کامیار فکور

هفتمین اجلاس کنوانسیون تهران با محوریت حفاظت از محیط زیست دریای خزر با میزبانی ایران، روز سوم خود را با صدور بیانیه پایانی سپری کرد. در این نشست که با حضور نمایندگان پنج کشور ساحلی و متخصصان بین‌المللی برگزار شد، علاوه بر ارزیابی روند همکاری‌ها، چشم‌انداز آینده نیز ترسیم گردید.

ماه‌هاست نام قشم با حملات موشکی و انفجارها گره خورده است. نگرانی‌ها پس از جان انسان‌ها و زیرساخت‌ها درباره مسئله‌ای کمتر دیده‌شده نیز وجود دارد؛ این جزیره نخستین ژئوپارک جهانی «خاورمیانه» را در خود جای داده و بخشی از میراث چند میلیون ساله زمین را حفظ کرده است. دره‌ها، غارها، جنگل‌های حرا، سواحل و دیگر ژئوسایت‌های قشم، حاصل فرایندهایی‌اند که در مقیاس میلیون‌ها سال شکل گرفته‌اند و از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی «ایران» به شمار می‌روند.

بر فراز صخره‌های باستانی کوه سنگر، باد طعم غبار تراورتن می‌دهد. از این ارتفاع چندهزارساله، شیب تپه‌ها به سمتی سرازیر می‌شود که میان دو نیروی ناهمگون تقسیم شده است. در یک سو، سکوت باستانی دژهای سنگی دست‌ساز و پهنه جهانی تخت‌سلیمان، در فاصله‌ای کمتر از پنج کیلومتر، جا خوش کرده است. در سوی دیگر، غرش مداوم لودرهای معدن قزل‌قشلاق، این تمدن خفته در خاک را می‌تراشد. در «سفرنامه ابودلف در ایران» که در سال ۳۴۱ هجری قمری نوشته شده، آمده است: «شیز شهری است میان مراغه و زنجان و سهرورد و دینور و در کوه‌هایی واقع است که دارای معادن طلا و جیوه و سرب و نقره و زرنیخ زرد و سنگ معروف به لعل بنفش است.» معادن «شیز» ــ نام قدیم این منطقه ــ قرن‌هاست که مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند؛ اما آن بهره‌برداری کجا و این غارت افسارگسیخته کجا.

نیروگاه شازند در یک سال گذشته بیش از یک میلیارد لیتر مازوت سوزانده است؛ آماری تکان‌دهنده که علی ناهیدنژاد، پژوهشگر محیط زیست، آن را برآورد می‌کند. هرچند بحران آلودگی هوای استان مرکزی و به‌ویژه اراک قصه امروز و دیروز نیست و سال‌هاست نفس این منطقه را تنگ کرده، اما مازوت‌سوزی‌های پیاپی این وضعیت را هر سال به وخامت بیشتری کشانده است؛ تا جایی که تنها در سال ۱۴۰۳ پیامدهای مستقیم این آلودگی به قیمت جان ۶۶۰ شهروند در اراک و ۱۴۰ نفر در شازند تمام شده است. در این باره گفت‌وگویی با این پژوهشگر محیط‌زیست داشتیم که در ادامه می‌خوانید.

گیاهی جهانگیر است و جز در زیستگاهش، بسیار خطرناک. گل‌های بنفشش بر برگ‌های سبز و براق، جلوه‌گری می‌کند. «سنبل آبی» بیشتر به یک تابلوی نقاشی شبیه است تا یک بحران محیط زیستی. این مسافرِ آمازون که روزی قرار بود زینت‌بخش حوضچه باغ‌های شخصی باشد، راه خود را به تالاب‌ها و رودخانه‌های جهان باز کرد؛ آب برای او جاده‌ای شد تا بی‌وقفه پیشروی کند و اندک‌اندک جای ساکنان قدیمی را تنگ‌تر سازد. سنبل آبی آزادانه روی آب شناور می‌ماند، برگ‌های ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متری‌اش سطح را فرامی‌گیرند و گل‌هایش تا یک متر بالاتر از سطح آب رشد می‌کنند. خطر اصلی اما در سرعت تکثیر آن است؛ هر بوته سالانه هزاران دانه تولید می‌کند که می‌تواند تا ۲۸ سال در محیط دوام بیاورد. همین جان‌سختی باعث می‌شود که جمعیت این گیاه در برخی مناطق، تنها ظرف دو هفته دو برابر شود.

