فاطمه باباخانی

«به‌اندازه یک‌دهم توران هم دیده‌ نشده‌ایم. از سال ۸۸ نه نیروی محیطبانی زیاد شده و نه تجهیزات. پارک ملی توران برای هر پاسگاه محیطبانی یک خودرو دارد، اما ما حتی یک خودروی عملیاتی نداریم! از ابتدایی‌ترین ابزار حفاظتی محروم‌ایم. آب داریم، ولی آبرسانی با تراکتور با ظرفیت فقط سه تا چهار هزار لیتر انجام می‌شود،‌ درحالی‌که استان‌های خراسان‌جنوبی و سمنان کامیون‌های مخصوص آبرسانی ۱۲ هزار لیتری دارند.» اینها گفته‌های «احمد صفرزاده»، رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان جاجرم، است. پناهگاهی که با پنج سال کوشش مداوم او، محیطبانان، مردم محلی و همراهی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خراسان‌شمالی احیا شده و شاهد حضور دوباره یوزپلنگ آسیایی بوده است. در روز ملی یوز درحالی‌که همه نگاه‌ها به‌سمت توران چه به‌لحاظ زیستگاه، سایت فراجمعیت و جاده عباس‌آباد است،‌ سراغ میاندشت رفتیم.

«اگر در ایران به زنان و حضورشان در جایگاه‌های متفاوت نگاهی عادلانه یا حداقل نگاهی برابر با مردان وجود داشت، احتمالاً اولین کاری که می‌کردم شرکت در آزمون محیطبانی بود.» این را «چکاوک عباسپور» می‌گوید. او جزو نسل دهه هفتادی‌های حفاظتگر است و رکورد پرنده‌هایی که مشاهده کرده به ۳۱۸ گونه می‌رسد. عباسپور در رشته مهندسی صنایع مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد. پس‌ازآن دوره‌های راهنمای گردشگری را گذراند و به‌واسطه علاقه‌مندی زیاد به حیات‌وحش و طبیعت تصمیم گرفت رشته کارشناسی ارشد محیط‌زیست با گرایش تنوع‌زیستی را انتخاب کند. او اکنون داوطلبانه با گروه‌های حفاظتگر در حوزه پرندگان کار می‌کند.

فهیمه گودرزی بارها در آب افتاده، تلفن همراهش را از دست داده، گرمازده شده و روزها از همسر و فرزندش دور بوده‌، اما همه اینها را جزئی از فرایند کار یک کارشناس حیات‌وحش می‌داند. او متولد سال ۱۳۶۰ است، در مقطع کارشناسی در رشته مهندسی کشاورزی گرایش گیاه‌پزشکی دانشگاه تبریز و در مقطع کارشناسی ارشد در رشته زیست‌شناسی دریا گرایش جانوران دریا دانشگاه هرمزگان تحصیل کرد و بعد در یک مؤسسه خصوصی در حوزه آموزش نرم‌افزار مشغول به کار شد. چند ماهی در آنجا ماند. اما خیلی زود از آن کار دست کشید. گودرزی در آزمون‌های استخدامی‌ سازمان جهادکشاورزی و محیط‌زیست هم‌زمان پذیرفته شد. «ترجیحم استخدام در مرکز استان بود،‌ برای همین محیط‌زیست را انتخاب کردم. براساس فراخوان استخدامی ‌اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان، برای پست کارشناس محیط طبیعی با شرط قبولی در آزمون ادواری در مصاحبه شرکت و از همان ابتدا در همین پست در بخش حیات‌وحش کارم را شروع کردم و حدود ۲۰ سال است که صرفاً در این حوزه فعالیت دارم.» در این دو دهه او در انواع و اقسام مأموریت‌ها در محیط خشکی و دریایی شرکت کرده‌ و شاهد تغییر فرهنگی که زنان را در این حوزه پس می‌زند، بوده است. «نگرش جامعه از غیرممکن بودن به‌سمت ممکن و حتی ارزشمند بودن حضور زنان در عرصه‌های طبیعی تغییر کرده است؛ هرچند این تغییر، کامل و یکدست در همه‌جا اتفاق نیفتاده است.»

«برو مار را آزاد کن بره،‌ اینقدر بازی درنیار. ما آمدیم اینجا مار را آزاد کنیم برای ثوابش.» اینها بخشی از دیالوگ قسمت اخیر سریال پرطرفدار «اجل معلق» به کارگردانی «عادل تبریزی» و بازی «رضا عطاران» است. دقیقه‌ای بعد مار پیتون توسط رضا عطاران رهاسازی می‌شود. رهاسازی یک گونه غیربومی تنها نقدی نیست که «اصغر مبارکی»، کارشناس محیط‌زیست، به این قسمت سریال وارد می‌کند. او فرایند خرید گونه غیربومی را در سریالی که در آن شخصیت محبوبی مثل رضا عطاران حضور دارد، تبلیغی برای خریدوفروش گونه‌های غیربومی و قاچاق آنها می‌داند. مبارکی نمونه‌ای هم از افزایش تقاضا پس از نمایش یک گونه در سریال‌ها سراغ دارد؛ موج خرید «ایگوانا» به‌عنوان حیوان خانگی پس از پخش سریال «مرد هزارچهره». او در گفت‌وگو با «پیام ما» پس از بیان این دو آسیب،‌ تبعات حضور گونه‌های غیربومی بر طبیعت ایران را شرح داد.

