تا یک دهه قبل، ساکنان انزلی تصورش را هم نمی‌کردند روزی لکه‌های خشکی در تالاب‌شان دیده شود. رسوب، فاضلاب انسانی و صنعتی، سنبل آبی، تغییر کاربری در بالادست و کاهش تراز آب دریای خزر اما این تصور محال را واقعی کرده است و حالا مردم حاشیه تالاب انزلی این روزها غمگین‌تر از همیشه‌اند. استاندار گیلان دو سال قبل گفته بود که شهرهای رشت و بندر انزلی سه سال آینده به خاطر این وضعیت غیرقابل سکونت می‌شوند. از این ضرب‌الاجل استاندار یک سال باقی مانده و خشکی گسترده‌تر شده است! مسئولان می‌گویند فکری به حال تصفیه‌خانه فاضلاب شهرهای اطراف تالاب که یکی از دلایل عمده وضعیت فعلی است نشده و از بخش خصوصی هم کسی علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در این استان نیست. تغییر کاربری‌ها در جریان است، سنبل‌های آبی در تالاب می‌چرخند و دریای خزر هم روی خود را از استان‌های شمالی بیش از پیش برگردانده و خبری از حقابه تالاب هم نیست. این سرنوشت سخت تالابی است که زندگی مردمش به دشواری و مهر با آن گره خورده؛ تالابی با لکه‌های خشک.

سوزن‌دوزی روی لباس زنان روستای سرسیاه تفتان، وقتی مأمور آنها را روی زمین پرت می‌کند، هم می‌درخشد. صدای فریاد در کوه تفتان و مادپتی می‌پیچد و تفتان با آن آتشفشان زنده‌اش، شاهدی است بر چندین سال تعارض محلی‌ها و کاوشگران طلا. صدای فریاد بالا می‌گیرد و صدای تهدیدهای دائم در روستا می‌پیچد: «از اینجا بیرونتان می‌کنیم.» «رد مرزتان می‌کنیم.» آنها هیچ‌کدام مهاجر نیستند و این برخوردها با یکی از زنان روستا و دخترهایش اتفاق افتاده؛ کسانی که سال‌هاست شاهد نابودی باغ‌هایشان، بی‌آبی، گرد و غبار مداوم، تغییر راه رودها و از بین رفتن کوهی تاریخی بوده‌اند و معترض به فعالیت معادن طلا هستند؛ طلایی که از آنجا برداشت می‌شود و آنچه نصیب مردمان محلی شده، سختی است.

با وجود بارش‌های نسبتاً مناسب، همچنان نگرانی از مرگ‌ومیر فلامینگوها به‌دلیل خشکی تالاب بختگان بالاست

«شورای‌عالی محیط‌زیست در تاریخ ۶ خرداد بخشی از محدوده جنوبی و شرقی منطقه حفاظت شده بهرام گور را با هدف رفع مشکل عملیات شرکت گهر زمین برای فعالیت معدنی واگذار کرد.» این خبر را چند روز قبل سایت «فولادبان» منتشر کرد؛ اما ماجرا آن‌طور که یکی از اعضای شورای‌عالی محیط‌زیست به «پیام ما» می‌گوید به جلسه دی‌ماه گذشته این شورا بازمی‌گردد. جلسه‌ای که در آن قرار شد بخشی از این منطقه حفاظت شده با بهانه نابودشدنش توسط فعالیت‌های معدنی از فهرست مناطق حفاظت شده خارج شود. «نغمه مبرقعی» هرچند می‌گوید این شورا اجازه نمی‌دهد از میزان مناطق حفاظت شده کم شود و منطقه‌ای دیگر جایگزین این کم‌کردن می‌شود، اما پاسخی برای چرایی این کار در زیستگاه گورخر ایرانی ندارد و نمی‌گوید چطور سازمان حفاظت محیط‌زیست، دفتر زیستگاه‌ها و درنهایت شورای‌عالی محیط‌زیست راضی به دادن بخشی از منطقه حفاظت شده برای معدن‌کاوی شده‌اند.

جامعه اصناف و بازاریان شاهرود و بسطام در بیانیه‌ای که روزهای اخیر منتشر کرده‌اند خواهان تعطیلی دایم معدن بوکسیت «تاش» در کوهستان آبشار شاهوار شده‌اند و از مسئولان قضایی، انتظامی و اجرایی شهرستان شاهرود خواسته‌اند که بدون مماشات با متخلفان احتمالی برخورد قانونی و قاطع انجام دهند و در غیر این صورت جامعه اصناف از تمام ظرفیت‌هایش برای پیگیری قانونی استفاده می‌کند. این اما نخستین‌بار نیست که بیانیه‌ای از سوی فعالان مختلف در این استان نسبت به توقف فعالیت این معدن نوشته می‌شود. این نامه در حالی نوشته شده که ۱۶ اردیبهشت امسال هم دوستداران محیط‌زیست شاهرود مقابل این معدن تجمع کردند و خواستار مقابله با بازگشایی معدن به بهانه برداشت دپوی مواد قدیمی در آن شدند. آن‌ها می‌گویند این معدن از سال ۹۷ پروانه فعالیت ندارد و برداشت دپو بهانه بازگشایی است.

