«حقیقت زندگی افراد حاشیه‌ همیشه در حرف‌هایشان نیست؛ گاهی باید این حقیقت را در سکوت و احساسات آنها پیدا کرد» طرح این دیدگاه در کنار این هشدار که «کنشگری مؤثر باید با واقعیت عینی جامعه نسبت داشته باشد» محور اصلی نشست تخصصی «زنان در مواجهه با جنگ» بود. این نشست بر این متمرکز بود که چگونه در میانه جنگ روایت‌ها و تحلیل‌های دور از واقعیت، زندگی روزمره زنان به ابزاری برای بازی‌ قدرت رسانه‌ها تبدیل می‌شود. از سوی دیگر، آمارهای نگران‌کننده از حذف زنان از بازار کار، زنگ خطری است که نشان می‌دهد این روند چگونه جامعه را در روزهای بحران، شکننده می‌کند. پژوهشگران حاضر در این نشست، راه خروج از این بن‌بست را شکستن ساختارهای مسلط و پناه بردن به فضاهای کوچک حمایتی می‌دانند؛ جریانی که می‌تواند خشم و ناامیدی امروز را به امید و حرکت تبدیل کند.

نزدیک به چهار ماه از آتش‌سوزی «بازارچه جنت» تهران گذشته و کسبه‌ای که در عرض بیست دقیقه حاصل یک‌عمر زحمتشان سوخت، هر روز مقابل شورای شهر، شهرداری و «شرکت ساماندهی» تجمع می‌کنند تا شاید وعده‌های وام و جبران خسارت به نتیجه برسد. یکی از غرفه‌دارها می‌گوید: «با ازدست‌دادن غرفه‌ام راحت‌تر کنار آمدم تا اتفاقات بعدش» و دیگری تکرار می‌کند: «ما فقط داریم می‌دوییم». در هفته‌ها و ماه‌های پس از آتش‌سوزی، زمان برای بازماندگان این حادثه مدام کش آمده و وعده‌های بی‌سرانجام ناامیدی‌شان را بزرگ‌تر کرده است.

«از زیر آوار به دوستم زنگ زدم و گفتم خانه ما را زدند.» این جمله را یکی از حاضران گفت؛ زنی که سه روز بعد از شروع جنگ ۱۲ روزه، خانه ۶۰ساله خانواده‌اش در خیابان «صابونچی» تهران تخریب شد و هنوز با شنیدن صدای رعدوبرق، به لحظه انفجار برمی‌گردد. چند صندلی آن‌طرف‌تر، زن دیگری از کودکی گفت که در روزهای جنگ «صبح بدون مادر از خواب بیدار شد» و از پدر کودکی شش‌ساله که در سوگ همسرش، کمک هیچ روان‌شناسی را نمی‌پذیرد. نشست «دوران پساجنگ و خانواده ایرانی» در حالی برگزار شد که فعالان حقوق کودک و بازمانده‌های جنگ از اضطراب منتقل‌شده به کودکان، تجربه سوگ و خانه‌های تخریب‌شده سخن گفتند. همچنین از محله‌هایی یاد شد که بعد از وقوع جنگ، همسایه‌ها بعد از سال‌ها یکدیگر را پیدا کردند و شبکه‌های محلی جان دوباره‌ای گرفتند.

یک ایران در انتظار است؛ در انتظار آرام‌شدن اوضاع، در انتظار بازگشت روزهای عادی و در انتظار خبری قطعی که بتوان بر اساس آن برای فردا تصمیم گرفت. در این میان، داوطلبان کنکور هم به فهرست بلند منتظران اضافه شده‌اند؛ دانش‌آموزانی که باید این آزمون مهم را پشت سر بگذارند، اما هنوز نمی‌دانند دقیقاً برای چه روزی باید آماده شوند. کشور در شرایط آتش‌بس شکننده قرار دارد و هیچ‌کس نمی‌داند این تعلیق تا چه زمانی ادامه خواهد داشت. کنکوری‌های امسال علاوه بر سختی درس‌خواندن با دو فشار سنگین دیگر نیز روبه‌رویند: اضطراب ناشی از جنگ و استرس فرساینده بلاتکلیفی. «بچه‌ها دیگر امیدی به آینده ندارند.» این را یک مشاور کنکور می‌گوید. به گفته او، این روزها دانش‌آموزان با هر خبر تازه درباره امتحانات نهایی و کنکور، از اضطراب به امید و دوباره از امید به نگرانی پرتاب می‌شوند.

