شعار روز جهانی تنوع‌زیستی در سال ۲۰۲۵ «هم‌سویی با طبیعت و توسعه پایدار» است. همین موضوع سبب شد سخنرانان کارگاه «معیشت‌های جایگزین پایدار در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران» بخشی از سخنان خود را حول همین شعار مطرح کنند. معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، در این کارگاه با اشاره به اینکه فعالیت‌های بشر باید با طبیعت هماهنگ و همساز باشد تا بتوان به «توسعه پایدار» دست یافت و به مسئله ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره پرداخت. «شاید یکی از کلیدها و راهکارهای مهم در این مسیر، تمرین مدیریت در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره باشد؛ اینکه چگونه تلاش کنیم طبیعت را حفظ کنیم، چگونه از آن بهره‌برداری پایدار داشته باشیم و درنهایت به توسعه پایدار برسیم، آن‌هم با مشارکت مردم محلی و سایر ذی‌نفعان.»
به‌گفته او، ایران از پیشگامان تعیین ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره است، به‌طوری‌که در دهه ۵۰، حدود ۹ ذخیره‌گاه در کشور معرفی شد. «اینکه آیا حاصل این تلاش‌ها امروز در نحوه مدیریت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره متبلور شده یا نه، جای سؤال دارد. ما برخی از مناطق تحت مدیریت خود را به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره معرفی کرده‌ایم، اما در عمل با آنها همچون سایر مناطق حفاظت‌شده برخورد می‌شود. به‌اعتقاد من، این یکی از ایرادات جدی است که باید در این دوره برای رفع آن تلاش کنیم.»
ظهرابی به این موضوع اشاره کرد که ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره با گذشت چندین دهه هنوز فاقد قوانین و مقررات خاص خود هستند. «گرچه در بسیاری از کشورهای جهان نیز شرایط مشابهی وجود دارد و معدود کشورهایی هستند که برای ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره قانون خاصی تدوین کرده‌اند، اما در کشور ما به‌ویژه به‌دلیل ساختارهای خاص مدیریتی و بخشی‌نگری در برنامه‌ریزی توسعه، وجود قوانین و مقررات اختصاصی ضرورت بیشتری دارد.»
در راستای تدوین همین قوانین، اساتید دانشگاه در کنار کارشناسان ستادی دفتر زیستگاه‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار گرفته‌اند. «پیشنهاد من این است که ابتدا یک آیین‌نامه مشخص در سطح مصوبه دولت، برای مدیریت ذخیره‌گاه‌ها تهیه شود و کمیته‌ای ملی ساماندهی این مدیریت را به‌عهده بگیرد. پس‌ازآن نیز می‌توان به‌سمت تدوین قوانین و مقررات اختصاصی در قالب یک لایحه برای تصویب در مجلس پیش رفت.»

تغییراقلیم،‌ تهدیدی برای تنوع‌زیستی
«ینگ اسرانگ»، رئیس‌ دفتر یونسکو در تهران، با اشاره به شعار سال ۲۰۲۵ روز جهانی تنوع‌زیستی حفاظت از ذخیره‌گاه‌ها را مسئولیتی مشترک دانست. «ایران با داشتن پارک‌های ملی، مناطق حفاظت‌شده، تالاب‌های طبیعی ثبت‌شده در کنوانسیون رامسر و ۱۳ ذخیره‌گاه زیست‌کره، کشوری پیشگام در حفاظت از طبیعت است.»
به‌گفته او، گرچه پیشرفت‌های چشمگیری در حفاظت در ایران اتفاق افتاده است، بااین‌حال چالش‌هایی نظیر تغییراقلیم، کم‌آبی و خشکسالی همچنان تهدیدی جدی برای تنوع‌زیستی کشور به‌شمار می‌روند. «این چالش‌ها نیازمند توجه کامل، هم‌افزایی و همکاری تمامی ذی‌نفعان است؛ زیرا همگان از محیط‌زیستی سالم و پویا بهره‌مند می‌شوند.»
رئیس‌ دفتر یونسکو در تهران اشاره‌ای هم به این برنامه انسان و کره مسکون داشت، برنامه‌ای شاخص از سوی یونسکو برای حفاظت از تنوع‌زیستی است. «ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره فراتر از مناطق حفاظت‌شده سنتی عمل می‌کنند؛ زیرا سه کارکرد اساسی و مکمل یکدیگر را دنبال می‌کنند. اولین آنها استفاده خردمندانه از منابع طبیعی است که از طریق برنامه‌ریزی مشارکتی، پژوهش، مدیریت سرزمین و بهره‌گیری از راهکارهای نوآورانه محقق می‌شود. دومین مورد تقویت اقتصادهای محلی با مدیریت پایدار منابع، توسعه اکوتوریسم، پژوهش‌های علمی و ایجاد فرصت‌های شغلی، به‌ویژه برای جوانان است که درنهایت منجر به افزایش تاب‌آوری اقتصادی جوامع می‌شود. سومین مقوله حفظ سلامت اکوسیستم‌ها است، ذخیره‌گاه‌ها از پایداری و کارکردهای اکولوژیکی اکوسیستم‌ها حفاظت می‌کنند.»

