سه سال پیش وقتی فیلمبرداری سریال سووشون در باغ عفیف‌آباد و مسجد نصیرالملک شیراز همراه با وارد آوردن آسیب به این آثار ملی شد و اعتراض فعالان میراث فرهنگی و کنشگران محلی را به‌دنبال داشت، «نرگس آبیار» در صفحه اینستاگرامش توضیحاتی را منتشر و در بخشی از آن تأکید کرد: «خودم یک فعال میراث فرهنگی هستم و دغدغه میراث فرهنگی دارم.» اما او به‌عنوان «فعال میراث فرهنگی» وقتی سریال بعدی خود را کلید زد و باز هم برای لوکیشن سریالش به سراغ بناهای تاریخی رفت، باز هم بی‌توجهی به ضوابط میراث فرهنگی در حفاظت از بناهای تاریخی را در پیش گرفت. چندی پیش تصاویری از حسینیه امینی‌ها در قزوین منتشر شد که نشان می‌داد عوامل سریال «بامداد خمار» بدون توجه به قدمت بنا داربست‌ها و الحاقاتی به آن اضافه کرده‌اند و حالا تصاویری از مسجد عتیق قزوین منتشر شده است که نشان می‌دهد دیوارهای این بنای ثبت ملی به‌شکل غیرمسئولانه‌ای توسط گروه فیلمبرداری رنگی شده و آسیب دیده‌ و بعد از اتمام فیلمبرداری به حال خود رها شده است؛ هرچند پس از رسانه‌ای شدن موضوع، روابط‌عمومی این سریال رنگ‌پاشی به دیوارهای مسجد را تکذیب و اعلام کرد: «تا جایی که امکانپذیر بوده از دیوارهای کاذب و پرتابل در این پروژه استفاده شده است». این اولین‌بار نیست که موضوع آسیب گروه‌های فیلمبرداری به بناهای تاریخی موجب نگرانی می‌شود. پیش‌ازاین، بارها این مسئله محل اعتراض فعالان میراث فرهنگی بوده است، اما گویا نه وزارت میراث‌فرهنگی در اجرای قانون جدیت لازم را دارد و نه گروه‌های فیلمبرداری توجهی به رعایت ضوابط فعالیت در این اماکن دارند.

نگاهی به وضعیت میراث‌ فرهنگی ایران در سالی که گذشت

امروز روز جهانی راهنمایان گردشگری است. آنها که در سال‌های اخیر تجارب سختی را از سر گذرنده‌اند، از رکود شدید گردشگری و ترک ناخواسته شغل‌شان تا مشکلات اقتصادی و بیکاری. فعالان این بخش از گردشگری امروز برای شانزدهمین سال گردهمایی سالانه خود را در حالی در موز ملی ایران برگزار می‌کنند که این حرفه هنوز با چالش‌های زیادی دست و پنجه نرم می‌کند. این گردهمایی به نوعی یادآور تلاش و ایستادگی راهنمایان گردشگری در بحران‌هایی است که گردشگری ایران از سر گذراند، کسانی که در سخت‌ترین شرایط هم ایستادند، اما امروز بسیاری از آنها به دلیل مشکلات اقتصادی تن به مهاجرت داده یا خانه‌نشین شده‌اند.

نمایشگاه گردشگری تهران با تمام نقاط قوت و ضعف به پایان رسید. نمایشگاهی که رئیس‌جمهور در آیین افتتاح آن تأکید کرده بود «ایران برای تمام ایرانیان است»، اما در همان نمایشگاه حتی به‌صورت نمادین هم به بزرگترین اقلیت کشور یعنی افراد دارای معلولیت توجهی نشده بود. در جریان برگزاری نمایشگاه، ویدئویی منتشر شد از حضور چند نفر از افراد دارای معلولیت که به بازدید از نمایشگاه گردشگری رفته بودند و با چالش‌های جدی از مشکلات تردد در سالن‌ها و نبود رمپ‌های مناسب تا فاصله پارکینگ از محل برگزاری نمایشگاه و نبود امکانات حمل‌ونقل مناسب افراد با شرایط خاص در فضای داخلی نمایشگاه مواجه شده و از این موضوع گله‌مند بودند که چرا حتی در نمایشگاه تدبیری برای حضور آنها اندیشیده نشده است. دسترس‌پذیری در فضاهای عمومی سال‌هاست که برای افراد با شرایط خاص مطالبه‌ای است که به آن توجه نمی‌شود و بخش گردشگری هم از این قاعده مستثنا نیست. اما برگزارکنندگان نمایشگاه می‌توانستند حتی به‌صورت نمادین به این قشر توجه ویژه کنند و امکاناتی برای حضورشان در نمایشگاه فراهم کنند؛ شاید همین مقدمه‌ای می‌شد برای توجه متولیان به نیازهای افراد با شرایط خاص در بخش گردشگری، اما این موضوع هم مثل موارد بسیار دیگر در نمایشگاه گردشگری تهران آن‌گونه‌که باید مورد توجه قرار نگرفت.