در ایران هیچ گونه‌ای به‌اندازه «یوزپلنگ» توجه مردم و رسانه‌ها را به خود جلب نکرده است. از ابتدای دهه هشتاد، پروژه‌ بین‌المللی برای حفاظت از این گونه تعریف شد و دفتری در سازمان حفاظت محیط‌زیست به آن اختصاص دادند. پس از اجرای سه فاز تعلیق پروژه، حالا پس از شش سال دوباره شاهد شروع پروژه این‌بار با عنوان «ملی» هستیم. پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی و زیست‌بوم‌های مرتبط، برجسته‌ترین برنامه و تلاش کشور برای حفظ آخرین جمعیت یوزپلنگ بوده است. این پروژه در روند اجرای خود بیشترین حجم مشارکت متخصصین خارجی و داخلی، بالاترین سطح حمایت اجتماعی و دریافت بیشترین سرمایه‌گذاری‌های مالی و انسانی را در امر حفاظت از یک گونه در ایران به‌همراه داشت. چرا برخلاف انتظارها، دارا بودن این حجم از حمایت نه‌تنها به احیای جمعیت یوز در ایران منجر نشد، بلکه شاخص‌های جمعیتی نشان از روند کاهشی جمعیت یوز دارند؟ در گفت‌وگو با «باقر نظامی»، مدیر ملی پروژه یوزپلنگ آسیایی و زیست‌بوم‌های مرتبط، دراین‌باره از او پرسیدیم. این ‌گفت‌وگو البته به آسیب‌شناسی فازهای پروژه محدود نشد و در آن مواردی مانند اولویت‌های پروژه، همکاران آن و آخرین وضعیت جاده یوز را هم جویا شده‌ایم.

«مردانه شمردن کار حفاظت صرفاً با خلاصه کردن حوزه فعالیت آن به کوهپیمایی، ساده‌انگارانه است.» رئیس اداره امور حیات‌وحش اداره‌کل محیط‌زیست فارس این جمله را می‌گوید و ادامه می‌دهد: «زنان در محیط طبیعی، هم در فعالیت‌های میدانی و هم در بخش اداری و تصمیم‌گیری اثرگذار هستند.» «لیلا جولایی» متولد سال ۱۳۵۶ است. در مقطع کارشناسی در رشته زیست‌شناسی دانشگاه شهید چمران اهواز و در مقطع ارشد در رشته محیط‌زیست گرایش تنوع‌زیستی علوم تحقیقات خوزستان تحصیل کرد. آن زمان، موقعیت‌های شغلی پیش رویش ارتباطی با رشته تحصیلی‌‌اش نداشت. سه سال بعد از فارغ التحصیلی در مقطع کارشناسی، سازمان حفاظت محیط‌زیست آزمونی سراسری در کشور برگزار کرد. رشته زیست‌شناسی هم در فراخوان درج شده بود. او در این آزمون که در آن زمان به‌صورت کتبی و مصاحبه حضوری بود، شرکت کرد و پذیرفته شد. از سال ۸۳ در سازمان حفاظت‌ محیط‌زیست مشغول به کار است. جولایی را با سلامت اقتصادی، کار حرفه‌ای‌، ارتباط مستمر با تشکل‌ها و تلاش حداکثری برای حفاظت می‌شناسند. همین موضوع باعث شد سراغ او برویم و درباره اولویت‌های حفاظت در استان فارس و چالش‌های پیش روی ا‌و، به‌عنوان زنی که در حوزه محیط‌طبیعی در یک سازمان دولتی کار می‌کند، بپرسیم.

«محمود شهمرادی فرمانده پاسگاه محیطبانی سولگرد، در پارک ملی گلستان به شهادت رسید.» خبر تلخ است،‌ تلخ‌تر می‌شود وقتی می‌دانیم سه ماه قبل محیطبان «یاسر مصدق» در همین پارک ملی به شهادت رسیده است. هر دو محیطبان سال‌ها در این پارک ملی خدمت کرده و زیر و بم آن را می‌شناختند. دراین‌باره که چطور درگیری شروع شد؟ چه کسی اول شلیک کرد‌؟ شکارچیان چند نفر بودند و محیطبانان چند نفر؟ چطور خبردار شدند؟ بر سر پیکر همکار شهیدشان در منطقه سولگرد چه گفتند‌؟ و... می‌شود طوری نوشت که با خواندنش اشک مخاطب برای مظلومیت محیط‌زیست و محیطبانان درآید. اما بیایید از زاویه دیگری به این مسئله نگاه کنیم؛ اینکه چرا پس از فاجعه دوم،‌ بحث‌های جدی درباره اثربخشی حفاظت مشارکتی ایجاد شد؟ کارشناسانی که سال‌ها در پارک ملی گلستان فعالیت‌ کرده‌اند، در گروه‌های تلگرامی و … چه می‌گویند؟ وقتی سازمان حفاظت محیط‌زیست از حفاظت مشارکتی حرف می‌زند، منظورش چیست؟ آیا تعریفی از این شیوه دارد؟

