سخنگوی صنعت آب کشور در نخستین نشست خبری در سال آبی جدید اعلام کرد ورودی به مخازن سدهای کشور از ابتدای سال آبی جاری ۲۴ میلیارد و ۶۹۰ میلیون مترمکعب بوده که در مقایسه با ۴۲ میلیارد و ۴۶۰ میلیون مترمکعب سال گذشته، ۴۲ درصد کاهش داشته است. بنابراین، اصلاح شرایط آب در کشور معادل اصلاح نظام و الگوی توسعه است و بدون تغییر در سیاست‌های کلان اقتصادی، اجتماعی و کشاورزی، نمی‌توان به نتیجه رسید.

«عیسی بزرگ‌زاده» ادامه داد: «متوسط بارش سال آبی ۱۴۰۴ تاکنون ۱۵۲ میلی‌متر بود که نسبت به سال گذشته و دوره بلندمدت حدود ۴۰ درصد کاهش نشان می‌دهد. حجم فعلی مخازن ۱۸ میلیارد و ۷۶۰ میلیون مترمکعب است، درحالی‌که این رقم در مدت مشابه پارسال ۲۴ میلیارد و ۵۹۰ میلیون مترمکعب بود؛ یعنی ۲۴ درصد کاهش. درصد پرشدگی سدهای کشور نیز به‌طور متوسط ۳۶ درصد است.»

او ادامه داد: «استان‌های سیستان‌وبلوچستان، هرمزگان، بوشهر و خوزستان با کسری بیش از ۵۰ درصدی بارش مواجه‌اند. استان‌های فارس، یزد، تهران، اصفهان و چند استان دیگر بین ۳۰ تا ۵۰ درصد کاهش بارش داشته‌اند و تنها گیلان و زنجان وضعیت نسبتاً بهتری دارند.»

تنش آبی در کلانشهرها

بزرگ‌زاده کلانشهرهای تهران، کرج، مشهد، تبریز، اصفهان، اراک و ساوه را در «پیشانی تنش آبی» معرفی کرد و توضیح داد: «حجم ذخایر پشت سدهای پنج‌گانه تهران در مهرماه امسال ۲۵۸ میلیون مترمکعب است، درحالی‌که سال گذشته ۴۸۵ میلیون و در بلندمدت ۶۱۸ میلیون مترمکعب ثبت شده است. به‌عبارتی، نسبت به پارسال ۲۲۷ میلیون مترمکعب عقب هستیم. درصد پرشدگی سدهای تهران نیز به‌ترتیب، سد امیرکبیر ۱۵ درصد، سد لتیان ۲۵ درصد، سد لار ۲ درصد، سد طالقان ۴۱ درصد و سد ماملو ۸ درصد است. به‌جز سد طالقان، بقیه سدهای تهران یا به حجم مرده رسیده‌اند یا نزدیک به آن هستند.»

او در بخش دیگری از این نشست گفت: «وجود آب در خانه‌ها به‌معنای نبود بحران نیست. ما بحران داریم و باید از مصرف بکاهیم. خواهش من این است که رسانه‌ها ادب و تواضع وزارت نیرو را به مردم منتقل کنند. ادبیات ما هیچ‌گاه طلبکارانه نیست؛ بلکه استمداد و کمک‌خواهی است. چون سرنوشت آبی همه مردم یک شهر یکسان است و اگر در یک محله مشکلی پیش بیاید، همه مردم آن محله آسیب می‌بینند.»

دولت چه می‌کند؟

بزرگ‌زاده همچنین در مورد برنامه‌های اجرایی دولت در سال آبی جدید توضیح داد: «اجرای فاز نخست خط انتقال آب طالقان به تهران که ۲.۵ مترمکعب در ثانیه به ظرفیت تهران افزوده است؛ تکمیل فاز دوم این خط تا پایان مهرماه با همکاری استانداری البرز و شورای شهر کرج انجام خواهد شد. همچنین، با همکاری وزارت جهادکشاورزی و سازمان هواشناسی، برای مناطقی که قطعیت بالایی در کم‌بارشی دارند، اطلاع‌رسانی می‌شود تا کشاورزان متضرر نشوند. برآورد ما این است که در سال جاری حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب آب در دسترس بخش کشاورزی قرار گیرد که فعلاً برنامه‌ریزی‌ها فقط برای فصل پاییز انجام شده است. در مورد زمستان و بهار در زمان مناسب تصمیم‌گیری خواهد شد.»

