حمیدرضا میرزاده

بیش از یک قرن پیش، یک گیاه‌شناس بریتانیایی پروژه‌ای را کلید زد که بسیاری آن را تنها یک گردآوری ساده می‌دانستند، اما همان پروژه، یک قرن بعد پاسخ سؤال‌های فراوانی را به دانشمندان داد و برای مقابله با کمبود غذا در جهان، راه‌هایی جدید و کارآمد پیش پای آن‌ها قرار داد. پروژه‌ای که این گیاه‌شناس انجام داد، گردآوری ارقام مختلف گندم از سراسر جهان بود که حالا به دانشمندان کمک می‌کند تا نسخه‌هایی بهتر برای مقابله با کمبود غذا بپیچند؛ آن‌هم در کرۀ زمین که روزبه‌روز درحال گرم‌ترشدن است و همین افزایش دما، نگرانی‌های فراوانی برای امنیت غذایی ساکنان زمین به‌ وجود آورده است.

زمین روزبه‌روز گرم‌تر می‌شود و پیش‌بینی‌های اقلیمی، شرایط مطلوبی را برای سال‌های آینده رقم نمی‌زنند. توفان‌های شدید، سیل، خشکسالی، موج‌های گرما و سرمای غیرمنتظره، آتش‌سوزی‌های گسترده و... پیش‌بینی‌هایی برای دهه‌های آینده هستند که دست‌کم نیمی از کرۀ زمین را درگیر خود می‌کنند. اما بسیاری از این پیش‌بینی‌ها یا با زبان و ادبیات تخصصی هستند یا آنکه داده‌هایی کلی را ارائه می‌دهند که تجزیه و تحلیل آن‌ها برای متخصصان امکان‌پذیر است. معمولاً مردم عادی کمتر از این داده‌ها و تجزیه و تحلیل‌ها سردرمی‌آورند. بااین‌حال، به‌تازگی جمعی از دانشمندان داده‌های مربوط به پیش‌بینی وضعیت شهرها در دهه‌های آینده را روی نقشه پیاده‌سازی کرده‌اند تا مردم عادی بتوانند این موضوع را درک کنند که محل سکونت آن‌ها در چند دههٔ آینده چه شرایطی را تجربه خواهد کرد.

فهرست سرخ گونه‌های در معرض خطر که توسط اتحادیهٔ جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) منتشر می‌شود، پنجشنبهٔ هفتهٔ گذشته به‌روزرسانی شد و در این فهرست جدید، یک گونه گربه‌سان به‌نام «سیاهگوش ایبریایی» با نام علمی (Iberian lynx Lynx pardinus)، از وضعیت «در معرض خطر» (EN) به وضعیت «آسیب‌پذیر» (VU) ارتقاء پیدا کرد. ارتقایی که با‌وجود برنامه‌های متعدد حفاظت و احیا،، معمولاً برای گوشت‌خواران رخ نمی‌دهد. وب‌سایت IUCN از این پروژه به‌عنوان «بزرگترین پروژهٔ احیاء یک گونه گربه‌سان» یاد کرده و موفقیت آن را نتیجهٔ همکاری بین نهادهای مختلف، از سازمان‌های دولتی و مؤسسات علمی تا کشاورزان و شکارچیان و جوامع محلی دانسته است. وضعیت سیاهگوش ایبریایی در اسپانیا و پرتغال، دو دههٔ قبل بی‌شباهت به یوزپلنگ آسیایی در ایران نبود. اما امروز با وجود آنکه برنامه‌های مختلف حفاظت هر دو گونه در جریان است، یوزپلنگ آسیایی هنوز در وضعیت «بحرانی» (CR) به‌ سر می‌برد.

