خانواده دارند، شگفت‌انگیز بود. نرخ مشارکت زنان در نیروی کار ایران کمتر از ۲۰ درصد است، اما در جزیره‌ای سنتی مثل هنگام، زنان بخش مهمی از اقتصاد هستند.»

نشانه‌های دنیای مدرن کم‌کم به این جزیره هم راه یافته است. برخی از زنان ماهیگیر نسبت به عکاسی و انتشار تصاویرشان در شبکه‌های اجتماعی توسط گردشگران اعتراض کرده‌اند. اما دست‌کم یکی از آنها توانسته از همین فضای مجازی به‌نفع خود استفاده کند. «خدیجه قدسی‌نژاد»، جوان‌ترین زن ماهی‌گیر جزیره است و ماهی‌هایی را که صید می‌کند، در سراسر کشور از طریق صفحه اینستاگرامش می‌فروشد. اگر ماهی‌ها از طریق واسطه‌ها فروخته شوند، کیلویی حدود ۵۰ تا ۸۰ سنت آمریکا قیمت دارند؛ یعنی نصف درآمدی که در فروش مستقیم به‌دست می‌آید. او تا امروز بیش از صد هزار دنبال‌کننده جذب کرده است. خدیجه به‌همراه همسرش یک اقامتگاه کوچک و کافه نیز راه‌اندازی کرده‌اند که در آن، ماهی‌های تازه‌اش را برای مهمانان طبخ می‌کنند.

اما مشکلی که وجود دارد، این است که با افزایش رفت‌وآمد غریبه‌ها و ارتباط بیشتر جزیره هنگام با سایر نقاط ایران، تعداد «دختران دریا» رو به کاهش است. امروزه تنها حدود ۱۲ زن هنوز به ماهیگیری مشغول‌اند. نسل جوان‌تر به‌دنبال تحصیلات بیشتر، شغل‌های اداری امن، جاذبه‌های زندگی شهری و وعده بازنشستگی هستند، نه کار سخت و فیزیکی که به هوای ناپایدار و دریای غیرقابل پیش‌بینی وابسته است و این نگرانی وجود دارد که زنان ماهیگیر هنگام، آخرین نسل این سنت باشند.