خواهرخواندگی، راهی برای تبادل تجربه
«سعید یوسف‌پور»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست، سخنان خود را در دو محور مطرح کرد. اولین آنها پرداختن به تنوع‌زیستی استان سمنان با محوریت شهرستان شاهرود بود و در بخش دوم سراغ چالش‌های پیش روی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره رفت. «استان سمنان از نظر تنوع‌زیستی، یکی از مهمترین استان‌های کشور به‌شمار می‌رود و شهرستان شاهرود، به‌دلیل ویژگی‌های خاص طبیعی و زیستی خود، به‌عنوان «قاره کوچک» شناخته می‌شود. این شهرستان، زیستگاه بخشی از قدیمی‌ترین جنگل‌های جهان و مهمترین اکوتون‌های کشور است. همچنین، شاهرود میزبان برجسته‌ترین گونه‌های تنوع‌زیستی ایران است. هر هشت گونه گربه‌سان کشور در محدوده این شهرستان زیست می‌کنند. زیستگاه اصلی یوزپلنگ آسیایی و گور آسیایی نیز در شاهرود قرار دارد. علاوه‌برآن، تمامی نشخوارکنندگان وحشی ایران جز گوزن زرد را در زیستگاه‌های این شهرستان می‌توان دید.»
به‌گفته مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان، ۱۹ درصد مساحت مناطق کشور در استان سمنان قرار دارد. «دومین ذخیره‌گاه بزرگ زیست‌کره جهان از نظر وسعت، مجموعه حفاظتی توران با بیش از ۱.۵ میلیون هکتار در کنار بخشی از ذخیره‌گاه گلستان و ذخیره‌گاه کویر مرکزی در استان سمنان است.»
حضور این سطح از ذخیره‌گاه‌های زیستکره در استان سمنان از نظر یوسف‌پور مسئولیت سنگینی را بر دوش آنها گذاشته است. «موضوع ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره یکی از مباحث مهم اما کمتر مورد توجه در کشور ما بوده است. جلسات متعددی با دانشگاهیان و همکاران ما در دفتر زیستگاه‌های سازمان محیط‌زیست برگزار شده است تا چالش‌ها و آسیب‌های موجود بررسی شود. سال گذشته، دومین همایش ملی پارک‌های ملی و مناطق تحت حفاظت با محوریت ویژه ذخیره‌گاه‌ها برگزار شد و پس‌ازآن، نخستین نشست ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در شهرکرد برگزار و یکی از مهمترین مباحث، خلأ قانونی در مدیریت این ذخیره‌گاه‌ها مطرح شد.»
برای رفع این چالش مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان به برگزاری جلساتی با نمایندگان مجلس اشاره کرد. «با پیگیری‌های مستمر و برگزاری نشست‌هایی با فراکسیون محیط‌‌زیست مجلس و مقامات سازمان، آیین‌نامه‌ ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره تدوین شد که گامی بزرگ و مؤثر در جهت بهبود حفاظت و مدیریت این مناطق است و امیدواریم این آیین‌نامه به‌زودی اجرایی شود.»
او در سخنانش اشاره‌ای هم به نشست قبلی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در هند داشت؛ «در نشست منطقه‌ای هند گزارشی از اقدامات ایران ارائه شد که با استقبال حضار روبه‌رو شد و نشان داد فعالیت‌های ما، هرچند گاهی به چشم نیایند، از ارزش بالایی برخوردارند و باید تقویت شوند. در این نشست موضوع خواهرخواندگی ذخیره‌گاه‌ها مطرح شد. تلاش‌هایی در استان چهارمحال‌وبختیاری برای ایجاد پیوند با یکی از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره آلمان انجام گرفت که تا مراحل پایانی پیش رفت، اما متأسفانه نهایی نشد. تلاش ما این است که ذخیره‌گاه زیست‌کره گلستان، نخستین خواهرخواندگی رسمی خود را با یکی از ذخیره‌گاه‌های آلمان برقرار کنند. این همکاری می‌تواند فرصتی برای تبادل تجربه، معرفی ظرفیت‌های داخلی و بهره‌گیری از دانش بین‌المللی باشد. در گام بعدی نیز تلاش می‌کنیم ذخیره‌گاه توران به‌عنوان یکی از مهمترین مناطق کشور در زمینه تنوع‌زیستی و مشارکت جوامع محلی وارد این روند شود و تعاملات بین‌المللی مؤثری برای حفاظت پایدار آن شکل گیرد.»

شاهرود،‌ شهری با تمام اقلیم‌ها
«ابوطالب جلالی»، سرپرست فرمانداری ویژه شهرستان شاهرود نیز در این جلسه ابتدا سراغ اهمیت شاهرود به‌لحاظ تنوع‌زیستی رفت. «شاهرود را قاره کوچک می‌دانند. این نام‌گذاری بی‌دلیل نیست و عمدتاً به‌دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد اقلیمی شهرستان شاهرود شکل گرفته است. در این منطقه اختلاف دما تا حدود ۶۵ درجه سانتی‌گراد گزارش شده است و تقریباً تمامی اقلیم‌های کشور را در یکجا می‌توان مشاهده کرد.»