تنگه «ابوالقیس» سوادکوه، عصر جمعه، ۱۸ اردیبهشت را در ترس گذراند. کوه دهان گشود و زمین لغزید. همان زمان صحبت از تأثیر بارش‌ها به‌عنوان عامل زمین‌لغزش به میان آمد؛ اما فعالان محیط‌زیست در منطقه به «پیام ما» می‌گویند که برداشت شن و «ماسه کوهی» از جمله اصلی‌ترین عوامل این اتفاق است و این برداشت در نزدیکی تنگه ابوالقیس هم این اواخر با جدیت در جریان بوده. در حالی وضعیت فعلی تنگه ابوالقیس نگرانی‌ها در مازندران را تشدید کرده که دو هفته قبل هم زمین‌لغزش دیگری در کیلومتر ۶ پردیس به سمت تهران باعث تصادف و بسته‌شدن جاده برای ساعت‌های طولانی شد.

سیاهی نفت، ساحل جزیرۀ شیدور (مارو) را گرفته. خط ساحل در تیرگی ممتد فرو رفته و هنوز مشخص نیست پرنده‌ها و لاکپشت‌های جزیره در این سیاهی چه کرده‌اند، چه آسیب‌هایی دیده‌اند و الان چه وضعیتی دارند. در روزهای اخیر فیلم‌های مربوط به نشت نفت با نام جزیرۀ لاوان منتشر شد، اما «منصور دهدار»، دهیار لاوان، به «پیام ما» می‌گوید این اتفاق در جزیرۀ شیدور که در یک و نیم کیلومتری شرق لاوان است، رخ داده؛ جزیره‌ای بدون ساکن. جزئیات ماجرا اما مشخص نیست. نمی‌دانیم این اتفاق در حمله روز ۱۹ فروردین آمریکا و اسرائیل به پالایشگاه نفت لاوان رخ داده یا در اثر انتقال نفت در روزهای بعد. هرچند دهدار می‌گوید در روزهای بعد از آتش‌بس لکه‌های سیاه نفت را در دل خلیج‌فارس دیده؛ لکه‌هایی که ممکن است در روزهای اخیر به ساحل رسیده‌ باشند و حالا نقش تیره‌شان مانند نقش تاریک جنگ بر ساحل پیداست.

جنگ، ارائه آمار سرشماری زمستانه پرندگان مازندران را به تعویق انداخت، همان‌طور که باعث شد حضور حفاظت‌گران در مناطق مختلف ممکن نباشد. این سختی‌ها اما از زمان سرشماری برای اعضای «انجمن آوای بوم» به وجود آمد، آنها کارهای مربوط به سرشماری پرندگان را در دی‌ماه شروع می‌کنند و بهمن زمان آغاز کار است. دی‌ماه، هم‌زمان با اعتراضات و قطعی گسترده اینترنت بود. کار سرشماری هم سخت شد و آنها نتوانستند آن‌طور که می‌خواهند از حضور داوطلبان استفاده کنند و بعد هم جنگ شروع شد. جنگی چهل‌روزه که در آتش‌بس شکننده‌اش، به‌سرعت اثراتش بر محیط‌زیست آسیب‌دیده کشور نمایان شده و نگرانی‌ها از آینده این تأثیرات همچنان بالاست. «فاطمه کاظمی» مدیر مؤسسه آوای بوم، حالا از روند سرشماری، تأخیر در ارائه آمار و تبعات جنگ بر زندگی پرندگان و حفاظت‌گران به ما می‌گوید.