یک سال از انفجاری که در بندر شهید رجایی رخ داد می‌گذرد؛ حادثه‌ای که در میان همه اتفاقاتی که ایران در این یک سال پشت سر گذاشت، برای برخی خانواده‌ها هنوز تمام نشده است. بازماندگان این حادثه، همچنان با پرسش‌های بی‌پاسخ درباره علت انفجار و جبران‌نشدن کامل خسارت‌ها زندگی می‌کنند؛ خانواده‌هایی که هم عزیزانشان را ازدست‌داده‌اند و هم منبع درآمدشان را. روایت‌هایی که در یک گزارش محلی منتشر شده، تصویری نزدیک‌تر از این وضعیت ارائه می‌دهد؛ روایت‌هایی از زندگی‌هایی که بعد از آن روز، متوقف یا از نو، اما با دشواری، شروع شده‌اند.

تصور کنید چند ماه برای گرفتن حقوق معوقه‌تان دوندگی کرده‌اید؛ جلسه رفته‌اید، مدارک بارگذاری کرده‌اید و منتظر رأی نهایی بوده‌اید تا شاید شب عید بخشی از مشکلات زندگی‌تان حل شود. ناگهان به شما می‌گویند همه‌چیز از بین رفته و باید از اول شکایت ثبت کنید. در روزهای قطعی اینترنت در بیستم دی‌‌ماه در جواب کارگران می‌گفتند سامانه جامع روابط کار دچار اختلال شده و بعد در اوایل بهمن‌ماه گفتند از دسترس خارج شده و تمامی اطلاعات آن از بین رفته است. برای درک بهتر مشکل قطعی سامانه جامع روابط کار «مریم زنده‌دل»، وکیل دادگستری و متخصص دعاوی کار، در گفت‌وگویی با «پیام ما» می‌گوید: «این دقیقاً مانند آن است که یک روز به مردمی که در دادگستری پرونده دارند، اعلام شود سامانه ثنا از بین رفته. این عمق فاجعه‌ای است که رخ داده و بخش بزرگی از آسیب آن متوجه کارگران شده است.» باوجوداین، هنوز توضیح رسمی و شفافی درباره علت این اختلال ارائه نشده، اطلاع‌رسانی در این زمینه در رسانه‌‌های دولتی ضعیف بوده و عده زیادی از کارگران ممکن است حتی هنوز نفهمیده باشند سایت از دسترس خارج شده و همچنان منتظر ارسال پیامک برای ادامه مسیر دادرسی خود باشند.

از نگاه اکثریت مردم در جامعه امروز ایران عدالتی وجود ندارد. اعتماد به حکمرانی از دست رفته است و دیگر امیدی به داوری منصفانه نیست. نارضایتی افزایش پیدا کرده و تحقق عدالت به بحران تبدیل شده است. از سوی دیگر، این شرایط منجر به شکاف‌های عمیق اجتماعی شده و دسترسی به فرصت‌های برابر را محدود کرده است. سؤال اینجاست که آیا مفهوم عدالت از نگاه مردم و حکمرانی یکی است؟ در دنیای امروز عدالت چگونه معنا پیدا می‌کند؟ از همین رو، هم‌زمان با روز جهانی عدالت اجتماعی با «صالح نقره‌کار»، حقوقدان و تحلیلگر مسائل حقوقی، درباره این چالش‌ها گفت‌وگویی داشتیم.

