|پیام ما| قشم، هنگام، بوشهر، هرمز، چابهار و بسیاری از شهرها و جزایر جنوبی ایران این روزها برخلاف زمستان هر سال، خلوت و آرام‌اند. این آرامی اما نگران‌کننده و ناخواسته است. یک ماهی می‌شود که تنگناهای معیشتی و بعدازآن، اعتراضات سراسری و درنهایت قطع شدن اینترنت، مسافران جنوب را مجبور به صرف‌نظر از سفرشان کرد. تورها لغو شد، همان‌طورکه پروازها. اقامتگاه‌ها خالی‌ترین روزهای زمستانشان را سپری می‌کنند. آنها که به امید بهره‌مندی از رونق نیم‌بند گردشگری در جنوب، هر سال برای مشاغل فصلی از شهرهای دیگر راهی مناطق گردشگرپذیر جنوب می‌شدند هم مستأصل و درمانده‌اند و نمی‌دانند چطور حساب‌وکتاب زندگی را در این وضعیت مدیریت کنند. با هر کسی حرف بزنی، از نابسامانی اوضاع می‌گوید و ضرر و زیانی که اصلاً نمی‌داند جبران می‌شود یا نه. روایت جنوب این روزها شبیه روایت بسیاری از مناطق ایران است، روایت تلخ رکودی زمستانی.

قطر این روزها پانزدهمین دوره فستیوال جهازهای بادبانی «کاتارا» را برگزار می‌کند. این رویداد با محوریت میراث دریانوردی، به یکی از جاذبه‌های فرهنگی منطقه تبدیل شده است و هر پاییز گردشگران بسیاری را به دوحه می‌کشاند. محور اصلی فستیوال، جهازهای بادبانی (دُوْ Dhow) است. تصویر این قایق‌های چوبی بزرگ با بادبان‌های افراشته سفیدشان که بر گستره خلیج‌فارس در حرکت‌اند، تبدیل به نماد این رویداد سالانه شده است. اما این رویداد تنها تلاش قطری‌ها برای احیا و معرفی میراثشان نیست، آنها در بخش گردشگری هم جایگاه ویژه‌ای برای دُوْ تعریف کرده‌اند. مروری بر نگاه قطر به میراث دریایی‌اش و در مقابل، بی‌توجهی مسئولان فرهنگی ایران به همین میراث، نشان می‌دهد در دو سوی خلیج‌فارس دو روایت متفاوت از یک میراث مشترک وجود دارد.

بیستمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو از امروز در هند آغاز می‌شود. ایران در این دوره پرونده «هنر آینه‌کاری در معماری ایرانی» را برای بررسی و ثبت جهانی ارائه کرده است. آینه‌کاری نخستین پرونده‌ای است که در زمینه معماری ایرانی برای ثبت در فهرست میراث ناملموس جهانی ارائه شده است. درعین‌حال، این پرونده با آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو از جمله کاخ گلستان و عالی‌قاپو نیز، پیوندی مهم و برجسته دارد. «شهاب نیکمان»، مدیر و تدوینگر پرونده هنر آینه‌کاری، در گفت‌وگو با «پیام ما» جزئیاتی از این پرونده و نکاتی درباره اهمیت ثبت جهانی این عنصر میراث فرهنگی را بیان کرده است.

گستره کم‌نظیر و وسیع میراث‌فرهنگی در ایران -از محوطه‌های باستانی گرفته تا آثار تاریخی و موزه‌ها و میراث ناملموس- به‌خودی‌خود حفاظت از این سرمایه‌های ارزشمند را دشوار می‌کند. اما وقتی این میراث در نگاه سیاستگذاران جایگاهی درخور نداشته باشد، مسئله حفاظت از میراث‌فرهنگی به یک معضل جدی تبدیل می‌شود؛ اتفاقی که در چند دهه اخیر رخ داده و باعث شده، حفظ میراث‌فرهنگی در برابر توسعه‌طلبی، سوداگری و تصمیم‌های کوتاه‌مدت مدیران، به مرز بحران برسد. بحرانی که ریشه‌های آن را می‌توان در نگاه‌های متعصبانه و سلبی و پس‌ از آن، در ادغام سه حوزه میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری جست‌وجو کرد. با «علی دارابی»، معاون میراث‌فرهنگی کشور، درباره چالش‌های ساختاری حفاظت از میراث‌فرهنگی ملموس و ناملموس گفت‌وگو کردیم. او هم از مشکلات و موانعی گفت که وزارت میراث با آن مواجه است. هر چند هنوز هم این سؤال مطرح است که چرا این وزارتخانه در حفظ میراث‌فرهنگی قاطعیت لازم را ندارد و در موارد بسیاری عقب‌نشینی و مماشات را به ایستادگی در برابر سوداگری‌ها و زیاده‌خواهی‌های عده‌ای، ترجیح می‌دهد.