بیابان لوت نخستین اثر طبیعی ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، اثری که تنها دارای ارزش‌های طبیعی منحصربه‌فرد نیست، بلکه سابقه تمدنی سه‌هزارساله دارد و آثار باستانی و تاریخی بسیاری در محدوده آن قرار گرفته است. حالا اما شواهد بسیاری وجود دارد که نشان می‌دهد مسئولان به اهمیت و ارزش این میراث واقف نیستند. چندماهی است که علاوه‌بر نبود برنامه مدون برای مدیریت محدوده ثبت جهانی بیابان لوت و بی‌توجهی به اصول حفاظت از آن، انجام پروژه‌های عمرانی غیراصولی در عرصه این اثر طبیعی جهانی توسط هواپیمایی ماهان، به لیست بلندبالای مشکلات لوت اضافه شده است. این هلدینگ در حال ساخت جاده‌ای ۲۰ کیلومتری در منطقه شهداد و محدوده جهانی بیابان لوت است. میزان تخریب‌های غیرقابل‌جبران اجرای این پروژه در حریم و عرصه این اثر طبیعی موضوعی نیست که حتی با توقف کامل پروژه قابل‌جبران باشد. به‌گفته کارشناسان، این پروژه‌های عمرانی نه‌تنها خارج از ضوابط عرصه و حریم میراث جهانی است که اکوسیستم منطقه را نیز تغییر می‌دهد و آسیب‌های جدی به محیط‌زیست لوت وارد می‌کند. مسئولان میراث‌فرهنگی تنها به بیان اینکه این هلدینگ را ملزم به رعایت ضوابط حفاظتی کرده‌اند بسنده می‌کنند، اما زبان لودرها و کامیون‌هایی که در محدوده تپه‌های تخم‌مرغی و رود شور در حال فعالیت هستند، زبان دیگری است.

نتایج بررسی‌های صورت‌گرفته توسط مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، به‌عنوان نهاد تخصصی پژوهشی و علمی این حوزه، دچار مشکلات جدی از جمله محقق نشدن اهداف و ضعف در استفاده از ظرفیت‌های موجود شده است. به‌رغم تلاش‌های اولیه برای تبدیل این پژوهشگاه به بازوی علمی و پژوهشی میراث‌فرهنگی کشور، تغییرات پی‌درپی ساختاری و نبود یک سند راهبردی مشخص، تحقق اهداف این مجموعه را با چالش مواجه کرده است. بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد تنها ۲۷ درصد از اهداف تعریف‌شده در اساسنامه پژوهشگاه محقق شده است و بیش از ۸۵ درصد اهداف برنامه‌های بالادستی این نهاد به نتیجه نرسیده است. در چنین شرایطی به‌نظر می‌رسد بازنگری در ساختار، تقویت نظارت علمی و عملیاتی بر پروژه‌های اجرایی و استفاده مؤثر از ظرفیت‌های موجود در این مرکز از ضروریات است. در ماه‌های اخیر برخی افراد مسائلی درباره انحلال پژوهشگاه مطرح کرده‌اند که با واکنش‌ پیشکسوتان و کارشناسان میراث فرهنگی روبه‌رو شده است. در گفت‌وگو با «جلیل گلشن»، رئیس اسبق پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و «سعید شفیعا»، معاون دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ مرکز پژوهش‌های مجلس، دیدگاه آنها را در مورد عملکرد پژوهشگاه، ایده‌های مطرح‌شده در مورد تغییرات ساختاری آن و راهکار بهبود عملکرد این مرکز جویا شدیم. آنها معتقدند انحلال پژوهشگاه اشتباه بزرگی است و ضربه جبران‌ناپذیری به میراث فرهنگی کشور وارد می‌کند، اما درعین‌حال این نهاد نیاز جدی به بازنگری در راهبردها و اصلاحات اساسی در رویکردهای مدیریتی دارد.

