توسعه حمل‌ونقل ریلی یکی از اولویت‌های کشورهای پیشرفته است. این شیوه حمل‌ونقل علاوه‌بر ایمنی بالا، ظرفیت زیاد، مصرف بهینه سوخت و کاهش ترافیک جاده‌ای و آلودگی‌های محیط‌زیستی، هزینه‌های حمل کالا و مسافر را کاهش داده و به رونق اقتصادی و اجتماعی کمک می‌کند. توسعه شبکه ریلی، دسترسی به مناطق دورافتاده را تسهیل می‌کند و موجب توسعه اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی در این مناطق می‌شود. همچنین، با اتصال به شبکه‌های ریلی منطقه‌ای و بین‌المللی، امکان توسعه تجارت و ترانزیت کالا فراهم می‌شود که این امر به افزایش درآمدهای ارزی کمک خواهد کرد. اما در ایران، با وجود قدمت نزدیک به یک قرن در این صنعت، همچنان زیرساخت‌های ریلی توسعه لازم را پیدا نکرده و از استانداردهای جهانی عقب مانده است.

مطابق بند «ب» ماده ۵۷ برنامه ششم توسعه، سهم حمل‌ونقل ریلی بار باید حداقل به ۳۰ درصد افزایش یابد، اما طبق آمار، این سهم در سال ۱۴۰۲ تنها ۱۱ درصد بوده است. همچنین، دولت براساس بند «الف» ماده ۵۷ موظف شده بود یک درصد از درآمد حاصل از فروش نفت و گاز را به توسعه ریلی اختصاص دهد، اما شواهد نشان می‌دهد این برنامه نیز به‌درستی اجرا نشده است.

نبود انگیزه سرمایه‌گذاری و مداخلات دولتی در قیمت‌گذاری

«جبارعلی ذاکری»، مدیرعامل راه‌آهن، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره این تعلل صریح و روشن عامل را شرایط اقتصادی ایران و بی‌انگیزگی در سرمایه‌گذاری می‌داند: «تا زمانی که اقتصاد یک صنعت مثبت و تراز مالی آن سودآور نباشد، انگیزه برای سرمایه‌گذاری در آن کاهش پیدا می‌کند. ما در مرحله‌ای هستیم که باید توازنی بین درآمد شرکت‌های حمل‌ونقل، اعم از بار و مسافر و هزینه‌های آنها برقرار شود. اگر تراز مالی این شرکت‌ها مثبت باشد، هرچقدر این سود بیشتر شود، انگیزه سرمایه‌گذاری نیز افزایش می‌یابد.»

به‌گفته او، مداخله بیش‌ازحد دولت در قیمت‌گذاری باعث شده است شرکت‌ها تمایلی به سرمایه‌گذاری نداشته باشند. او تأکید دارد که تعرفه‌های حمل‌ونقل جاده‌ای، ریلی و هوایی باید متوازن شوند تا اولویت حمل‌ونقل ریلی که در سیاست‌های کلان کشور بر آن تأکید شده است، محقق شود: «در چند سال گذشته، متأسفانه ورود دولت به موضوع قیمت‌گذاری بیش‌ازحد پررنگ شده است. اگر همه مشکلات حمل‌ونقل را به گردن شرکت‌های ریلی بیندازیم یا انتظار داشته باشیم که خود راه‌آهن سرمایه‌گذاری کند، روند توسعه کندتر خواهد شد. مشکل اصلی اینجاست که باید توازن ایجاد کنیم و شرایطی را فراهم آوریم که انگیزه برای سرمایه‌گذاری افزایش یابد. در بخش مسافری اقداماتی انجام شده و در بخش باری نیز حرکت‌هایی صورت گرفته است. امیدوارم در نشست بعدی شورای‌عالی ترابری در وزارت راه‌وشهرسازی، ارتباطی میان تعرفه‌های حمل‌ونقل ریلی، جاده‌ای و هوایی برقرار شود. اگر این سه حوزه متوازن رشد کنند، سیاست کلی کشور که اولویت را به حمل‌ونقل ریلی داده است، به اجرا درخواهد آمد. تا زمانی که قیمت سوخت با یارانه‌های فعلی ارائه شود، ارزش و جایگاه حمل‌ونقل ریلی چندان مشخص نیست. اما اگر نرخ‌ها واقعی‌تر شوند، اهمیت راه‌آهن بیشتر نمایان خواهد شد.»

قیمت پایین سوخت، مانعی در مسیر رشد ریل

یکی دیگر از چالش‌های توسعه ریلی، قیمت پایین سوخت در ایران است. «سعید رسولی»، معاون حمل‌ونقل وزارت راه‌وشهرسازی، در پاسخ به «پیام‌ما» درباره چرایی این چالش‌ها تأکید می‌کند در کشورهایی که حمل‌ونقل ریلی انتخاب اول برای سفر و حمل بار است، قیمت بالای سوخت باعث شده حمل‌ونقل جاده‌ای صرفه اقتصادی نداشته باشد، اما در ایران به‌دلیل پایین بودن نرخ سوخت، این مزیت رقابتی برای ریل از بین رفته است: «نرخ پایین سوخت باعث شده است حمل‌ونقل ریلی در رقابت با جاده نتواند جایگاه واقعی خود را پیدا کند. در کشورهایی که حمل‌ونقل ریلی اولویت دارد، قیمت سوخت آنقدر بالاست که حمل‌ونقل جاده‌ای صرفه اقتصادی ندارد.»

دولت اعلام کرده است در سال جاری اصلاحاتی در نرخ حمل‌ونقل ریلی انجام خواهد شد، اما این اقدامات هنوز به نتیجه ملموسی نرسیده است. رسولی در این باره می‌گوید: «افزایش نرخ‌ها هنوز به سطح مطلوب نرسیده است، اما دولت در تلاش است تا با اصلاح فرایندها و تعامل بیشتر، شرایط سرمایه‌گذاری در این بخش را بهبود بخشد.»

درحالی‌که حمل‌ونقل ریلی می‌تواند کلید توسعه پایدار و متوازن کشور باشد، اما همچنان با چالش‌هایی مانند کمبود سرمایه‌گذاری، مداخلات دولتی و یارانه‌های سنگین سوخت مواجه است. اگر دولت بتواند شرایط اقتصادی این صنعت را متعادل کند و سرمایه‌گذاری در این حوزه را افزایش دهد، می‌توان امیدوار بود که حمل‌ونقل ریلی ایران از رکود خارج شده و جایگاه واقعی خود را در اقتصاد کشور پیدا کند.

پادکست خبری ۱۸ اسفند ۱۴۰۳