در راه سبز «بهــــــراد»

بیش از آنکه محیط‌زیست سالم را میراثی از نیاکان بدانیم، باید آن را امانتی برای آیندگان بشماریم. کودکان و نوجوانان نسل‌های بعد خواهند پرسید؛ وقتی بولدوزرها به جان زیستگاه‌ها می‌افتادند، دودکش‌ها زمین را گرم می‌کردند و پهنه‌های آبی یکی‌یکی خشک می‌شدند، شما چه می‌کردید؟ «بهراد فرخنده» خودش از کودکی آستین بالا زد و رفته‌رفته هم در عمل و هم در افکارش، می‌خواست پاسخگوی نسل‌های پس از خود باشد؛ اگر حادثه‌ای در بهار ۱۴۰۰ او را از جنبش محیط‌زیست ایران نمی‌گرفت. این عکاس حیات‌وحش و کنشگر محیط‌زیست، متولد ۱۳۸۰، در ابتدای جوانی و در حادثه‌ای در ارتفاعات «کیاسر» جان باخت؛ اما قدم‌های سبزش را از ده‌سالگی و با پرنده‌نگری برداشته بود.
برای ثبت پرندگان دوربین به دست گرفت و برای شناخت بیشتر طبیعت، کتاب پشت کتاب. مطالعه و علاقه به محیط‌زیست، او را به حیات‌وحش و شناختی عمیق‌تر رساند. در چهارده‌سالگی در «باشگاه هنر و طبیعت» به‌عنوان جوان‌ترین پرنده‌نگر معرفی شد و لوح تقدیر گرفت. طی ده سال، همراه پدرش بالغ بر ۲۵۰ هزار کیلومتر سفر زمینی و ده‌ها سفر هوایی به نقاط مختلف ایران کرد. ثمره این سفرها، عکاسی از ۴۶۰ گونه پرنده و دیگر گونه‌های حیات‌وحش بود.

بهراد در عمر کوتاه خود دستاوردها و جوایز زیادی داشت؛ به‌خصوص در عرصه عکاسی از حیات‌وحش. اما آن چه او را از بسیاری از هم‌قطارانش متمایز می‌کرد نگاه ژرف او به طبیعت و تخریب محیط‌زیست بود. از بهراد مقاله‌ای در سایت «آوای بوم» منتشر شده است با عنوان «سرمایه‌داری و تخریب محیط‌زیست». مقاله‌ای برجسته که به سازوکار مخرب سرمایه‌داری و پیشرفت ویرانگر آن می‌پردازد.

بهراد با یک سؤال اساسی مقاله‌اش را شروع می‌کند: «به نظر می‌رسد با ادامه این روند، نمی‌توان آینده خوبی برای انسان خردمند و زمین تصور کرد. سؤال اینجاست که اگر بخواهیم آینده دیگری رقم بزنیم، آیا این مهم با اصرار بر دیدگاه سرمایه‌داری نسبت به طبیعت و تملک‌ورزی و تفکر لیبرال ممکن خواهد بود؟ همچنان می‌توانیم خود را صاحب‌اختیار زمین بدانیم و از مادر طبیعت انتظار رفتار بهتری داشته باشیم؟» پاسخ او به ریشه‌ها دست می‌برد: «با ادامه روند استثمار انسان و محیط‌زیست و حاکمیت نظام سرمایه‌داری که تنها از یک طریق ثروت بشریت را توسعه می‌بخشد و آن تخریب هم‌زمان سرمنشأ تمامی ثروت‌ها، یعنی زمین و کارگر است، باید قاطعانه گفت منابع زمین در برابر این ثروت‌اندوزی طاقت نخواهد آورد و بشر با برگزیدن سیستم بازار آزاد و سرمایه‌داری افسارگسیخته عملاً خود و زیستگاهش را به نابودی خواهد کشید.»

او در جواب به راه‌حل این موضوع، ترجیح می‌دهد ابتدا به معرفی انسان خردمند، تغییر جایگاه انسان در طبیعت، تخیل و شکل‌گیری تفکر انسان‌محور بپردازد. او می‌گوید «انسان خردمند با ایجاد باورهای مشترک مانند خدایان، اساطیر، ادیان و زبان و نوشتار توانست جمعیت‌های بزرگی را با کمک تخیلش متحد سازد و این اتحاد برایش امنیت و در ادامه منافع اقتصادی به ارمغان آورد.»

او بر این باور بود که انسان خردمند که در طی چند هزار سال به خود این توهم را قبولانده که تافته‌ای جدابافته و اشرف مخلوقات است، در این دوره برای انباشت هرچه بیشتر سرمایه به خود اجازه نابودکردن طبیعت و استثمار کارگران را می‌دهد و ثروتش را با بهایی دردناک توسعه می‌بخشد.

نگاه او را این نکته ویژه می‌کرد که مسئله محیط‌زیست را نه صرفاً موضوعی علمی، بلکه دغدغه‌ای اجتماعی، طبقاتی و سیاسی تعریف می‌کرد: «بحران‌هایی که سرمایه‌داری رقم می‌زند، بر روی طبقات مختلف تأثیر یکسانی نمی‌گذارد. به طور مثال سیل ناشی از جنگل‌تراشی یک کمپانی کاغذ هرگز به صاحبانش که در بهترین و امن‌ترین نقاط شهر ساکن‌اند آسیبی جدی وارد نمی‌کند، اما طبقه کارگر و فرودست که خانه‌هایی آسیب‌پذیر در حاشیه شهر و بعضاً نزدیک به حریم رودخانه دارند، خسارت و آسیب اصلی را می‌بینند.»

او در این مقاله از تلاش سرمایه‌داری برای مطرح‌کردن افزایش جمعیت به‌عنوان مهم‌ترین عامل تخریب محیط‌زیست، همین‌طور انحراف جریان‌های فکری سبز و تغییر اقلیم و نفع این سیستم اقتصادی در انتشار کربن می‌گوید و استدلال می‌کند.

نگاه جوان و پویای او تبیینی از وضع موجود و چاره‌اندیشی برای یک دنیای بهتر و سبزتر می‌دهد. جشنواره عکس تالاب میقان اراک که بهراد در دو سال ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ در میان عکاسان حرفه‌ای برگزیده شده بود، از سال ۱۴۰۰ بخش جنبی به اسم «یادمان بهراد» مخصوص عکاسان زیر بیست سال برای تشویق جوانان اضافه کرده است. پای صحبت پدرش، «محمدرضا فرخنده» هم که می‌نشینی، مدام از «راه بهراد» می‌گوید. اول خرداد ۱۴۰۰ بهراد و همتش را برای جهانی سبزتر و آزادتر از دست دادیم، اما راهش را نه.