تلاش یک بلاگر برای جذب مخاطب بیشتر، باز هم بهانه‌ای شد برای مرور خلأهای بسیار در حوزه میراث فرهنگی. از نبود ضمانت اجرایی قوانین در برخورد با متخلفان حوزه میراث فرهنگی و کوتاهی دستگاه‌های متولی در آگاهی‌بخشی عمومی درباره اهمیت میراث فرهنگی کشور تا نصب نشدن تابلوی اطلاعات اثر در محوطه اطراف آن. اقدام این بلاگر به‌گفته مدیران میراث استان منجر به وارد آمدن دو میلیارد تومان خسارت به میراث فرهنگی شده است، اما مشخص نیست قانون چه تصمیمی در مورد تخلف او خواهد گرفت. «میل اُمام» که اثری باستانی به‌جامانده از دوره ساسانی است، هفته گذشته توسط یک بلاگر برای تولید محتوای ویدئویی به آتش‌ کشیده شد. اما این اولین‌بار نیست که یک بلاگر برای خلق تصویر تأثیرگذار و جذب مخاطب به آثار تاریخی خسارت وارد می‌کند.

این حقیقت تلخ روزگار است که قنات ایرانی که روزگاری نماد تدبیر مردمان یک سرزمین در مدیریت آب بود، حالا با تهدیدی مواجه است که بی‌تدبیری‌ در مدیریت آب نصیبش کرده‌. باغ ایرانی بهشتی بود که همان مردم در اقلیم کم‌آب ایران با هوشمندی خلق می‌کردند، حالا زیر تیغ سوءمدیریت‌هاست. فرونشست بلایی است که زندگی و امنیت و آینده و تاریخ را نشانه گرفته است. بلایی که مدیران بد و تصمیم‌گیران بی‌تدبیر بر این سرزمین نازل کرده‌اند. نقشه فرونشست در ایران آنقدر گسترده شده که چیزی نمانده تا منطبق بر مرزهای جغرافیایی این سرزمین شود. در این میان آثاری که قرن‌ها از تاراج‌ و حوادث و تندبادها جان به در برده‌اند، در کنار تمام مشکلات و مصایبی که دارند، حالا باید با فرونشست در چند قدمی‌شان دست‌وپنجه نرم كنند. واکنش مدیران و مسئولان مرتبط با این موضوع در قبال این بحران، همان است که «علی بیت‌اللهی» می‌گوید: «تا یک فاجعه بزرگ اتفاق نیفتد، تصمیم اجرایی صحیحی گرفته نمی‌شود.»

طرح تفصیلی بافت پیرامون حرم شاهچراغ که با عنوان طرح ۵۷ هکتاری هم شناخته می‌شود، هفته گذشته و در سیزدهمین جلسه شورای‌عالی معماری و شهرسازی به تصویب رسید. هنوز جزئیات مربوط به این مصوبه منتشر نشده، اما وزارت میراث‌فرهنگی آن را دستاوردی در جهت حفظ بافت تاریخی شیراز می‌داند. برخی شنیده‌ها از حذف خط تخریبی که با نام «خط امیری» در سال‌های گذشته توسط پژوهشگاه میراث‌فرهنگی پیشنهاد شده بود، در این مصوبه خبر می‌دهند؛ خطی که براساس آن ۹۵ پلاک در بافت تاریخی شیراز تخریب می‌شد. گویا وزارت میراث‌فرهنگی خط تخریبی را که خود پیشنهاد داده و مشاور طرح با آن مخالف بود، حذف کرده است و آن را دستاوردی بزرگ جلوه می‌دهد که موجب حفظ بافت تاریخی می‌شود. تصویب این طرح که مسئولان آن را منجی بافت تاریخی شیراز می‌دانند، در شرایطی صورت گرفته که تخریب‌ها پس از ثبت این محدوده تاریخی در فهرست میراث ملی همچنان ادامه دارد و گودبرداری یک پروژه جدید در عرصه این اثر ثبت ملی مدتی است آغاز شده و در محدوده‌ای محصورشده در حال پیشروی است.

