چرا موضوع گردشگری پایدار به‌خصوص در دو دهه گذشته مورد توجه قرار گرفته است؟
این موضوع به‌ویژه از زمانی که توسعه پایدار به‌عنوان یک ابزار توسعه مطرح شد، مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از کشورها، به‌ویژه کشورهای توسعه‌یافته، به این مسئله پرداخته‌اند. اما در مورد ایران، گردشگری پایدار از ابتدا متفاوت بوده و به‌ویژه در دو دهه گذشته شاهد چالش‌های خاصی بوده‌ایم. بامطالعه یادداشت‌های کارشناسان و افرادی که در حوزه گردشگری و محیط‌زیست فعال‌اند، متوجه شدم که آنچه در مقاصد گردشگری ما رخ می‌دهد نه‌تنها شباهتی به گردشگری پایدار ندارد، بلکه بیشتر به گردشگری انبوه شباهت دارد. متأسفانه، گردشگری پایدار دارای المان‌ها و اصول خاصی است که برای دستیابی به آن باید برنامه‌ریزی و چشم‌انداز مشخصی داشته باشیم. همه ذی‌نفعان، از بخش‌های دولتی و خصوصی تا جامعه محلی و راهنماها و گردشگران، باید دست‌به‌دست هم دهند تا گردشگری پایدار و مسئولانه محقق شود.

اصولاً توسعه گردشگری چه زمانی به سمت ناپایداری می‌رود؟
زمانی که تعداد گردشگران در یک منطقه به‌شدت افزایش یابد و درعین‌حال، برنامه‌ریزی و فرهنگ‌سازی مناسب وجود نداشته باشد، یا زمانی که گردشگری بدون داشتن چشم‌انداز مشخص و قوانین و نظارت‌های لازم انجام شود، خطر رشد گردشگری غیر پایدار به وجود می‌آید. این نوع گردشگری، که معمولاً ناشی از گردشگری انبوه است، می‌تواند منجر به بروز انواع آلودگی‌ها از جمله آلودگی آب‌وخاک، انباشت زباله و گسترش گونه‌های گیاهی غیربومی شود.
به‌عنوان‌مثال، در بسیاری از مناطق تفریحی برای زیبا کردن فضا، از گونه‌های گیاهی استفاده می‌شود که به محیط‌زیست محلی مربوط نیستند. این می‌تواند باعث شود که این‌گونه‌های غیربومی به طور بی‌رویه رشد کنند و در نتیجه، بسیاری از گونه‌های بومی به خطر افتند. همچنین، در منطقه خلیج‌فارس، سواحل مرجانی به دلیل تردد و آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های گردشگری در معرض خطر قرار دارند. اگر اقدامات لازم برای حفاظت از این اکوسیستم‌های حساس و ارزشمند انجام نشود، ممکن است آنها به‌شدت تخریب شده و از بین بروند.

در سال‌های اخیر شاهد رشد پروژه‌های گردشگری مختلفی در منطقه خلیج‌فارس هستیم. آیا وجود این پروژه‌ها مشکلاتی برای اکوسیستم این منطقه ایجاد می‌کند؟
خیلی از این پروژه‌ها ادعا دارند که به حفاظت از محیط‌زیست منطقه کمک می‌کنند، ولی در عمل ممکن است که این‌طور نباشد. چون اگر به محیط‌زیست توجه می‌شد، ما شاهد گردشگری ناپایدار یا توسعه گردشگری انبوه نبودیم. امیدوارم که در آینده، مسئولان این پروژه‌های گردشگری به اهداف اولیه خود که قبل از شروع پروژه اعلام می‌کنند، پایبند بمانند و حفاظت از محیط‌زیست را مدنظر داشته باشند. در هر پروژه‌ای، از زمانی که شروع به کار می‌کند تا پایان آن، باید مسئولیت‌پذیری در قبال محیط‌زیست و جامعه محلی، مدنظر قرار گیرد. این کاری است که در همه جای دنیا صورت می‌گیرد. یعنی قبل از اینکه یک پروژه انجام شود، ارزیابی‌های زیست‌محیطی صورت می‌گیرد و اگر که این پروژه‌ها آسیب‌زننده باشند در واقع اصلاً اجازه داده نمی‌شود تا کارشان را آغاز کنند.