«سقف‌ها فرو ریخته، دیوارها و مبلمان داخلی به‌شدت آسیب دیده‌اند و عملاً با فضای رهاشده‌ای مواجه‌ایم.» این تازه‌ترین تصویری است که عضو شورای شهر کرج از وضعیت کاخ مروارید ارائه داده است؛ همان بنایی که بارها نابسامانی وضعیتش خبرساز شده. حالا مدیران میراث‌فرهنگی، برای چندمین بار می‌گویند قرار است مالکیت مجموعه از سپاه به دولت منتقل شود و درصورت تحقق، امکان واگذاری آن به بخش خصوصی برای مرمت، احیا و تبدیل‌شدن به کاخ‌موزه فراهم خواهد شد. اما سؤال اینجاست که آیا این مجموعه کم‌نظیر معماری سرانجام از این چرخه نابسامانی رها می‌شود؟ آیا انتقال مالکیت آن راهگشا خواهد بود؟

قطر و امارات لنج‌های کهنه ایرانی را خریداری و احیا کرده‌اند و در بخش گردشگری از آن بهره‌ می‌برند. این خبر تازه‌ای نیست، موضوعی است که در جریان جام‌جهانی قطر بیش از همیشه خبری شد. اما بعد از گذشت چند سال هنوز اقدامی برای احیای این صنعت و حتی ثبت تاریخ شفاهی دانش لنج‌سازی از سوی وزارت میراث‌فرهنگی صورت نگرفته، حتی پاسخ وزیر به این سؤال که چه برنامه‌ای برای احیای صنعت لنج‌سازی دارید؟ «اطلاعی ندارم» است. درحالی‌که در چند سال اخیر یکی از اصلی‌ترین سیاست‌هایی که این وزارتخانه دنبال می‌کند، توسعه گردشگری دریامحور است. از طرفی دولت سال ۹۹ مصوبه امحای تمامی لنج‌های چوبی را ابلاغ کرد که براساس آن، باید لنج‌های آهنی جایگزین لنج‌های چوبی شود. همین مصوبه بر بی‌توجهی به این صنعت دامن زد. در این سال‌ها به‌جز تلاش‌هایی از سوی فعالان فرهنگی جنوب کشور، اقدامی برای احیای این صنعت صورت نگرفته است.

|پیام ما| رویکرد نامتوازن در توسعه علاوه‌بر اینکه پیامدهای اجتماعی و محیط‌زیستی فراوانی دارد، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به آثار تاریخی وارد می‌کند. همان اتفاقی که در جریان ساخت سد خرسان۳ در حال وقوع است. به‌گفته «نوروز رجبی»، باستان‌شناس، ۲۶ محوطه تاریخی و یکی از بزرگ‌ترین گورستان‌های شناخته‌شده عیلامی با اجرای این پروژه نابود خواهند شد. وزارت میراث‌فرهنگی تا امروز در مقابل این پروژه منفعل بوده و به‌جای انجام وظایف و تکالیف قانونی بیشتر نقش نظاره‌گر تخریب میراث‌فرهنگی داشته است. با اینکه کارشناسان معتقدند مطالعات نجات‌بخشی همچنان باید در محوطه‌های باستانی این محدوده ادامه داشته باشد، وزارت نیرو که مکلف به تأمین مالی پروژه‌های مطالعاتی است، از تأمین هزینه‌ها با ترفندهای مختلف سر باز می‌زند و با اتلاف وقت، همچون پروژه‌های مشابه، قصد دارد مخالفان و منتقدان را در برابر کار انجام‌شده قرار ­دهد.

|پیام ما| ایران در حال نهایی‌ کردن پرونده «کوچ» برای ارائه به یونسکو است. این پرونده با تأکید بر نقش و جایگاه زنان در پایداری فرهنگی و زیست‌محیطی در فرایند کوچ به‌عنوان یکی از عناصر محوری میراث‌فرهنگی ناملموس ارائه خواهد شد. ایده ثبت جهانی کوچ سال‌هاست که مطرح شده و هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است. مدیرکل دفتر ثبت آثار وزارت میراث‌فرهنگی اعلام کرده این پرونده در دستورکار قرار گرفته و به‌گفته رئیس مرکز مطالعات منطقه‌ای میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو، «کوچ» می‌تواند با مدیریت ایران به‌صورت یک پرونده چندملیتی ثبت جهانی شود. در اجلاس پیش‌ رو که در آذرماه برگزار خواهد شد، ایران پرونده ثبت جهانی آیینه‌کاری را ارائه کرده؛ باید دید پرونده کوچ که چند سالی است از سوی فعالان فرهنگی عشایری پیگیری می‌شود، برای سال آینده آماده خواهد شد یا همچنان در مسیر تکمیل باقی می‌ماند.