از آن کابوس ۱۲ثانیه‌ای که شهر را تبدیل به تلی از خاک کرد، ۲۱ سال می‌گذرد. آن روز، صبحِ مردم بم با یک کابوس طولانی شروع شد. کابوسی که بوی مرگ و اشک و داغ می‌داد. حالا ۲۱ سال گذشته و بم زلزله پنجم دی‌ماه ۱۳۸۲ را به‌عنوان بخشی از تاریخ خود پذیرفته است. تاریخی که نه‌فقط اهل بم که بسیاری از مردم جهان آن را به‌خاطر دارند. مردمی که داغ بم قلبشان را فشرد. بعضی راهی شهر زلزله‌زده شدند تا کاری کنند. بعضی سال‌ها پاگیر بم شدند و ماندند و کاری کردند کارستان. «اسکندر مختاری» یکی از همان آدم‌هاست که در روزهای ابتدایی پس از زلزله به بم رفت و ماند و نقش پررنگی در احیای ارگ ایفا کرد. مدیر پروژه نجات‌بخشی ارگ بم، در گفت‌وگو با «پیام ما» از تجربه آن شش سال می‌گوید و آن را تجربه‌ای موفق در حوزه مدیریت بحران میراث فرهنگی می‌داند، تجربه‌ای که می‌توانست سرنوشتی بهتر داشته باشد.

در نشست تخصصی «فضای مجازی و مبارزه با تخریب آثار تاریخی ایران» که با حضور تعدادی از کارشناسان میراث فرهنگی؛ حقوقی و اعضای کارگروه مبارزه با گنج‌یابی در پژوهشگاه میراث فرهنگی برگزار شد، موضوعات مختلفی درباره چالش‌های پیش روی حفاظت از آثار تاریخی ایران و مقابله با تخریب و قاچاق این آثار مورد بحث و بررسی قرار گرفت. در این نشست که بر نقش فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی در گسترش گنج‌یابی و تخریب محوطه‌های باستانی تمرکز داشت، در کنار انتقادات صریحی که به عملکرد وزارت میراث‌فرهنگی در مقابله با این جریان وارد کرد، تأکید ویژه‌ای بر ضرورت اصلاح قوانین و تغییر نگرش قانونی و ساختاری در وزارت میراث‌فرهنگی و نهادهای مرتبط و آگاهی‌بخشی عمومی رسانه‌ها شد.

اخیراً نامه سرگشاده‌ای در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده است که به بی‌عدالتی در پرداخت حقوق کارکنان پایگاه‌های میراث فرهنگی اشاره دارد. قرار بود پیگیری این موضوع از مدیران پایگاه‌های چند استان کشور به‌عنوان محور اصلی گزارش باشد، اما در گفت‌وگو با آنها مسائلی آشکار شد که نشان از نابسامانی وضعیت پایگاه‌ها داشت و این مشکلات، مسئله‌ای فراتر از پرداخت حقوق بود. مشکلاتی ریشه‌دار که «بی‌عدالتی در پرداخت حقوق کارکنان» تنها یکی از وجوه آن است. برخی از مدیران پایگاه‌های ملی و جهانی، با این شرط که نامشان محفوظ بماند، حاضر به گفت‌وگو با «پیام ما» شدند و نکاتی را مطرح کردند که به‌گفته آنها، بازتاب‌دهنده حرف دل اغلب مدیران پایگاه‌های میراث ملی و جهانی کشور است. تلاش ما برای گفت‌وگو با «مصطفی پورعلی»، مدیرکل امور پایگاه‌های میراث ملی و جهانی، و انعکاس توضیحات او در این زمینه بی‌نتیجه ماند.