هفته سوم اسفند ۱۴۰۴ و در میانه بمباران ممتد تهران بود که اعضای شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع طبیعی کشور بیانیه‌ای مهم نوشتند، آنها از آسیب‌های گسترده حملات اسرائیل و آمریکا تا آن لحظه بر محیط‌زیست کشور گفتند و سازمان‌های بین‌المللی حفاظت محیط‌زیست را خطاب قرار دادند. بیانیه به سازمان حفاظت محیط‌زیست رفت و از آنجا به وزارت امور خارجه. وزارتخانه بیانیه را برای سازمان‌های مختلف ارسال کرد و به آنها از تبعات آسیب‌های جدی این جنگ بر زیست‌بوم ایران هشدار داد. حالا «محمد الموتی» در روزهای آتش‌بس شکننده از نوشتن بیانیه زیر بمباران ممتد می‌گوید. از اینکه قطع اینترنت چطور ارتباط آنها را با دنیا و فعالان محیط‌زیست جهانی مختل کرد و از اینکه بخش بین‌الملل محیط‌زیست و وزارت امور خارجه چطور با قطع ارتباط تشکل‌های محیط‌زیستی در دهه‌های گذشته با دنیا عامل ضعف و سختی در شرایط بحرانی کنونی شدند.

حدوداً ۳۰۰ متر بعد از آنکه رودهای «دلیر» و «کندوان» راهشان به یکدیگر جفت می‌شود تا رود «چالوس» را تشکیل دهند، ماشین‌آلات صنعتی و بزرگ گذاشته شده‌اند. این منطقه جزو منطقه حفاظت شده چهارباغ در چالوس است، همان جا که سال گذشته جنگل‌هایش برای روزهای متمادی در آتش سوخت و بعد هم سریال آتش‌سوزی جنگل‌ها در مازندران و سایر استان‌ها به راه افتاد. در میانه جنگ و تعطیلی‌های مکرر، این ماشین‌آلات با جدیت به کار مشغول بودند و بااین‌وجود رئیس اداره محیط‌زیست چالوس به «پیام ما» می‌گوید: «این کار موقتی و برای لایروبی رودخانه و برداشتن رسوبات باقی‌مانده از سیل ۱۴۰۱ است» اما مردم محلی و فعالان محیط‌زیست این حرف‌ها را بهانه‌ای برای برداشت شن و ماسه از رودخانه و تخریب آن می‌دانند، آن هم در منطقه حفاظت شده.

حالا دیگر جنگ چهره واقعی‌اش را عیان کرده، نزدیک به چهل روز است که از آسمان بمب بر شهرهای ایران ریخته می‌شود و هیچ کجا از شر آتش آمریکا و اسرائیل در امان نیست. در میانه این جنگ و درحالی‌که شهرهای غربی کشور هم بیش‌ازپیش مورد تهاجم‌اند، «میش‌مرغ‌ها»، این‌گونه در معرض خطر انقراض در دشت سوتاو و حمامیان بوکان باید جفت‌گیری کنند. این در حالی است که بوکان و شهرهای اطرافش هم چندین بار مورد حمله قرار گرفته‌اند؛ اما آن‌طور که معاون دفتر حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست به «پیام‌ما» می‌گوید، زیستگاه تاکنون امن بوده و به‌خاطر شرایط جنگی پیش‌آمده، آنها کمی در تأمین غذا و دارو دچار مشکل شده‌اند و تعداد چرگه‌وانان (حافظان میش‌مرغ) هم از ۱۲ نفر در سال گذشته به ۸ نفر در امسال کاهش‌یافته است.

تهران و کرج در هشتمین شب حمله آمریکا و اسرائیل به ایران سیاه شدند. انبار نفت در شهرری، شهران، اقدسیه و کرج‌ ساعت ۱۱ شب شنبه، ۱۶ اسفند، هدف حمله قرار گرفت و حالا یک روز بعد از آن شب، باران سیاه هم شهر را فرا گرفته. همه‌چیز سیاه است؛ خیابان‌ها، خانه‌ها، ماشین‌ها. نفت خام در جوی‌های شهر آتش به پا کرده، هوا بوی سوختگی می‌دهد. نفس‌ها تنگ است و سیاهی ممتد. صحبت از احتمال باران اسیدی هم در میان است. هلال‌احمر در اطلاعیه‌اش بر این مورد تأکید کرده و یک منبع آگاه به «پیام ما» می‌گوید انبارهای نفت خام، سولفورزدایی نشده و مواد آراماتیک فراوانی دارد و بسیار سمی هستند. این مواد به‌صورت پایدار در هوا باقی خواهد ماند. هرچند «محمدصادق حسنوند»، رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا در دانشگاه علوم‌پزشکی تهران، به «پیام‌ما» می‌گوید پایش‌های لحظه‌ای تاکنون خطر باران اسیدی را نشان نمی‌دهند، اما ستون دود‌سیاه و گسترده است و مردم در خانه بمانند. نگرانی از آلودگی آب‌های زیرزمینی و سدها هم بالاست؛ نکته‌ای که نه در اطلاعیه سازمان حفاظت محیط‌زیست و نه هلال‌احمر به آن اشاره‌ای نشده است.