مطالبات فراوانی از سوی تشکل‌ها و دیگر افراد انجام گرفته‌ است، اما تاکنون شهرداری و دیگر افراد مسئول به وظایف قانونی خود در این زمینه عمل نکرده‌اند. ازآنجاکه یکی از مکان‌های تولید پسماند مدارس هستند، می‌توان با آموزش دانش‌آموزان و والدین به هدف مدیریت پسماند از مبدأ و نهادینه کردن فرهنگ آن دست یافت. در قانون مدیریت پسماندها به دسته‌بندی پنج‌گانهٔ پسماندها اشاره شده‌ است. پسماند مدارس در دستهٔ پسماندهای عادی گنجانده می‌شوند. براساس ماده ۹ قانون مدیریت پسماندها «وزارت کشور با هماهنگی سازمان حفاظت محیط‌زیست موظف است برنامه‌ریزی و تدابیر لازم‌ برای جداسازی پسماندهای عادی را به‌عمل آورد.» البته مدیریت پسماند مدارس نیازمند همکاری نهادهای دیگری مانند آموزش‌وپرورش نیز است.

به‌گزارش ایسنا، نزدیک به یک دهه است که مدیریت صحیح پسماند مدارس در میان ارگان‌ها مطرح شده است و سه ارگان سازمان محیط‌زیست، شهرداری و وزارت آموزش‌و‌پرورش بنا داشتند این پروژهٔ مهم را با همکاری به نتیجه برسانند، اما در ادامه و در مرحلهٔ اجرا هر کدام ساز خود را زده و تاکنون همکاری میان آنها نهایی نشده است.

 شهرداری از وظایف قانونی خود سر باز می‌زند

«مهدی خادم ثامنی»، مدیرکل دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط‌زیست، دربارهٔ وظایف شهرداری‌ها در زمینهٔ مدیریت پسماند می‌گوید: «طبق ماده ۷ قانون مدیریت پسماند و همچنین طبق ماده ۴ و ۹، شهرداری‌ها و دهیاری‌های هر منطقه موظفند مدیریت اجرایی پسماندها را انجام دهند و پسماندهای عادی را به‌صورت تفکیک‌شده جمع‌آوری کنند؛ یعنی در سطح شهر باید شرایطی ایجاد شود که مردم بتوانند پسماندشان را به‌صورت تفکیک‌شده تحویل شهرداری‌ها دهند.»

به‌گفتهٔ «خادم ثامنی»، تعریف «مدیریت اجرایی پسماند»، برنامه‌ریزی، ساماندهی، مراقبت و عملیات اجرایی از زمان تولید پسماند تا امحای نهایی است، که شهرداری‌ها به این وظیفهٔ قانونی خود عمل نمی‌کنند. وقتی پسماند تفکیک نمی‌شود، پسماندهای خطرناک با پسماند عادی مخلوط می‌شود و این پسماندها تبدیل به پسماند خطرناک می‌شوند و تمام منابع زیستی از جمله آب و خاک کشور را آلوده می‌کنند و خسارت جبران‌ناپذیری به کشور وارد می‌کنند که نه‌تنها محیط‌زیست را، بلکه سلامت ما انسان‌ها را نیز به خطر می‌اندازند.

به‌گفتهٔ مدیرکل دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط‌زیست، طی دو سال گذشته حدود ۷۰۰ پرونده حقوقی برای شهرداری‌های مناطق ایجاد شده که ۳۰۰ پرونده منجر به محکومیت شده است، اما مجازات‌ها بازدارنده نبوده‌اند. او در‌این‌باره اضافه کرد: «من موضوع را به دادستان کل کشور و آقای مخبر، معاون اول دولت سیزدهم، گزارش کردم. باید پیگیری شود که چرا شهرداری به تکلیف قانونی خودش عمل نمی‌کند. این کار اختیار نیست، بلکه تکلیف قانونی شهرداری‌هاست، اما متأسفانه شهرداری‌ها تمکین نمی‌کنند. بیشتر رأی‌های صادرشده برای محکومین تعزیری بوده‌ است. معمولاً هم طول عمر شهرداری‌ها کوتاه است و هم رأی‌هایی که صادر می‌شود، با تخلف انجام‌شده همخوانی ندارند. در این شرایط قانون را بازنگری کردیم. اصلاحات را به کمیسیون‌های مجلس بردیم و اکنون در صحن مجلس است. فرصت نشد به تصویب نهایی برسد و باتوجه‌به اینکه وزرا مشخص شدند و حالا دیگر از نظر کاری سبک‌تر شده‌اند، امیدواریم بتوانیم در صحن مجلس نهایی کنیم.»