پس از جنگ معمولاً مسیری برای بازاندیشی در مورد راه‌های رفته و راه‌های پیش رو باز می‌شود. حملات آمریکا و اسرائیل در جریان جنگ ۴۰ روزه اخیر، علاوه بر زیرساخت‌های نظامی و انرژی، برخی مجتمع‌های پتروشیمی ایران را نیز هدف قرار داد و موجب اختلال در بخشی از ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی و پلاستیکی کشور شد. این وضعیت، در کنار نگرانی‌ها درباره تأمین مواد اولیه برخی صنایع، بحث‌های تازه‌ای را درباره الگوی مصرف پلاستیک در ایران ایجاد کرد. شماری از فعالان و صاحب‌نظران محیط‌زیست معتقدند کاهش تولید می‌تواند فرصتی برای مدیریت مصرف، به‌ویژه در حوزه کیسه‌های پلاستیکی و محصولات یک‌بارمصرف باشد؛ فرصتی که ضمن جلوگیری از ایجاد کمبود در بخش‌های ضروری، توجه افکار عمومی را به پیامدهای محیط‌زیستی پلاستیک جلب کند. در مقابل، برخی دیگر با دیده تردید به این رویکرد می‌نگرند. به باور آن‌ها، سال‌هاست کمپین‌ها و برنامه‌های آگاهی‌بخشی درباره کاهش مصرف پلاستیک اجرا می‌شود، اما به دلیل نبود سیاست‌گذاری جامع، ضمانت‌های اجرایی کافی و حمایت از جایگزین‌های مناسب این اقدامات نتوانسته است به تغییری فراگیر و پایدار در الگوی مصرف جامعه منجر شود.

شاید اگر «ماهی سیاه کوچولو» با مصائب مهاجرت در آب‌های ایران آشنا بود، در سفر خود تجدیدنظر می‌کرد. مهاجرت ماهیان، پدیده‌ای پیچیده و حیاتی است و نقشی محوری در چرخه جهانی مواد غذایی ایفا می‌کند. به همین دلیل است که ۲۴ ماه می در تقویم جهان به‌عنوان «روز مهاجرت ماهیان» نام‌گذاری شده است. ماهیان در مهاجرت خود با انتقال انرژی و مواد مغذی از دریاها به خشکی و برعکس، نه‌تنها جان نوزادان خود، بلکه سلامت جنگل‌ها، خاک و حتی انسان‌ها را تضمین می‌کنند. اما امروز، این چرخه شتابان در حال نابودی است. سدهای متعدد، آلودگی‌های شیمیایی سمی و صیدهای ویرانگر، به دیوارهای نفوذناپذیری تبدیل شده‌اند که مهاجران را وادار به توقف یا مرگ می‌کنند. «شهرام شرفی»، متخصص اکولوژی دریا در گفت‌وگو با «پیام ما» بر این نکته دست می‌گذارد از قطع مسیر ماهی سفید در دریای خزر تا تخریب اکوسیستم خلیج‌فارس همگی باعث شده با کاهش تنوع زیستی روبرو باشیم. او به پیش‌بینی‌هایی اشاره می‌کند که بر اساس آنها تا سال ۲۰۵۰، بسیاری از منابع ماهیگیری جهان عملاً نابود شده و صنعت صید در بسیاری از نقاط تعطیل شود. گفت‌وگوی کامل را در ادامه می‌خوانید.

روز جهانی لاک‌پشت‌ها، در ۲۳ می از سال ۲۰۰۰ با هدف آگاه‌سازی درباره اهمیت این جانوران و ضرورت حفاظت از آن‌ها نام‌گذاری شده است. لاک‌پشت‌ها در تعادل اکوسیستم‌ها نقش حیاتی دارند؛ هم به‌عنوان پخش‌کننده دانه گیاهان و کنترل‌کننده جمعیت سایر موجودات و هم به‌عنوان منبع غذایی برای سایر گونه‌ها. در ایران ۱۰ گونه لاک‌پشت بومی وجود دارد؛ پنج گونه دریایی در خلیج‌فارس و دریای عمان، سه گونه برکه‌ای در آب‌های داخلی و دو گونه خشکی‌زی در زیستگاه‌های خشکی؛ مانند مراتع و مناطق کوهستانی. طبق فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، تمام لاک‌پشت‌های دریایی ایران در رده‌های «در معرض خطر انقراض» قرار دارند. در میان لاک‌پشت‌های برکه‌ای، «لاک‌پشت فراتی» به‌عنوان تنها لاک‌پشت لاک‌نرم ایران، با محدوده پراکنش استان خوزستان، در همین رده حفاظتی قرار گرفته است. این گونه با تهدیدهای متعددی از جمله خشکسالی، انواع آلودگی‌ها آتش‌سوزی و تخریب و تکه‌تکه‌شدن زیستگاه روبه‌رو است. با وجود اهمیت این گونه‌ها، در ایران خزندگان و دوزیستان کمتر موردتوجه حفاظتی قرار گرفته‌اند و سازمان محیط‌زیست بیشتر تمرکز خود را بر پستانداران بزرگ‌جثه قرار می‌دهد و به قول حفاظت‌گران محیط‌زیست اگر بودجه‌ای باقی بماند هم به پرندگان اختصاص می‌دهد. بااین‌حال، تشکل‌های محیط‌زیستی در سال‌های اخیر طرح‌های حفاظتی مشارکتی را برای حفاظت از دوزیستان و خزندگان اجرایی کرده‌اند. یکی از این طرح‌ها که مربوط به حفاظت از لاک‌پشت فراتی می‌شود، نزدیک به دو دهه است که توسط «هانیه غفاری»، عضو هیئت‌علمی گروه محیط‌زیست دانشگاه کردستان و عضو «گروه تخصصی لاک‌پشت‌های آب‌شیرین اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت» (IUCN) و همکاران وی در حال اجرا است. در همین باره «پیام ما» گفت‌وگویی با هانیه غفاری انجام داده که در ادامه می‌خوانید.

