|پیام ما| شدت مصرف انرژی در یکی از سردترین زمستان‌ها از نظر سرمایه‌ اجتماعی در حالی ادامه دارد که بخشی از رویه، موضوعی فرهنگی و بخش بزرگی از آن به سبب رفتار اقتصادی دولت در سال‌های متوالی بوده است و نمی‌توان به یکباره از مردم انتظار داشت که رفتارهای خود را اصلاح کنند. از سوی دیگر استفاده از اهرم اقتصادی برای تغییر در رویه مصرف نیز در شرایط اجتماعی کنونی بر تنش‌های موجود در جامعه می‌افزاید. در مقابل حتی به ارائه تخفیف به مردم به‌عنوان یک ابزار تشویقی از سوی وزیر نفت نمی‌توان خوش‌بین بود. رابطه بین مدیریت مصرف و سرمایه اجتماعی رابطه‌ای معکوس است. به عبارت دیگر در پاییز سرمایه‌ اجتماعی عملا ته‌مانده‌های امید مردم نیز محدودتر شده و حالا موضوع این است که با وجود شدت مصرف کسری بنزین و گاز چگونه دولتمردان می‌خواهند این وضعیت را مدیریت کنند.

«جواد اوجی»، وزیر نفت به تازگی اعلام کرده مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری ۶۰ میلیون متر مکعب در روز، معادل ۲ فاز پارس جنوبی نسبت به پارسال افزایش یافته است و این در حالی است که در همین روزها «علی‌اکبر نژادعلی» مدیرعامل شرکت پخش فرآورده‌های نفتی نیز خبر از نامتوازن بودن تولید و مصرف بنزین داده و گفته است: در حال حاضر هم در حوزه بنزین و هم نفت‌گاز تولید و مصرف متوازن نیست؛ 102 میلیون لیتر در روز تولید بنزین و 103.2 میلیون لیتر مصرف می‌کنیم.
شدت مصرف تابستان‌ها گریبان دولتمردان مسئول در بخش برق را می‌گیرد و در ماه‌های سرد نیز یقه متولیان نفت و گاز را در دست دارد. بخش قابل تاملی از این میزان مصرف ناشی از الگوهای نادرست، برخاسته از پرداخت یارانه است. اما بخش مهم و غیرقابل چشم‌پوشی این وضعیت نیز متوجه بی‌کیفیت‌بودن و غیراستاندارد بودن دستگاه‌های گرمایشی، غیراستاندارد بودن مسکن، بی‌کیفیت‌ بودن خودروها و همین‌طور استفاده از وسایل سرمایشی نامناسب در ایران است.

کاهش فساد اداری، تشویق نهادهای مردمی، کاهش گسست بین دولت و مردم،آموزش؛ از جمله اقداماتی هستند که می‌توان برای افزایش سرمایه اجتماعی انجام داد. یکی از مهمترین مولفه‌ها یعنی آموزش عمومی در میان دولتمردان جایگاهی ندارد و آنان تصور می‌کنند که اطلاع‌رسانی و آموزش امری ضربتی است که در اوج سرما با دادن تخفیف به مردم بتوانند بر میزان مصرف آنها تاثیر بگذارند