نمادها و شخصیت‌های تاریخی ایران در حالی در چند ماه اخیر مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفته‌‌اند، که مصادیق واقعی میراث تاریخی و فرهنگی کشور در وضعیت نگران‌کننده‌ای به سر می‌برند. این تضاد این سؤال را ایجاد می‌کند که چطور می‌شود به میراث یک سرزمین افتخار کرد و مصادیق همان میراث را نادیده گرفت؟ آیا قرار است نمادهای حقیقی میراث تاریخی ایران تخریب و تنها مواردی گزیده‌شده با مجسمه‌های برنزی و فایبرگلاس و تصاویر بیلبوردی -آن‌هم نادرست و تحریف‌شده- باقی بماند؟

مصری‌ها با افتتاح موزه بزرگ مصر در اولین روز نوامبر ۲۰۲۵ شکوه تمدن خود را به رخ دنیا کشیدند. مصر پس از عبور از بحران‌های متعدد در سال‌های اخیر، در تلاش است دوباره پای گردشگران را به شهرهایش باز کند و شکوه تمدنی کهن را به جهان یادآوری کند. آن‌هم با کمک موزه‌ای با ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد از جمله آثار باستانی ارزشمندی که برخی را از سراسر جهان با پیگیری‌های متعدد حقوقی به مصر بازگردانده تا این موزه، بزرگترین موزه باستان‌شناسی جهان شود؛ با بنایی که الهام گرفته از اهرام مصر است و سال گذشته موفق به دریافت جایزه Prix Versailles 2024 به‌عنوان یکی از زیباترین موزه‌های جهان از سوی یونسکو شده و با مساحتی ۵۰۰ هزار مترمربعی که دو برابر موزه لوور فرانسه و دو و نیم برابر موزه بریتانیاست و آثار یک تمدن کهن را به نمایش گذاشته. اما اینها تنها وجوه تمایز این موزه نیستند، مصری‌ها با همکاری ژاپن در این موزه توجه ویژه‌ای به فناوری‌های روز و الزامات محیط‌زیستی داشتند. موزه بزرگ مصر تمام معیارهایی را که یک موزه ایدئال در جهان امروز می‌تواند مورد توجه قرار دهد، در طراحی، نمایش آثار، حفاظت و تجربه بازدیدکننده در نظر گرفته است.

|پیام ما| تخریب گاراژ تاریخی «شمس‌العماره» در حریم درجه‌ یک مجموعه جهانی گلستان برای ساخت مجتمع تجاری «مروی‌سنتر» باعث نگرانی فعالان میراث‌فرهنگی شده است. منتقدان این اقدام را مغایر با ضوابط حفاظتی و تهدیدی برای بافت تاریخی عودلاجان و قنات ۷۰۰ساله مهرگرد و حریم منظری و عملکردی کاخ گلستان می‌دانند. اما معاون میراث‌فرهنگی استان تهران می‌گوید این پروژه از نظر قانونی مشکلی ندارد و با رعایت ضوابط ارتفاعی و نظارت میراث‌فرهنگی می‌تواند پیش برود.

|پیام ما| «آرامگاه بنیانگذار دودمان شاهان پارس در وسط یکی از باغ‌های شاهی واقع است که آب فراوانی در آن جاری است. درختان زیاد و سبزه و چمن آن را احاطه کرده است.» این توصیفی است که «اریستوبولوس» مورخ یونانی که همراه اسکندر بود، از پاسارگاد ثبت کرده. مطالعات باستان‌شناسان نیز نشان می‌دهد این منطقه سرزمینی آباد و حاصلخیز و مشجر بوده است. شاید امروز که بیم فرونشست تا عمق جان آثار بازمانده از عصر هخامنشی نفوذ کرده، باور این تصویر سخت باشد؛ اما پاسارگاد که در حال تبدیل شدن به دشتی غیرقابل کشت و سکونت است، روزگاری باغی بود مصفا که محبوب‌ترین شاه هخامنشی در آن مقبره‌ای داشت. حالا همان مقبره در معرض تهدید فرونشستی به عمق ۲۰ سانتی‌متر است و در تمام این سال‌ها گوش شنوایی برای هشدار کارشناسان درباره تغییر الگوی کشت و توقف برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، وجود نداشته است.