در سال‌های اخیر به بهانه‌های مختلف، حق دسترسی به اینترنت آزاد و ارتباطات جهانی به‌صورت پلکانی سلب شده تا در نهایت، برخورداری از آن نه یک حق عمومی که امتیازی برای عده‌ای خاص بدل شود. در این فرایند، نه‌تنها ارتباطات انسانی بی‌شماری گسسته و معیشت بسیاری نابود شد، بلکه آسیب‌های جبران‌ناپذیری نیز به فعالیت‌های محیط‌زیستی وارد آمد. فعالان محیط‌زیست در گفتگو با «پیام ما» از بن‌بست در پژوهش‌ها، اختلال در ارتباطات اجتماعی و مسکوت ماندن پروژه‌های مخرب محیطزیستی تحت سایه این انزوای اجباری سخن می‌گویند.

بهار برای بسیاری از ساکنان کوچک شاخسارها، فصل کلیدی برای بقا است. در این روزها، طبیعت به پهنه‌ای از زایشگاه‌های مخفی بدل شده که بقای یک نسل، نه فقط در گرو تلاش والدین، بلکه در بند سکوت و امنیت است. لانه‌های پرندگان شاید با یک جابه‌جایی کوچک شاخه، امنیت خود را از دست دهد. یک کنجکاوی ساده یا یک دل‌رحمی اشتباه نسبت به پرندگان، می‌تواند باعث آسیب به جمعیت یک گونه و شاید آن پرنده را برای مدت‌ها از آنجا فراری دهد.

مدیریت پسماند در مناطق آسیب‌دیده از درگیری‌های نظامی اخیر در ایران، با چالش نخاله‌های ساختمانی ناشی از تخریب و انفجار روبروست. این بقایا با پسماندهای معمولی ساختمانی تفاوت‌هایی دارد و حاوی ترکیباتی ناهمگون و بالقوه خطرناک است که مدیریت آن‌ها را از یک فعالیت عمرانی ساده به یک عملیات تخصصی تبدیل می‌کند. تفاوت اصلی در این است که نخاله‌های جنگی اغلب با مواد شیمیایی ناشی از انفجارها، فلزات سنگین و آلاینده‌های صنعتی آمیخته شده‌اند. یکی از جدی‌ترین معضلات، مسئله ایمنی است؛ احتمال وجود مواد منفجره خنثی‌نشده یا مهمات عمل‌نکرده در میان آوارها، خطر انفجارهای ثانویه را در طول فرایند جابه‌جایی و تفکیک به‌شدت افزایش می‌دهد. از طرف دیگر نیز رهاسازی یا دفن غیرفنی این مواد، پیامدهای ناگواری برای اکوسیستم دارد. نشت مواد سمی و ترکیبات شیمیایی موجود در این پسماندها به لایه‌های زمین، منجر به آلودگی شدید خاک و نابودی میکروارگانیسم‌های مفید آن می‌شود. علاوه بر این، با نفوذ شیرابه‌های آلوده ناشی از بارش باران به اعماق زمین، منابع آب زیرزمینی در معرض آلودگی‌های پایدار قرار می‌گیرند که این امر می‌تواند سلامت چرخه غذایی و دسترسی به آب شرب سالم را در مناطق درگیر، برای سالیان متمادی با تهدید مواجه کند.