او به اهمیت محیط‌زیست اشاره و بیان کرد امروز دیگر هیچ بحثی در سطح بین‌المللی نیست که به‌نوعی با محیط‌زیست گره نخورده باشد. «آب، حیاتی‌ترین عنصر زندگی، به‌طور مستقیم با محیط‌زیست پیوند دارد. در مباحث اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی نیز محیط‌زیست، نقشی اساسی ایفا می‌کند. اگر به‌دنبال توسعه پایدار و واقعی هستیم، ناگزیریم به ظرفیت‌های طبیعی و مواهب خدادادی این سرزمین توجهی جدی داشته باشیم.»
به‌گفته فرماندار ویژه شاهرود، باید از ظرفیت‌های بین‌المللی، حمایت کشورها و پیمان‌های جهانی استفاده کنیم تا بتوانیم در داخل کشور نیز یک مدل موفق و قابل الگوبرداری برای حفاظت از محیط‌زیست ارائه دهیم. «سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌تواند نقش متولی این جریان را ایفا کند.»

ذخیره‌گاه‌ها جایگاه قانونی ندارند
مدیرکل دفتر زیستگاه‌ها و مناطق حفاظت‌شده سازمان حفاظت محیط‌زیست هم در این جلسه ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره را مناطق حفاظت‌شده طبیعی_زیستی بین‌المللی دانست که علاوه‌بر حفاظت، دستاوردهایی نظیر ارائه سایت‌های مطالعاتی کم‌نظیر به دانشمندان و تجربه مهارت انسان در پشتیبانی از توسعه پایدار را نمایان می‌کند. «داشتن ویژگی اکوسیستم منحصربه‌فرد و طبیعی، حضور مردم در آن منطقه به‌گونه‌ای‌که ارتباط بین مردم و محیط طبیعی وجود داشته باشد،‌ است و مشارکت مردم محلی در حفاظت اصل مهم در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره است.»
مدیرکل دفتر زیستگاه‌ها و مناطق حفاظت‌شده سازمان حفاظت محیط‌زیست، حفاظت، توسعه و پشتیبانی لجستیک را سه کارکرد ذخیره‌گاه زیست‌کره دانست. «وجه تمایز ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره از دیگر طبقات حفاظت‌شده، روش برنامه‌ریزی مدیریت مناسب آنهاست. مدیریت در این مناطق برپایه استفاده‌های چندمنظوره و سپردن نقش اساسی به جوامع محلی است. به‌علاوه، توسعه مدنظر یونسکو مردم‌محور است، به این معنا که ضمن جلوگیری از تخریب تنوع‌زیستی، از تنوع فرهنگی و میراث جامعه بشری نیز صیانت می‌شود.»
«علیرضا نجیمی» با اشاره به ۲۵ ذخیره‌گاه فرامرزی و ۷۵۹ ذخیره‌گاه زیست‌کره در دنیا، بیشترین وسعت ذخیره‌گاه زیست‌کره در ایران را مربوط به توران با وسعت یک میلیون و ۳۳۷ هزار و ۸۰۰ هکتار در استان سمنان و شهرستان شاهرود عنوان کرد. « تاکنون ۱۳ ذخیره‌گاه زیست‌کره در ۱۱ استان و به وسعت پنج میلیون و ۸۰۰ هزار هکتار ثبت شده است. سه ذخیره‌گاه دیگر در سال‌های آتی بازنگری خواهند شد.»
شکل‌گیری کمیته مشورتی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره و برگزاری سه رویداد ملی و رونمایی از اطلس دوزبانه ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره و تدوین پیش‌نویس آیین‌نامه مدیریت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در کمیته مشورتی و پیگیری سایت‌های ذخیره‌گاهی فرامرزی از اقدامات یک‌ساله از نظر زیست مدیرکل دفتر زیستگاه‌ها و مناطق حفاظت‌شده سازمان حفاظت محیط‌زیست بود. «تغییراقلیم، خشکسالی، برداشت بی‌رویه از منابع آبی، شکار و صید غیرمجاز، توسعه فعالیت‌های عمرانی ناپایدار، فقدان هماهنگی بین‌بخشی و دستگاهی، کمبود اعتبارات و بودجه، عدم آموزش مناسب جوامع محلی و نداشتن جایگاه قانونی از چالش‌های ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران است.»
نجیمی نیز در این جلسه مشابه معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست بر تلاش برای ایجاد جایگاه قانونی برای ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره و ابلاغ دولت به سایر دستگاه‌ها جهت اجرا تأکید کرد و درباره سایت‌های ذخیره‌گاه فرامرزی گفت: در حال پیگیری زیستگاه کپه‌داغ با کشور ترکمنستان، ذخیره‌گاه اورامان ایران و اقلیم کردستان عراق و ذخیره‌گاه زیست‌کره جنوبی خلیج‌فارس هستیم.»