او همچنین در مورد احتمال باززنده‌سازی دریاچه ارومیه نیز توضیح داد: «این دریاچه به نمادی از مدیریت غلط آب و کشاورزی در کشور تبدیل شده است. با وجود صرف هزینه‌های سنگین در سال‌های گذشته، به‌دلیل اجرا نشدن بخش اصلی برنامه یعنی کاهش ۴۰ درصدی مصارف کشاورزی، احیای دریاچه به نتیجه نرسید. قرار بود در کنار رهاسازی آب از سدها، سطح مصرف کشاورزی کاهش یابد، اما نه‌تنها این اتفاق رخ نداد بلکه سطح زیرکشت افزایش پیدا کرد. بنابراین، با روش‌های گذشته امیدی به احیای دریاچه وجود ندارد. احیای دریاچه ارومیه نیازمند تصمیم‌های جدی و عملگرایانه است، نه صرفاً مصاحبه و وعده. اگر ۳۱ هزار هکتار از اراضی کم‌بازده و بلندآب از چرخه کشت خارج شوند و ۲۵ هزار هکتار یونجه‌کاری جای خود را به محصولات راهبردی بدهند، می‌توان علاوه‌بر بهبود امنیت غذایی، حدود ۴۷۵ میلیون مترمکعب آب در حوزه دریاچه صرفه‌جویی کرد. نجات دریاچه ارومیه با عزم جدی و پذیرش سختی‌های اجرای اصلاحات کشاورزی ممکن است، اما ادامه مسیر گذشته هرگز نتیجه‌ای در پی نخواهد داشت.»

باز هم بارور‌سازی

سخنگوی صنعت آب کشور همچنین در مورد بارورسازی ابرها که در میان عموم کارشناسان و حتی سازمان هواشناسی کشور به یک رؤیا یا شبه‌علم شهرت دارد، به‌عنوان یکی از برنامه‌های وزارت نیرو اشار کرد و گفت: «پاییز امسال براساس پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی کشور و داده‌های اقلیمی، با کم‌بارشی و افزایش میانگین دما در بیشتر شهرهای کشور همراه خواهد بود. در چنین شرایطی، بارورسازی ابرها به‌عنوان یکی از برنامه‌های قدیمی اما تقویت‌شده وزارت نیرو، به‌شکل گسترده‌تر دنبال می‌شود. برنامه‌ای مفصل در قالب برنامه پنج‌ساله تدوین شده است. این برنامه شامل تعیین اقدامات مورد نیاز، منابع مالی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های وزارت نیرو و همکاری نزدیک با سازمان برنامه و سایر دستگاه‌هایی است که تجهیزات هوایی لازم را در اختیار دارند. هدف ما این است که بارورسازی ابرها در مناطقی انجام شود که بیشترین تنش آبی را دارند.»

او ادامه داد: «براساس ادبیات علمی موجود و تجربیات جهانی، پیش‌بینی می‌شود بارورسازی ابرها بتواند بین ۵ تا ۱۵ درصد افزایش بارش را در مناطق تحت پوشش به‌همراه داشته باشد. مناطق انتخاب‌شده برای اجرای این طرح شامل بالادست سدهای تهران، زاینده‌رود، تبریز و سایر مناطق پرتنش آبی است. گروه‌های اجرایی تجهیز شده‌اند و همکاران ما با پایش مداوم شرایط اقلیمی، در زمان مناسب عملیات را انجام خواهند داد. بارورسازی تنها در شرایطی امکان‌پذیر است که ابرهای مستعد در منطقه وجود داشته باشند. به همین دلیل، این اقدام وابسته به زمان و شرایط جوی است. درصورت فراهم بودن ابرهای مناسب، عملیات بارورسازی با تکنیک‌های علمی شدت بارش را افزایش می‌دهد.»