«حضور زنان در تیم‌های حفاظتی نه‌تنها یک انتخاب برابرخواهانه است، بلکه می‌تواند یک مزیت عملی و مؤثر در پیشبرد اهداف پروژه باشد.» این‌ها گفته «نگار نجفی سیاوشان»، حفاظتگر و عضو انجمن «رمیاران» حیات‌وحش است. او متولد 1376 و جزو نسل جدید کارشناسان حیات‌وحش به‌حساب می‌آید. نجفی دوران کارشناسی را در رشته علوم و مهندسی محیط‌زیست تحصیل کرد و بعد در مقطع کارشناسی‌ارشد در گرایش ارزیابی و آمایش سرزمین تحصیلاتش را ادامه داد. از همان دوران دانشجویی، مسیر کاری و پژوهشی‌اش را به سمت حوزه‌های حفاظتی و پروژه‌های مرتبط با حیات‌وحش و زیستگاه‌ها برد و هم‌اکنون در حال پژوهش و حفاظت روی گوشت‌خواران است. از او پرسیدیم چطور وارد وادی حفاظت شد، چه مشکلاتی به‌عنوان یک زن حفاظتگر دارد و آیا مشابه بسیاری از دانش‌آموختگان نسل جدید حفاظتگر می‌خواهد مهاجرت کند یا خیر و چرا؟

«از مردم عادی گرفته تا اعضای شورای روستا بازداشت شده‌اند. برخی یک شب، برخی دو شب، بعضی‌ها حتی زندان رفتند. جلوی بیل مکانیکی را گرفتند و قاضی حکم زندان به آنها داد.» اینها گفته یکی از مرتع‌داران روستای دزک در استان چهارمحال‌وبختیاری درباره پروژه کارخانه «آهک هیدراته» است. پروژه‌ای که پس از یک دهه کمتر از ۲۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته و با نارضایتی مردم، دچار بحران‌های جدی برای ادامه کار شده است. او تأکید می‌کند احداث جاده‌های متعدد در کنارزدن چاه برای برداشت آب، منطقه‌شان را تخریب کرده است. «محسن کریمی»، سرپرست اداره کل حفاظت محیط‌زیست چهارمحال‌وبختیاری، نظر دیگری دارد. به گفته او سرمایه‌گذار پروژه ضوابط محیط‌زیستی را رعایت کرده است. «از نظر ضوابط محیط‌زیستی، این واحد در منطقه‌ای خارج از مناطق چهارگانه واقع و فاصله‌اش تا رودخانه، چشمه، قنات و چاه حفظ شده است.»

«نزدیک سه سال است که فضای پروژه‌های میدانی و پژوهشی در حوزه محیط‌زیست در حالت تعلیق و رکود قرار دارد، از این رو نگرانی برای دریافت مجوز بی‌‌معناست.» این پاسخ باربد صفایی خزنده‌شناس به پرسشی درباره وضعیت حفاظت در ایران است. در مقابل ایمان ابراهیمی حفاظتگر معتقد است چالش اصلی به قفل‌شدگی سازوکار حفاظت از محیط زیست و مدیریت مناطق تحت حفاظت در همان الگوی دهه پنجاه برمی‌گردد. «اجرا،‌ وظیفه نهادهای مدنی و تخصصی است و سازمان محیط زیست باید نقش ناظر و سیاست‌گذار را ایفا کند.»

«مسئولان منابع‌طبیعی می‌دانستند؛ در مراسم‌های خاکسپاری و... هم شرکت کرده بودند. ترجیحشان این بود که خبری منتشر نشود و به گوش فعالان محیط‌زیست نرسد.» این گفته «بهمن ایزدی»، فعال محیط‌زیست استان فارس، درباره شهادت «کاووس مرادی»، عضو طایفه فارسیمدان است که در روزهای اول تیرماه در آتش‌سوزی منطقه «خان زنیان» جانش را از دست داد. به‌گفته ایزدی، متأسفانه ریشه‌های حریق‌های عمدی در زاگرس شناسایی نشده و در مقابل، مسئولان سازمان و ادارات کل منابع‌طبیعی خود را به کاشت یک میلیارد نهال سرگرم کرده‌اند. ایزدی این طرح را نابخردانه و ازبین‌برنده بخش دیگری از عرصه‌های زاگرس می‌داند: «اگر همین‌طور پیش برویم، زاگرس نابود می‌شود و در پاییز شاهد حریق‌های گسترده در هیرکانی نیز خواهیم بود.»