ایرانیان با ذوق و هنر برای هریک از ابزار و وسایل روزمرۀ خود ایده‌ای هنرمندانه داشتند. با چوب درختان شمشاد خزری شانه می‌ساختند. چوب خاص درختان شمشاد خزری که با هنر دست عجین شد، کم‌کم گیلانی‌ها را به  شانه‌سازی ترغیب کرد و این هنر را شش‌دانگ به نام خود سند زدند. بماند که حالا باید شانه‌سازی را در خاطرۀ موسپیدکرده‌ها یا در آلبوم‌های قدیمی جست‌و‌جو کرد.

 خاستگاه شانه‌سازی

به‌دنبال ردپای هنر شانه‌سازی، از جنگل‌های هیرکانی در گیلان سر در می‌آوریم. خطه‌ای که خاستگاه رویش درختان شمشاد خزری یا به زبان محلی درختان «کیش» است. رشد این گونۀ گیاهی در گیلان سبب شد تا یکی از مهم‌ترین صنایع‌دستی گیلان که تولید انواع شانۀ چوبی باشد، در این سرزمین شکل بگیرد. هنرمندان سازندۀ شانه‌های چوبی در استان‌های هم‌جوار، چوب موردنیاز خود را از گیلان تهیه می‌کردند. این هنر به‌قدری فراگیر بود که در زمانی که گرفتن شناسنامه اجباری می‌شود، برخی که این حرفه پیشۀ خانوادگی‌شان بود، نام فامیلی شانه‌ساز، شانه‌چیان و مشابه آن را برای خود انتخاب می‌کنند و اکنون نیز این نام خانوادگی را می‌توان در میان گیلانی‌ها مشاهده کرد. جالب اینکه، در گورستان‌های قدیمی روستاهای گیلان، بر سنگ‌قبرهای قدیمی تصویرهایی حکاکی شده‌ است. 

  ردپای هنر شانه‌سازی در تاریخ

«ظهیرالدوله» داماد ناصرالدین شاه، دو بار به رشت سفر می‌کند تا از این مسیر همراه شاه قاجار به اروپا برود. هر دو بار سوغات سفرش خرید شانه‌های چوبی است. هنری که او با خود به فرانسه هم برد: در صفحۀ ۵۸ کتاب «سفرنامۀ ظهیرالدوله همراه مظفرالدین‌شاه به فرنگ» این‌طور آمده است: «نیم ساعت به غروب آفتاب مانده رسیدیم به امامزاده هاشم و کاروانسرای خیلی قشنگی در فراخنای جلوی امامزاده که تقریباً به عرض پانصد زرع تا رودخانه گشوده است. برای چای‌خوردن پیاده شده، به دکان شانه‌تراشی که شش سال قبل هم در مراجعت از رشت به تهران رفته بودم، رفتیم. خیلی ممتاز شانه‌های خوب می‌ساختند. یکی حضوراً برای من در چهار دقیقه ساخت، با دست و جزئی اسباب ناقابل مختصری، در نهایت امتیاز و پرکاری. گفتم بیست عدد به سلیقۀ خودش بسازد بفرستد رشت که ان‌شاءالله در اکسپوزیسون تماشا بدهم.»

«بیژن شانه‌چیان» و «حسن پیامی مقدم» از معدود سالخوردگان گیلانی هستند که شانه‌سازی حرفۀ خانوادگی‌شان بوده است. شانه‌چیان ۸۰ سال سن دارد و از ۱۰ سالگی شانه‌سازی می‌کرده. نیاکان او همه این پیشۀ خانوادگی را داشتند و او نیز از پدربزرگش این حرفه را آموخته و چند سالی است از این کار دست کشیده. او دربارۀ درخت کیش می‌گوید: «شانه‌هایی که ما می‌ساختیم، همه از چوب جنگلی درخت کیش بود. کیش، گونۀ مرغوبی است که دانه‌هایش به راحتی نمی‌شکند. درختان کیش در۲۰ سال اخیر دچار آفت شده و ادارۀ منابع‌طبیعی قطع این درخت را ممنوع اعلام کرده و اجازۀ برداشت نمی‌دهد. شانه‌های چوبی که اکنون در بازار است، کیفیت گذشته را ندارند و با چوب‌های ضعیف ساخته می‌شود؛ یا بامبوهای چینی است و دوام ندارد.»

در کتاب «معاهدات تجاری عصر قاجار و پهلوی: تیشه‌هایی بر ریشۀ درختچۀ شمشاد خزری» می‌خوانیم که چه‌طور بخشی از جنگل‌های ایران طی عهدنامۀ ترکمنچای از دست رفت و به روس‌ها واگذار شد. از نیمۀ دورۀ قاجار و با سفرهای متعدد شاهان قاجار به اروپا، آن‌هم با خزانۀ خالی، فروش منابع‌طبیعی کشور شتاب بیشتری گرفت. طی یک قرارداد، امتیاز بهره‌برداری از جنگل‌های شمال ایران برای هفتاد سال به انگلستان واگذار می‌شود. در زمان ناصرالدین‌شاه، برای پنج سال، برداشت شمشاد خزری به یک شرکت روسی واگذار می‌شود. این قرارداد سپس هشت سال دیگر تمدید می‌شود و علاوه‌بر شمشاد، اجازۀ برداشت دیگر چوب‌های جنگلی شمال ایران در ازای سالی پانزده هزار تومان به روس‌ها واگذار می‌شود.

 شانه‌های چوبی، دوست‌دار محیط‌زیست

درحالی‌که دستان هنرمند شانه‌سازان گیلانی مدت‌هاست با شانه‌سازی فاصله گرفته، این روزها تبلیغ زیادی مبنی‌بر استفاده از شانه‌های چوبی می‌بینیم و برای جلوگیری از ریزش مو استفاده از شانه‌های چوبی توصیه می‌شود. بیشتر شانه‌های چوبی که در بازار فروخته می‌شود، با چوب بامبو ساخته شده و محصول چین است. گفته می‌شود شانه‌های چوبی به حفظ سلامت مو کمک می‌کند و درعین‌حال دوست‌دار محیط‌‌زیست هم هست و به چرخۀ طبیعت رمی‌گردد.