بسیاری از اولین موارد کووید-19 به بازار عمده‌فروشی غذاهای دریایی «هوانان» (Huanan) در شهر ووهان مرتبط بودند و همین موضوع باعث شد تا فعالیت‌ها برای جست‌وجوی منشأ همه‌گیری بر این بازار متمرکز شود. مطالعهٔ جدیدی که نتایج آن روز ۳۰ شهریورماه در مجلهٔ «سل» (Cell) منتشر شد نیز آخرین مورد از مطالعات این‌چنینی بود که به تجزیه و تحلیل نمونه‌های گرفته‌شده از این بازار پرداخته بود. پژوهشگران این مطالعه استدلال می‌کنند که بررسی مجددی که توسط آنها انجام شده، به بازار به‌عنوان محلی که اولین انتقالات ویروس از حیوانات آلوده به انسان رخ داده است، وزن بیشتری می‌دهد. آنها می‌گویند انتقال ویروس در همین بازار بود که جرقهٔ همه‌گیری را ایجاد کرد. این مطالعه، تجزیه و تحلیل مقدماتی‌ای را که در ماه مارس ۲۰۲۳ (اسفند ۱۴۰۱) روی داده‌های «مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های چین» (CDC) انجام شده بود، توسعه می‌دهد.

جست‌وجوها برای یافتن چگونگی شروع همه‌گیری تاکنون بسیار بحث‌برانگیز بوده است. اکثر پژوهشگران می‌گویند که مبدأ ویروس خفاش‌ها بوده‌اند و احتمالاً در این میان، جانوری واسط وجود داشته و درنهایت به انسان منتقل شده است، همانطور که در پاتوژن‌هایی که در انسان دیده شده است [به‌بیان دیگر، ویروس‌ها در بدن خفاش‌ها به‌طور مستقیم باعث بیماری نشده‌اند بلکه به انتقال به یک حیوان واسط و تشکیل یک پاتوژن یا ویروس جهش‌یافته، به انسان منتقل شده و باعث بیماری شده است. این تغییر ویروس در بدن انسان هم اتفاق افتاده و سویه‌های جدید بیماری به همین دلیل پدیدار شده‌اند]. بااین‌حال، به‌دلیل آنکه هنوز شواهدی قوی دربارهٔ حیوان واسط یا همان میزبان میانی وجود ندارد، برخی از محققان استدلال می‌کنند که ویروس ممکن است به‌طور عمد یا تصادفی از مؤسسهٔ ویروس‌شناسی ووهان بیرون آمده و به انسان سرایت کرده باشد.

 غرفه‌های بازار

داده‌های ژنومی که در مطالعات منتشرشده در سل، نیچر و آنالیز اولیهٔ محققان مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های چین مورد استفاده قرار گرفته است، بلافاصله پس از تعطیلی بازار در اول ژانویهٔ ۲۰۲۰ (۱۱ دی ۱۳۹۸) از این بازار جمع‌آوری شده‌اند. نمونه‌ها را کارکنان مرکز کنترل بیماری‌های چنین طی چند هفته از غرفه‌ها، سطل‌های زباله، توالت‌ها، حیوانات ولگرد، خروجی فاضلاب و محصولات غذایی منجمد رهاشده در بازار جمع‌آوری کرده‌اند. تمامی این نمونه‌ها، دارای مقادیر متعددی از دی‌.ان.‌ای (DNA) و آر.ان.ای (RNA) موجودات زندهٔ مختلف بودند که باید تمامی آنها توالی‌یابی و غربال می‌شدند.

«فلورانس دبار» (Florence Débarre)، زیست‌شناس تکاملی از آژانس ملی تحقیقات فرانسه (CNRS) و یکی از نویسندگان مقالهٔ چاپ‌شده در مجلهٔ سل می‌گوید: «این یکی از مهمترین مجموعه داده‌ها در مورد همه‌گیری و منشأ SARS-CoV-2 است.»

محققان مرکز کنترل بیماری‌های چین آوریل سال گذشته در مقالهٔ خود در مجلهٔ نیچر نمونه‌هایی را گزارش کردند که حاوی ویروس SARS-CoV-2 بودند و از حیوانات وحشی موجود در بازار، به‌ویژه «سگ راکون» (یک سگ‌سان بومی شرق آسیا با نام علمی Nyctereutes procyonoides که از نظر ظاهری به راکون شباهت دارد) که مستعد ابتلا به این ویروس هستند، آمده بود. آنها در مقالهٔ خود گفته بودند که این سگ راکون‌ها می‌توانسته‌اند ویروس را به دیگر حیوانات منتقل کنند. بااین‌حال، نویسندگان آن مقاله این تذکر را هم داده بودند که هیچ راهی برای اثبات آلوده‌بودن این سگ‌ها به ویروس [به‌عنوان حیوان واسط] نیست و حتی اگر آنها آلوده بوده باشند، ممکن است آلودگی را از فرد آلودهٔ دیگری دریافت کرده باشند [و خودشان حیوان واسط نباشند]. درنهایت، نویسندگان چنین نتیجه‌گیری کرده‌اند که چون نمی‌توان اثبات کرد که سگ‌ راکون‌ها و دیگر حیوانات وحشی آلوده‌شده در بازار حیوان واسط بوده‌اند، پس این احتمال وجود دارد که بازار، محل ظهور اولیهٔ همه‌گیری نبوده است.