او همچنین درباره جایگاه بارورسازی ابرها در تأمین آب شرب کشور گفت: «در برنامه‌ریزی منابع آب شرب، بارورسازی ابرها به‌عنوان منبع مطمئن لحاظ نمی‌شود؛ چراکه تأمین آب شرب باید با احتمال تحقق بالای ۹۷ درصد تضمین شود. بنابراین، منابع آبی مورد نیاز برای شرب از منابع مطمئن تأمین می‌شود و اگر بارورسازی منجر به افزایش ذخایر سدها شود، این موضوع به‌نفع کشور خواهد بود و از آن بهره‌برداری می‌کنیم. اگرچه نمی‌توان تنها به بارورسازی ابرها برای حل مشکلات کم‌آبی اتکا کرد، اما این اقدام می‌تواند به‌عنوان یک راهکار تکمیلی در کنار سایر برنامه‌ها به بهبود وضعیت منابع آبی کشور کمک کند.»

سخت‌ترین دوره کم‌آبی

عیسی بزرگ‌زاده همچنین معتقد است کشور چاره‌ای جز اجرای اقدامات سختگیرانه در حوزه آب  ندارد: «در موضوع هیرمند نیز همان‌طورکه بارها اعلام کرده‌ایم، همسایه شرقی ما در گفتار خود را متعهد به معاهده ۱۳۵۱ می‌داند، اما در عمل تاکنون همراهی لازم را نداشته است. در سال آبی گذشته تنها حدود ۱۱۹ میلیون مترمکعب آب دریافت کردیم، درحالی‌که در شرایط نرمال این رقم به ۸۲۰ میلیون مترمکعب می‌رسد. جمهوری اسلامی ایران آمادگی دارد برای اصلاح بند کمال‌خان و بازگشت آب به مسیر طبیعی و تاریخی خود، کمک‌های فنی و مهندسی ارائه کند.»

او همچنین با بیان اینکه فرونشست زمین امروز به یک تهدید جدی برای زیست‌بوم ایران تبدیل شده است، گفت: «از ۶۰۹ دشت کشور، ۴۲۷ دشت ممنوعه و ممنوعه‌بحرانی هستند و بیش از ۳۵۰ دشت با پدیده فرونشست مواجه‌اند. این موضوع هیچ شوخی‌بردار نیست و نمی‌توان انتظار داشت قوانین فیزیک و ریاضی به‌خاطر ما تغییر کنند. وقتی برداشت از آبخوان بیش از تغذیه طبیعی باشد، سطح آب پایین می‌رود و فرونشست اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. متعددی مانند برنامه هفتم توسعه، سند ملی سازگاری با کم‌آبی و نقشه راه آب کشور بر کاهش بارگذاری منابع آبی تأکید دارند. اگر این اهداف در قانون بودجه سالانه پشتوانه اجرایی پیدا نکنند، به نتیجه نمی‌رسند. در قانون برنامه کاهش ۱۵ میلیارد مترمکعبی برداشت‌های کشاورزی پیش‌بینی شده است، اما اگر ابزارهای اقتصادی و اجتماعی لازم در بودجه ۱۴۰۵ در اختیار ما، وزارت جهادکشاورزی و سازمان محیط‌زیست قرار نگیرد، این اهداف صرفاً روی کاغذ باقی می‌مانند. می‌توان گفت امروز سخت‌ترین دوره کم‌آبی ۵۸ سال گذشته را تجربه می‌کنیم. البته یک سال کم‌بارش‌تر نیز در گذشته داشته‌ایم، اما شرایط آن دوره به‌دلیل جمعیت کمتر و تداوم بارش‌ها در سال‌های بعد، به‌اندازه امروز بحرانی نبود.»

