کامیار فکور

اگر بدانید سطح حفاظتی یک «پارک ملی» در بالاترین درجه قرار دارد، با ورود به «پارک ملی بوجاق» در بالِ غربی «سپیدرود»، می‌گویید شاید من واژه حفاظت را چیز دیگری معنا کرده بودم. اینجا، جایی که باید قلمرو سکوت انسان و ردپای حیات‌وحش باشد، با شیارهای تایر خودروهایی روبرو می‌شوید که پهنه حساس دشت را با پیستِ آفرود اشتباه گرفته‌اند. اما آرام باشید؛ این تازه پرده اول از نمایش تخریب در یگانه پارک ملی خشکی - دریایی ایران است. کمی که پیش می‌روید و به کرانه سپیدرود نزدیک می‌شوید، شوک دوم در انتظارتان است. گروه‌های صیادی را می‌بینید که شانه‌به‌شانه، با تورهای بزرگ، در حال شخم‌زدنِ آبی هستند که صید در آن حکم جرم دارد؛ اما وقتی بدانید از اسفندماه تا اواخر اردیبهشت، این رودخانه زایشگاه آبزیان است، احتمالاً دیگر چشم‌هایتان گرد شود. در این زمان است که ماهی‌هایی مثل ماهی سفید و خاویاری از عمق دریا به سمت آب‌های شیرینِ سپیدرود می‌آیند تا تخم‌ریزی کنند. آن‌ها برای بقای نسل آمده‌اند، اما درست در گلوگاهِ رسیدن به مقصد، در تورهایی گرفتار می‌شوند که قانوناً نباید وجود داشته باشند. کافی است سر بچرخانید تا پارادوکسِ ماجرا کامل شود؛ پاسگاه محیط‌بانی درست روبروی صیادان قرار دارد. تماشای ماهی‌های مولدی که در چندقدمیِ نگاهِ قانون، روی ماسه‌ها بال‌بال می‌زنند، هر بیننده‌ای را مستأصل می‌کند. محلی‌ها، از سال‌ها جدال و کشمکش میان محیط‌بانی و صیادان می‌گویند؛ اما حقیقتِ تلخِ امروز، بوی فقرِ ساختاری می‌دهد و انگار همه با هم نسبت به تخریب این زیستگاه کنار آمده‌اند. در شرایطی که معیشتِ فرودستان به‌گل‌نشسته، حتی این صیادی بی‌رویه هم دیگر گره‌ای از سفره‌ها باز نمی‌کند، اما در غیابِ هرگونه طرح حمایتی یا اشتغال جایگزین، صیاد ناچار است آخرین رمقِ رودخانه را هم بمکد.

خلیج‌فارس، آزمایشگاه بزرگ تکامل، امروز با بحرانی روبرو است که ریشه‌های حیات زیستمندان در منطقه را هدف گرفته است. این حوضه آبی طی هزاران سال، چرخه‌های دشوار طبیعی را با موفقیت پشت سر گذاشته، اما باز هم درگیر جنگ شد و ناقوس مرگ در زیر آب به صدا درآمد. جنگ‌ها می‌آیند و می‌روند، اما آلودگی‌هایشان میراثی ماندگار از نابودی را به‌جای می‌گذارد. نشت‌های نفتی و آلاینده‌های شیمیایی از یک سو و در سوی دیگر آلودگی صوتی و امواج رادیویی نظامی، سیستم حیاتی مسیریابی پستانداران دریایی را مختل کرده و این پهنه را برای ساکنان زیر آب ناامن ساخته است.

بهای اقلیمی جنگ علیه ایران برای اتمسفر زمین چقدر تمام شد؟ سنجش میزان انتشار کربن در چنین درگیری گسترده‌ای، فراتر از شمارش ساده تعداد موشک‌های شلیک‌شده یا تانکرهای منهدم‌شده است. اکنون این پرسش مطرح است که چگونه باید «کربنِ حاصل از نبرد» و «اختلال در چرخه‌های کلان انرژی» را مقایسه کرد؟ از یک سو، شعله‌های سرکش آتش در پالایشگاه‌ها و مصرف سرسام‌آور سوخت جت در جنگنده‌ها، حجم عظیمی از دی‌اکسیدکربن را روانه جو می‌کند؛ اما از سوی دیگر، توقف اجباری غول‌های اقیانوس‌پیما در تنگه هرمز و جابه‌جایی‌های جمعیتی، پارامترهایی هستند که محاسبات آلایندگی را با چالش روبرو می‌کنند. اما آیا سکونِ اجباریِ بخشی از صنعت، واقعاً به معنای کاهش انتشار است یا تنها جرقه‌ای برای بازگشت به سوخت‌های کثیف‌تری چون زغال‌سنگ در گوشه‌ای دیگر از جهان؟ در میانه این میدانِ دودآلود، شناختِ متغیرهایی که گاه به‌صورت متناقض باعث کاهش یا جهشِ ناگهانی آلایندگی می‌شود، تنها راه برای فهم عمقِ فاجعه‌ای است که شاید سال‌ها پس از خاموشیِ جنگ، اثرات خود را در گرمایش جهانی نشان دهد.

خلیج فارس، آزمایشگاه بزرگ تکامل، امروز با بحرانی روبرو است که ریشه‌های حیات زیستمندان در منطقه را هدف گرفته است. این حوضه آبی طی هزاران سال، چرخه‌های دشوار طبیعی را با موفقیت پشت سر گذاشته، اما باز هم درگیر جنگ شد و ناقوس مرگ در زیر آب به صدا درآمد. جنگ‌ها می‌آیند و می‌روند، اما آلودگی‌‌هایشان میراثی ماندگار از نابودی را به جای می‌گذارد. نشت‌های نفتی و آلاینده‌های شیمیایی از یک سو و در سوی دیگر آلودگی صوتی و امواج رادیویی نظامی، سیستم حیاتی مسیریابی پستانداران دریایی را مختل کرده و این پهنه را برای ساکنان زیر آب ناامن ساخته است.