در عصری که حقیقت زیر بار روایت‌های شخصی و اخبار جعلی کمر خم کرده و احساسات جای شواهد را گرفته‌اند، عدالت دیگر فقط نماد یک ترازوی بی‌طرف نیست؛ مسیر دشواری برای بازسازی اعتماد، تضمین حقوق فردی و ایجاد توازن در جامعه است. براساس یکی از ویژگی‌های عدالت، به‌طور مثال حق بهره‌مندی از تأمین اجتماعی یا دستمزد عادلانه، نه گدایی بلکه مطالبه می‌شود. عدالت نوین یعنی اطمینان از اینکه هیچ‌کس به‌دلیل هویت یا طبقه، از دسترسی به دارایی‌های نامشهود اما حیاتی مثل فرصت‌های نوین آموزشی و اعتبار اجتماعی محروم نمی‌شود. بازخوانی مفهوم عدالت در دنیای امروز، از ریشه‌های کهن تا چالش‌های پساحقیقت، نشان می‌دهد عدالت هدفی ایستا نیست، پروژه‌ای پویا و ضروری برای ثبات و بقاست.

در روزهایی که خیابان، مدرسه، خانه و محل کار همگی تحت‌تأثیر بحران‌های پی‌درپی‌اند، تعطیلی مدارس هم یکی دیگر از نشانه‌های بی‌ثباتی در جامعه شده است. «ما نمی‌توانیم برنامه‌ریزی داشته باشیم.» این جمله‌ای است که هم معلم‌ها تکرارش می‌کنند و هم خانواده‌هایی که هر روز صبح منتظرند ببینند مدرسه تعطیل است یا نه. گفت‌وگو با چند معلم و مادر شاغل نشان می‌دهد اثر این تعطیلی‌ها فقط به آموزش محدود نمی‌شود؛ بلکه پای تجربه‌ای از زندگی در نگرانی، خستگی و نارضایتی دائمی در میان است.

دو گزارش تازه درباره جنسیت و کار، هر یک از زاویه‌ای متفاوت، تصویری آشنا از نابرابری را نشان می‌دهند؛ اما وقتی کنار هم گذاشته شوند، واقعیتی سخت و غیر قابل چشم‌پوشی را فاش می‌کنند: کار زنان به‌طور ساختاری کمتر ارزش‌گذاری شده است. درحالی‌که شرکت‌های آمریکایی در پیشرفت زنان عقب‌نشینی می‌کنند و انگیزه ارتقای شغلی در میان زنان کاهش یافته، نابرابری جهانی درآمد و سهم زنان از کار، حتی با گذشت دهه‌ها همچنان ثابت مانده است. این دو روایت نشان می‌دهند اصلاحات سازمانی و برنامه‌های حمایتی لازم‌اند، اما کافی نیستند؛ برای تغییر واقعی، باید ساختار اقتصادی‌ای را بازسازی کنیم که ارزش کار زنان را دست‌کم گرفته است.

این روزها در گوشه‌گوشه ایران، مردم در حال تجربه حس‌های مختلفی همچون خشم، غم، درماندگی و ناامیدی هستند. با قطع اینترنت هر فردی به جزیره‌ای جداافتاده تبدیل شده است. بسیاری از مردم روزهای تلخی و دردناکی را تجربه می‌کنند. آمار کشته‌شدگان تکان‌دهنده است. ما به سراغ «قشر خاکستری» جامعه رفته‌ایم تا از حال آنها بپرسیم؛ حالی که به گفته بسیاری از آنها این‌گونه است: «انگار در زندان هستم، حتی پنجره کوچک آنجا را هم ندارم.» روان‌شناسی که با او گفت‌وگو کردیم هم می‌گوید: «این‌قدر روان مردم زخم خورده که دیگر توانی برایشان باقی نمانده است.» از دیدگاه او: «ما مقصر این وضعیت نیستیم. خشم نباید نسبت به خودمان در نظر گرفته شود.»