اخیراً حفاظت‌گران فهرستی از ۱۲۶ گونه پرنده را منتشر کرده‌اند که بسیاری از آن‌ها حدود یک دهه است که دیده نشده‌اند و از تمام علاقه‌مندان، اعم از دانشمندان، پژوهشگران، پرنده‌شناسان آماتور و پرنده‌نگران خواسته‌اند که این گونه‌ها را جست‌وجو کنند. به‌طور معمول ارزیابی وضعیت گونه‌ها براساس داده‌های به‌دست آمده از جمعیت گونه‌ها، وضعیت زیستگاه‌ها، تهدیدها و... انجام می‌شود. اما گاهی نیز گونه‌هایی هستند که اگرچه قبلاً شناسایی و توصیف علمی شده‌اند، اما برای یک بازهٔ زمانی، هیچ اطلاعاتی از آن‌ها در دسترس نیست و گزارشی نیز از مشاهدهٔ آن‌ها وجود ندارد. در مورد پرندگان، به‌دلیل نرخ بالای جابه‌جایی آن‌ها و شرایط زیست‌شان، به راحتی نمی‌توان گونه‌هایی که سال‌ها گزارشی از مشاهده‌شان وجود ندارد را به‌عنوان گونهٔ منقرض‌شده اعلام کرد؛ بلکه پیش‌ازاین تصمیم‌گیری، مطالعات و بررسی‌هایی انجام می‌شود که معمولاً با فراخوان‌هایی این‌چنینی علاقه‌مندان برای حضور در این بررسی‌ها فراخوانده می‌شوند تا به جست‌وجوی گونه‌های گمشده بپردازند. در فهرست جدید گونه‌های گمشدهٔ پرندگان، نام چند گونه نیز به چشم می‌خورد که بیش‌از ۱۰۰ سال از آخرین مشاهدهٔ آن‌ها می‌گذرد، ولی بااین‌حال به نظر می‌رسد که نویسندگان این فهرست امید خود را در مورد این گونه‌ها از دست نداده‌اند.

اختلاف بر سر اقدامات سازه‌ای کشور ترکیه برای مهار آب‌های سطحی از بیش از یک دهه قبل بالا گرفته است. کشورهای منطقه، خصوصاً عراق بر سر ابر پروژهٔ «گاپ» در سرشاخه‌های دجله و فرات با همسایهٔ شمالی‌شان، ترکیه به‌اختلاف خورده‌اند. از طرفی ایران نیز به‌دلیل آنکه از تبعات ثانویهٔ سد‌سازی در بالادست دجله و فرات آسیب می‌بیند نیز به این اعتراض پیوسته است. اما ترکیه به‌دنبال آنچه که «توسعهٔ آب‌محور» خوانده، طرح‌های بلندپروازانهٔ دیگری را در سر می‌پروراند. ابرپروژه‌ای دیگر به‌نام «داپ» در شرق ترکیه در دست اجراست که بخشی از این پروژه به مهار آب در حوضهٔ آبریز رودخانهٔ ارس مربوط می‌شود. رودخانه‌ای مرزی که امروزه علاوه‌بر موضوع آلودگی آن، رقابت کشورهای منطقه بر سر بهره‌برداری آب آن نیز از مهمترین مسائل هیدروپلیتیکی منطقه محسوب می‌شود. در مقالهٔ «توسعۀ آب محور ترکیه در حوضهٔ آبریز فرامرزی ارس» که اخیراً توسط «سعید نسترنی عموقین»، «سیده زهرا قریشی»، «حجت میان‌آبادی» و «عاطفه پرورش ریزی» در مجلهٔ «مدیریت آب و آبیاری» دانشگاه تهران منتشر شده، ابعادی از اقدامات ترکیه در حوضهٔ رودخانهٔ ارس مورد بررسی قرار گرفته است. بر این اساس، ترکیه برای مهار ۳.۷۴۳ میلیارد مترمکعب آب دورخیز کرده است. برنامه‌ای که علاوه‌بر تأثیرات محیط‌زیستی در پایین‌دست رودخانهٔ ارس، می‌تواند بر معادلات دیپلماتیک منطقه نیز تأثیر سوء بگذارد. نویسندگان این مقاله بر این باورند که ترکیه در حوزهٔ آب‌های فرامرزی سعی دارد با «تحریف گفتمان» از آب به‌عنوان یک ابزار سیاسی در منطقه استفاده کند.