 اختلاف‌نظر میان ارگان‌ها و یک‌ دهه بلاتکلیفی

اختلاف میان سه ارگان سازمان محیط‌زیست، شهرداری و وزارت آموزش‌وپرورش بر سر مجری برنامه‌های آموزشی مدیریت پسماند، منجر به بلاتکلیفی و پیش نرفتن این برنامه‌ها شده‌ است. «محمد الموتی»، دبیر شبکه‌های مردم‌نهاد محیط‌زیست و منابع طبیعی، دراین‌‌باره می‌گوید: یکی از مهمترین‌ کارهایی که تقریباً از یک‌دهه پیش شروع شده اما به‌دلیل ناهماهنگی‌ها متوقف شده، همین مسئله است. آموزش کاهش تولید پسماند باید از مدارس شروع شود. اقدامات چندجانبه‌ای را در مدارس می‌توان برای مدیریت پسماند انجام داد. قرار بود آموزش تفکیک پسماند از مبدأ و کاهش تولید آن همچنین نصب تجهیزات تفکیک پسماند با همکاری سازمان محیط‌زیست، شهرداری‌ها و وزارت آموزش‌وپرورش در یک تفاهم سه‌جانبه انجام شود. حدود ۱۰ سال است که این کار روی زمین مانده‌ است و احتمالاً توافقی در زمینهٔ مجری کار ندارند. ساماندهی پسماند مدارس بودجه‌ای دارد، اما هر ارگان می‌خواهد فرد مدنظر خودش اجراکننده باشد. اگرچه این تصمیم عملیاتی نشده‌است، اما در استان‌ها مواردی داریم که نهادها همکاری کرده‌‌اند و به نتایج خوبی رسیده‌اند. ضمن اینکه تشکل‌ها کم‌وبیش در برخی از استان‌ها مثل گیلان، هرمزگان، بوشهر و اصفهان برای آموزش‌های کارگاهی در مدارس اقداماتی انجام داده‌اند. بنابراین، حتی خود تشکل‌ها هم می‌توانند مجری باشند. بعضی از تشکل‌ها در اردیبهشت سال ۱۴۰۲ یک نامهٔ مفصل خطاب به سازمان محیط‌زیست و با رونوشت به سازمان شهرداری‌ها نوشتند و بر لزوم همکاری مسئولان مدارس با تشکل‌های محیط‌زیستی در جهت ارائهٔ آموزش‌های مربوط به مدیریت پسماند در مدارس تأکید کردند. تشکل‌ها آمادگی دارند براساس برنامه‌ای منطقه‌به‌منطقه آموزش‌های اولیه را در حوزهٔ تفکیک و تولید کمتر پسماند به دانش‌آموزان بدهند، اما متأسفانه این برنامه عملیاتی نشد.

«الموتی» ادامه می‌دهد: «سال گذشته با یک همکاری چهارجانبه بین شهرداری لاهیجان، تشکل‌ها، آموزش‌وپرورش و محیط‌زیست در یک الگوی مشخص انجام گرفت و زنگ پسماند در مدارس شهر لاهیجان به صدا در آمد و این کار را تبدیل به یک رویداد ملی کردیم و در سال تحصیلی جدید قرار است یک روز به‌نام روز پسماند و یک زنگ به‌نام زنگ پسماند داشته باشیم. در آن روز خاص آموزش‌های سراسری در قالب رویداد و همایش توسط تشـکـل‌هـا داده شـود و سـال آیـنده اختتـامیـه‌اش بـرگـزار می‌شـود و بـه بهترین‌های حوزهٔ مدیریت پسماند هدایایی داده شود. اگر مسئولان و ارگان‌ها همکاری کنند،‌ چنین کارهایی را می‌شود انجام داد. از نظر دستورالعمل‌ها و تجهیزات کمبودی نداریم و تنها مسئله این است که دستگاه‌های مسئول کنار هم باشند تا از پایه شروع کنیم، اما متأسفانه تا امروز این امر میسر نشده است.»

 اقدامات آموزشی مدارس برای محیط‌زیست

تربیت نسل محیط‌زیستی یکی از طرح‌های مرکز آموزش محیط‌زیست و تربیت محیطبان است. به‌گفتهٔ «ابوالقاسم موسوی»، رئیس این مرکز، اگر دانش‌آموزان از محیط‌زیست شناخت کافی پیدا کنند، در آینده فعالیت بیشتری در این حوزه خواهند داشت و اگر با نگاه محیط‌زیستی زندگی کنند، وضعیت کشور در این حوزه بسیار بهتر خواهد شد. به‌گفتهٔ «موسوی»، از اقدامات انجام‌شده در این زمینه، کتاب «انسان و محیط‌زیست» در پایهٔ یازدهم است که از نظر او تأثیر معدل در کنکور باعث اهمیت دادن مدارس به این درس و انتخاب معلمان مجرب‌تری برای تدریس آن خواهد شد. همچنین، آموزش‌های غیررسمی در این حوزه، مانند طرح «یک ساعت با محیط‌یار»، از اقدامات انجام‌شده برای افزایش شناخت محیط‌زیستی دانش‌آموزان است. در این طرح کارشناسان و محیطبانان به مدارس می‌روند و یک ساعت با محیط‌یاران صحبت می‌کنند. دانش‌‌آموزان فرم لباس آنها را می‌بینند، با مسئولیت آنها آشنا می‌شوند، پرسش‌هایشان را در حوزهٔ محیط‌زیست می‌پرسند و موضوعات مختلفی مثل پسماند مطرح می‌کنند و دربارهٔ کاهش و تفکیک پسماند صحبت می‌شود. استان بوشهر در این زمینه پیشگام و متولی موضوع طرح محیط‌یار است. یکی دیگر از اقدامات انجام‌شده، تشکیل اردوهای دانش‌آموزی و بازدید از مناطق تحت‌مدیریت و زیستگاه‌ها برای آشنا شدن هم مؤلفان، معلمان، مربیان و هم دانش‌آموزان با محیط‌زیست، حیات‌وحش و گیاهان از نزدیک است. با توجه به ارزش بالای اقتصادی طلای کثیف و اهمیت ساماندهی آن برای ارتقای سلامت محیط انتظار می‌رود دستگاه‌های متولی در زمینهٔ مدیریت پسماند مدارس در دولت چهاردهم همکاری کنند تا شعار وفاق در این حوزه نیز محقق شود.