وضعیت اسف‌بار

سخنگوی صنعت آب با اشاره به پیش‌بینی‌های اقلیمی نیز گفت: «برای هفته آینده نگاه خاصی وجود ندارد و منتظریم پیش‌بینی‌های زمستانی تکمیل شود. براساس ارزیابی‌ها احتمالاً زمستان نرمال خواهد بود، اما این به‌معنای نرمال بودن کل سال نیست. سازمان هواشناسی هم تأکید دارد پیش‌بینی‌های بیش از سه‌ماهه مبنای تصمیم‌گیری قرار نگیرد. وضعیت آبی در برخی مناطق مانند دشت شهریار و شهر قدس بسیار اسفناک است و حتی از آب تجدیدپذیر برای باغات و فضای سبز استفاده می‌شود. متأسفانه هنوز چاه‌هایی با برداشت‌های بالا در حال فعالیت هستند که این موضوع به‌رغم پیگیری‌های مداوم همچنان ادامه دارد. انتقادات نسبت به نحوه مدیریت وجود دارد و من نیز آنها را درک می‌کنم، اما واقعیت این است که وزارت نیرو توانست برخلاف برخی پیش‌بینی‌های بسیار نگران‌کننده، آب تهران را مدیریت کند. اگر سال خشک ادامه پیدا کند و تمهیدات جدیدی پیش‌بینی نشود، شرایط سخت‌تر خواهد شد. این یک گفت‌وگوی صادقانه است و اگر کسی خلاف این بگوید، واقعیت فیزیکی منابع آب را نادیده گرفته است.»

اصلاح نظام توسعه کشور

بزرگ‌زاده همچنین با اشاره به بحران منابع آبی و لزوم اصلاحات بنیادین در سیاستگذاری‌ها گفت: «امروز ما همچنان با کشاورزی سنتی و تولید محصولات پرمصرف و کم‌بازده مانند فلفل‌دلمه‌ای و بادمجان مواجه‌ایم، درحالی‌که کشور دهه‌هاست با بحران آب دست‌وپنجه نرم می‌کند. جلسات متعددی در بالاترین سطوح مدیریتی کشور از جمله با حضور رئیس‌جمهوری، معاون اول و وزرا برگزار شده است. گفت‌وگوها بسیار جدی بوده و برنامه هفتم توسعه نیز با رویکرد بین‌استانی و اصلاحی آماده شده، اما اجرای عملی آن دشوار است؛ چراکه اصلاح الگوی آب به‌معنای تغییر در شغل، درآمد و رفاه مردم است و همه ابعاد توسعه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. روش‌هایی که طی ۳۰ سال گذشته برای بستن چاه‌های غیرمجاز یا ایجاد مشارکت مردمی دنبال شد، دیگر پاسخگو نیست. اکنون باید نهادهای بازار، اقتصاد و اجتماع فعال شوند و ایده‌های نو مورد استفاده قرار گیرد.»

سخنگوی صنعت آب با اشاره به وضعیت فرونشست در اصفهان گفت: «مطالعات نشان می‌دهد ۳۲ هزار هکتار از اراضی کم‌بازده بالادست سد زاینده‌رود باید آزادسازی شود تا منابع آب در خدمت رودخانه قرار گیرد. اما این اقدام بدون ایجاد معیشت جایگزین برای کشاورزان ممکن نیست. می‌توان با بهره‌گیری از ظرفیت اصل ۴۴ قانون اساسی و واگذاری سهام صنایع بزرگ به کشاورزان، زمینه این آزادسازی را فراهم کرد.»

او همچنین به موضوع مدیریت فشار در تهران پرداخت و با رد برخی انتقادات درباره استفاده از مخازن ساختمان‌ها گفت: «فرسودگی شبکه و تلفات بالا در آبرسانی تهران نیازمند سیاست‌های جدید بود. امروز با کنترل فشار در سطح محلات، فرمان‌پذیری شبکه افزایش یافته و اصلاحات در حال انجام است. هرچند بخشی از هدررفت آب ناشی از بافت‌های فرسوده و انشعابات غیرمجاز، همچنان چالش‌زا است. هیچ‌کس نباید در مقابل قانون و مقررات ایستادگی کند. بحران آب نیازمند تصمیمات بزرگ، تغییر نگرش‌ها و همراهی همه دستگاه‌ها و مردم است.»