چگونه می‌توان هم به توسعه گردشگری پرداخت و هم از منابع طبیعی خلیج‌فارس (جنگل‌های حرا، جزایر مرجانی و …) حفاظت کرد؟
یکی از راهکارها، توسعه اکوتوریسم است. اکوتوریسم به معنی طبیعت‌گردی مسئولانه‌ای که همراه با آموزش، مسئولیت‌پذیری و در راستای توسعه پایدار است و به جامعه محلی کمک می‌کند و در واقع خیلی اهداف مشخص‌تری دارد. یکی از مهم‌ترین مشخصه‌های این نوع از گردشگری، رعایت ظرفیت‌هایی است که در منطقه وجود دارد. اما گردشگری در منطقه خلیج‌فارس به نظر من بیشتر به گردشگری انبوه شباهت دارد، زیرا بسیاری از اصول گردشگری پایدار را نقض می‌کند. این موضوع با یک نگاه ساده، به‌ویژه در فصل پیک مسافران، مشخص است. کمبود امکانات و تأسیسات برای گردشگران، انباشت زباله، کمبود آب، آلودگی محیط‌زیست و تأثیرات منفی بر فرهنگ و اجتماع از جمله مشکلاتی است که در حال حاضر وجود دارد.

آیا توسعه گردشگری ناپایدار در خلیج‌فارس منجر به ناپایداری اجتماعی هم می‌شود؟
این اتفاق به طور ناخودآگاه در همه جای دنیا با توسعه گردشگری رخ می‌دهد و به همراه خود یک‌سری ناهنجاری‌های اجتماعی و اقتصادی را به همراه دارد. این پدیده به‌مراتب بیشتر خواهد شد. به‌عنوان‌مثال، یکی از اثرات منفی توسعه گردشگری غیر پایدار، ایجاد تورم به دلیل حضور بیش از حد گردشگران و تقاضاهایی است که به وجود می‌آید. در بسیاری از موارد، امکانات موجود به‌اندازه کافی برای پاسخگویی به نیاز همه گردشگران نیست.
در برخی مناطق، قیمت مایحتاج اولیه به میزان بسیار بالایی افزایش می‌یابد و حتی ممکن است تا ۲۰ برابر قیمت واقعی برسد. این مشکلات معمولاً در فصل‌های گردشگری به‌خصوص در زمان اوج فصل رخ می‌دهد و درآمد کاذبی را برای جامعه محلی ایجاد می‌کند. هنگام ترک گردشگران از منطقه و کاهش تعداد آن‌ها، این افزایش قیمت‌ها پایدار می‌ماند.
این وضعیت بر قیمت مایحتاج اولیه و سایر منابع تأثیر منفی می‌گذارد. دلیل این مشکل در عدم آموزش و فرهنگ‌سازی مناسب در جامعه محلی نهفته است. متأسفانه، جامعه محلی یا کسب‌وکارهای ارائه‌دهنده خدمات گردشگری در منطقه به‌درستی متوجه نیستند که افزایش نرخ‌ها در نهایت به ضرر خودشان خواهد بود. این منجر به افزایش قیمت‌ها و تغییر کاربری زمین‌ها می‌شود و در پایان، جامعه محلی بعد از خروج گردشگران باید با پیامدهای ناگوار این تغییرات روبه‌رو شود.

سیاست‌های دولتی و قوانین موجود از گردشگری پایدار در ایران حمایت می‌کند؟
در مورد گردشگری پایدار، ما مقررات مکتوبی داریم که در سازمان محیط‌زیست و وزارت میراث‌فرهنگی و گردشگری وجود دارد. اما چالش اصلی در اجرای کامل و نظارت بر این قوانین است. هرچند که قوانین در دسترس هستند، اما نیاز است که بر روند نظارت و بازرسی تأکید بیشتری شود. تمامی افراد مرتبط، از جمله کسانی که در بستر کسب‌وکار مشغول‌اند و آژانس‌های گردشگری، باید ملزم به رعایت این قوانین باشند. این نیازمند عزم عمومی است تا همه به این قوانین پایبند باشند و به‌درستی آنها را اجرا کنند.