  تکنیک‌های جدید

اما در آخرین مطالعهٔ مربوط به مجلهٔ سل، از تکنیک‌های پیچیده‌تر ژنومی برای شناسایی گونه‌های موجود در مجموعهٔ نمونه‌ها استفاده شده است. تیم مطالعاتی می‌گوید که احتمالاً تعداد نسبتاً زیادی از حیوانات موجود در بازار میزبان SARS-Cov-2 بوده‌اند. محتمل‌ترین میزبانان سگ راکون و «سیوِت نخل نقابدار» (جانوری از راستهٔ گوشتخواران با نام علمی Paguma larvata که جثه‌ای شبیه به راسوها دارد و بومی شرق آسیاست) هستند که ممکن است به ویروس حساس باشند [و بر اثر آلودگی به ویروس، بیمار شوند]. گونه‌هایی دیگر مانند «موش‌خرمای بامبو» (Rhizomys pruinosus)، «خارپشت آمور» (Erinaceus amurensis) و «تَشی مالایا» (Hystrix brachyura) نیز به‌عنوان میزبانان احتمالی معرفی شده‌اند، اما مشخص نیست که این حیوانات بتوانند SARS-CoV-2 را بگیرند و عفونت را گسترش دهند. تیم پژوهشی از دوگونهٔ دیگر هم نام برده است: «گوزن ریوز» (Muntiacus reevesi) و «مارموت هیمالیا» (Marmota himalayana) [جانوری از تیرهٔ سنجاب‌ها که در علفزارها زندگی می‌کند] نیز از نظر گروه پژوهشی می‌توانند [حیوان واسط] و ناقل بیماری باشند، اما احتمال آن نسبت به دیگر گونه‌های ذکرشده کمتر است.

«جیجی گرونوال» (Gigi Gronvall)، متخصص ایمنی زیستی دانشگاه «جانز هاپکینز» امریکا، می‌گوید محل قرارگیری مواد ژنتیکی ویروسی و حیواناتی به‌شدت از آلوده‌بودن حیوانات حکایت دارد: «از تعداد حیواناتی که [در نمونه‌های گرفته‌شده از بازار] بودند، کاملاً شگفت‌زده شدم.»

نویسندگان مقالهٔ مجلهٔ سل همچنین استدلال می‌کنند که تنوع ویروسی موجود در بازار نشان می‌دهد این بازار محل ظهور همه‌گیری بوده است. آنها به‌طور خاص می گویند که گردش دو دودمان از ویروس SARS-CoV-2 (مشهور به A و B) در بازار نشان می‌دهد که ویروس دوبار از حیوانات به انسان‌ها منتقل شده است. پژوهشگران نتیجه می‌گیرند که اگرچه این احتمال هم وجود دارد که انسانی‌های آلوده ویروس را در دو نوبت جداگانه با بازار آورده باشند، اما این سناریو [در مقایسه با دوبار انتقال ویروس از حیوان به انسان] احتمال بسیار کمتری دارد؛ چون تجزیه‌وتحلیل‌ها نشان می‌دهند که احتمالاً تعداد بسیاری کمی از انسان‌ها در آن زمان آلوده شده بودند و بعید است که یک نفر همزمان به هر دو دودمان ویروس آلوده شده باشد. گرونوال می‌گوید: «اینکه یک عفونت فعال در جمعیت حیوانی توانسته باشد دوبار از به انسان منتقل شود، با عقل جور درمی‌آید.»

البته تیم خبری مجلهٔ نیچر تلاش کردند تا این موضوع را [که در تناقض با یافته‌های مقالهٔ پیشین چاپ‌شده در نیچر بود] با نویسندگان آن مقاله در میان بگذارند، اما پاسخ آن تیم پژوهشی هنوز منتشر نشده است.

 جنوب چین

مطالعهٔ چاپ‌شده در مجلهٔ سل نشان می‌دهد احتمالاً سگ‌ راکون‌هایی که در بازار هوانان بوده‌اند، با سگ‌ راکون‌های دیگری که از دیگر بازارهای همان استان چین جمع‌آوری شده بودند، مرتبط بوده‌اند. به‌علاوه مشخص شده است سگ راکون‌های آزاد در این مناطق جنوبی چین، با سگ راکون‌های پرورش داده‌شده در شمال چین ارتباطی نداشته‌اند. همین موضوع این امکان را مطرح می‌کند که سگ راکون‌های آزاد در مرکز و جنوب چین [حیوان واسط] و منشأ همه‌گیری بوده‌اند. نزدیکترین خویشاوندان ویروس SARS-CoV-2 از خفاش‌هایی در جنوب چین، لائوی و سایر کشورهای جنوب‌شرقی آسیا جدا شده‌اند.

«جاشوا لوی» (Joshua Levy)، ریاضیدان و یکی از نویسندگان مقالهٔ مجلهٔ سل می‌گوید گام بعدی، دنبال‌ کردن برخی از این نشانه‌ها با مطالعهٔ حیوانات در تجارت حیات‌وحش است: «این مقاله اطلاعات عملی در مورد نحوهٔ جلوگیری از انتقال بیماری‌ها در آینده را ارائه می‌کند. مواردی مثل ردیابی غرفه‌داران، آزمایش حیوانات برای ویروس‌های مرتبط با SARS-CoV-2، همچنین انجام مطالعاتی دربارهٔ حساسیت پستانداران وحشی مجاور انسان به ویروس SARS-CoV-2 و درنهایت، فهمیدن اینکه آیا این حیوانات می‌توانند به‌راحتی ویروس را منتقل کنند یا خیر.»

هیوز نیز بر این باور است که مقررات تجارت حیات‌وحش باید تنظیم بهتری داشته باشد تا خطر گسترش پاتوژن‌ها به‌حداقل برسد.

منبع:

این مقاله با عنوان اصلی COVID pandemic started in Wuhan market animals after all, suggests latest study روز ۳۰ شهریور در مجلهٔ «نیچر» (Nature) منتشر شده است.