جنگ چهره‌ای آلوده دارد؛ آلوده به خون و دود. بیش از یک هفته از جنگ علیه ایران می‌گذرد و نه‌تنها جان و مال انسان‌ها تحت الشعاع قرار داده که امکان‌های زیستی شهروندان نیز در حال سلب‌ شدن است. هوای آلوده در اکثر روزهای سال مهمان ریه‌ بسیاری از شهرهای ایران بوده و حالا با انفجار انبارهای نفت و آلودگی‌های ناشی از آن تنفس شهر با وضعیت نامناسب‌تری روبه‌رو شده. وضعیتی که از اورژانس و وزارت بهداشت تا سازمان محیط‌زیست را به هشدار و توصیه به شهروندان واداشت. بعد دیگر این انفجارها پیامدی بود که کارشناسان محیط‌زیستی در سراسر جهان همواره نسبت به آن هشدار داده‌اند؛ جنگ و تشدید انتشار کربن.

حریق که به جان نیزارها می‌افتد، لانه‌هایی می‌سوزد که پرنده‌ها ماه‌ها برای ساختنشان از آفریقا پرواز کرده‌اند؛ قلمروهایی که نسل‌ها در آن زادوولد داشته‌اند و امنیتی که شاید سال‌ها طول بکشد تا دوباره به این مکان بازگردند. سوم اسفندماه، برای چندمین بار در سال‌های اخیر، نیزارهای حاشیه رود شور در جنوب پرند آتش گرفت. تکرار این آتش‌سوزی‌ها در آستانه بهار، زنگ خطری است برای یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های پرندگان مهاجر در استان تهران.

شهرداری منطقه ۲۰ طرحی را به اجرا درآورده که به‌گفته خودشان قرار است لک‌لک‌ها را به این منطقه بازگرداند؛ احداث سایت یک‌هکتاری ویژه نگهداری و زیست لک‌لک‌ها با دو برکه مصنوعی، گیاهان بومی و لانه‌های از پیش نصب‌شده. قرار است ۲۰ فرد لک‌لک از مریوان به این سایت منتقل شود تا شاید بار دیگر این پرندگان در شهرری جفت‌گیری و آشیانه‌سازی کنند. در مقابل این ادعا اداره‌کل محیط‌زیست استان تهران هرگونه مجوز برای زنده‌گیری و انتقال لک‌لک‌ها از مریوان را رد کرده و تأکید دارد با این اقدام برخورد قانونی خواهد شد. کارشناسان مستقل هم در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گویند لک‌لک وحشی به چنین فضای کوچک و مصنوعی که شبیه پارک‌های محلی است، پا نمی‌گذارد و این پروژه را فاقد پشتوانه علمی می‌دانند.

سال گذشته میلادی، نقطه‌عطفی تاریک در کارنامه سیاره ما ثبت شد. براساس پایش‌های دقیق کوپرنیک، دیده‌بان اقلیمی اتحادیه اروپا، گرمایش جهانی با افزایشی ۱.۶ درجه‌ای نسبت به میانگین دوران پیشاصنعتی، به بالاترین حد خود رسید. این فراتر رفتن از آستانه حیاتی ۱.۵ درجه سلسیوس توافق پاریس، دیگر صدای زنگ هشدارها را خاموش و صدای سقوط به دره فاجعه اقلیمی را بلند کرد. جدیدترین و شاید تلخ‌ترین نمونه تلاش‌های دولت‌ها در مقابله با تغییراقلیم، کاپ ۳۰ در بلم برزیل بود که نه‌تنها هیچ توافق صریحی برای توقف یا کاهش تدریجی استفاده از سوخت‌های فسیلی حاصل نشد، بلکه تعهدات الزام‌آور، قربانی منافع کشورهای بزرگ تولیدکننده کربن و شرکت‌های سوخت فسیلی شد.

اگر یک قطره نفت وارد خلیج‌فارس شود، فرایند تجزیه و پالایش طبیعی آن توسط اکوسیستم، حدود ۱۳ سال به طول می‌انجامد. حال انواع آلودگی را در نظر بگیرید که توسط تجهیزات نفتی، پالایشگاه‌ها، مراکز اکتشاف و استخراج و شناورها بر خلیج‌فارس تحمیل می‌شود‌. چنین وضعیتی زیست در خلیج‌فارس را با انواع و اقسام گونه‌ها دشوار کرده است. نمونه‌اش تلف‌شدن انواع و اقسام پرندگان از جمله سلیم خرچنگ‌خوار،‌ فلامینگوها، کاکایی‌ها و اگرت‌هاست.

مهاجرت پرندگان شکاری از آخرین ماه تابستان آغاز می‌شود؛ این پرندگان از سرزمین‌های شمالی به‌سمت نواحی گرم‌تر جنوب پر می‌کشند و در مسیر خود بر فراز آسمان، از کوه‌ها، جنگل‌ها، شهرها و بیابان‌های ایران عبور می‌کنند. شمارش و پایش این گونه‌ها که در رأس هرم غذایی قرار دارند، اطلاعات حیاتی برای حفاظت از گونه‌های در خطر انقراض و همچنین کل اکوسیستم فراهم می‌آورد. وضعیت جمعیتی آنها می‌تواند اطلاعات و ارزیابی درباره آلودگی، تخریب زیستگاه، شکار و تغییراقلیم به ما بدهد.