«زانا مظفری» و «محمدعلی متفکرآزاد» دو پژوهشگر در زمینه مصرف انرژی، پژوهشی را در رابطه سرمایه اجتماعی و شدت مصرف انجام داده‌اند. گرچه این پژوهش بر پایه مصرف برق صورت گرفته اما رفتار ایرانیان در قبال حامل‌های انرژی یکسان است و می‌توان آن را به سایر حامل‌ها نیز تعمیم داد.
نتایج پژوهش این دو نشان داد سرمایه اجتماعی تاثیر منفی و معناداری بر مصرف برق خانگی داشته است. سرمایه اجتماعی تعبیه شده در روابط بین افراد و به تبع آن مشارکت آنها در جهت حفاظت از سرمایه‌های ملی و طبیعی، یکی از عواملی است که سرمایه گذاری در این زمینه می‌تواند باعث کاهش اتلاف منابع انرژی مانند برق شود. کاهش فساد اداری، تشویق نهادهای مردمی، کاهش گسست بین دولت و مردم،آموزش؛ از جمله اقداماتی هستند که می‌توان برای افزایش سرمایه اجتماعی انجام داد.
یکی از مهمترین مولفه‌ها یعنی آموزش عمومی در میان دولتمردان جایگاهی ندارد و آنان تصور می‌کنند که اطلاع‌رسانی و آموزش امری ضربتی است که در اوج سرما با دادن تخفیف به مردم بتوانند بر میزان مصرف آنها تاثیر بگذارند.
به تازگی نیز هیئت وزیران همسو با تکلیف مقرر در قانون برنامه ششم توسعه مبنی بر اتخاذ تدابیر لازم از سوی دولت برای کاهش سالانه پنج درصد از تلفات انرژی در بخش ساختمان، راهکارهای اجرایی برای کاهش مصرف انرژی در ساختمان‌ها را تصویب کرد.
ارتقای کیفیت ساخت‌ و سازها از طریق بهینه‌سازی و صرفه‌جویی در مصرف انرژی، ارتقای رده انرژی ساختمان‌ها از طریق اعمال تشویقی و تنبیهی (گازبها و تعرفه برق) و استفاده از ظرفیت قانون هدفمندی یارانه‌ها با هدف افزایش بهره‌وری انرژی در ساختمان‌ها، از جمله دلایل مصوبه یادشده است.
بر این اساس، دستگاه‌های اجرایی مندرج در قانون خدمات کشوری موظفند به‌منظور کسب رده انرژی یادشده در مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان نسبت به مطالعه، طراحی، اجرا و نظارت بر رعایت این مبحث توسط شرکت‌های ذی‌صلاح برای ساختمان‌های جدیدالاحداث خود اقدام کنند.
وزارت راه و شهرسازی موظف است با بهره‌گیری از خدمات شرکت‌های ذی‌صلاح موضوع ماده (۴) قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان در چارچوب قوانین و مقررات، نسبت به کنترل و نظارت عالیه ساختمان‌های جدیدالاحداث بخش خصوصی به‌منظور اطمینان از رعایت کامل الزام‌های مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان اقدام کند. شرکت‌های یادشده نیز موظفند گزارش نظارت خود را به واحدهای ذی‌ربط وزارت راه و شهرسازی و شهرداری‌ها ارائه کنند.
با توجه به شرایط پیش رو به نظر چاره‌ای جز اجرای سیاست‌های مدیریت مصرف وجود ندارد. هرچند که دولت با ارائه طرح‌های تشویقی و تنبیهی در این راستا گام برداشته اما لازم است که مشترکان نیز نسبت به این مهم هوشیارتر باشند تا با چالش‌های بزرگی مواجه نشویم.
زنگ خطر جدی افزایش مصرف گاز
دست‌کم از چهار زمستان قبل دولتمردان و کارشناسان نسبت به میزان مصرف گاز در ایران و امکان تبدیل ایران به واردکننده گاز در حالی که خود سومین‌دارنده منابع گازی است وجود دارد. اما این موضوع در حد حرف باقی ماند تا آنجا که افزایش تقاضای بخش خانگی برای گرمایش تشدید شده است؛ به‌نحوی که تنها در سال ۱۳۹۸ حدود ۱۲ میلیارد لیتر گازوئیل و نفت کوره با ارزش بیش از ۵ میلیارد دلار برای جبران کمبود گاز توسط نیروگاه‌ها سوزانده شده است.
حالا جواد اوجی، وزیر نفت به تازگی اعلام کرده مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری ۶۰ میلیون متر مکعب در روز، معادل ۲ فاز پارس جنوبی نسبت به پارسال افزایش یافته است و از همه مردم خواسته شده برای بهینه‌سازی مصرف تلاش کنند.
او با بیان اینکه اقدام‌های خوبی برای تشویق مشترکان هم در نظر گرفته شده و با هر یک درصد کاهش مصرف، شامل ۳ درصد تخفیف گازبها می‌شوند و اگر مشترکی نسبت به مصرف پارسال خود ۳۰ درصد صرفه‌جویی داشته باشد، گازبهای رایگان خواهد داشت، توضیح داد: توصیه می‌شود مردم پوشیدن لباس‌های گرم و رعایت دمای رفاه ۱۸ – ۲۱ را مورد توجه قرار دهند.
به گفته وزیر نفت اکنون روزانه نزدیک به ۷۰۵ میلیون متر مکعب در روز (حدود ۷۰ درصد گاز کشور) از پالایشگاه‌ها و سکوهای پارس جنوبی برداشت می‌کنیم و آمادگی ۱۰۰ درصدی برای تامین گاز با تدابیر اندیشیده‌ شده و انجام تعمیرات اساسی در خطوط لوله، سکوهای برداشت گاز، پالایشگاه‌ها و ایستگاه‌های تقلیل فشار وجود دارد.
فقط مصرف گاز بحرانی نیست
در همین حال علی‌اکبر نژادعلی، مدیرعامل شرکت پخش فرآورده‌های نفتی نیز گفت: در حال حاضر هم در حوزه بنزین و هم نفت‌گاز تولید و مصرف متوازن نیست، 102 میلیون لیتر در روز تولید بنزین و 103.2 میلیون لیتر مصرف می‌کنیم.
بر اساس گزارشی که ایلنا منتشر کرد نژادعلی، درباره دلیل رشد مصرف بنزین در فصل زمستان برخلاف روال سال‌های گذشته توضیح داد: در حال حاضر هم در حوزه بنزین و هم نفت‌گاز تولید و مصرف متوازن نیست، 102 میلیون لیتر در روز تولید بنزین و 103.2 میلیون لیتر مصرف می‌کنیم. بر اساس تجارب این حوزه در فصول سرد سال یعنی از پاییز به بعد، مصرف بنزین در کشور کاهش پیدا می‌کرد. متاسفانه نمی‌دانیم چه اتفاقی افتاده که امسال برعکس سنوات گذشته نه تنها مصرف بنزین کم نشده بلکه برخی روزها از حد میانگین نیز میزان مصرف بالاتر رفته که همین موضوع چالش‌برانگیز شده است.
او نیز از مردم خواست در مدیریت مصرف و صرفه‌جویی در انرژی خصوصا بنزین و نفت‌گاز یاری کنند تا توزیع به نحو احسن کمافی‌السابق ادامه پیدا کند.
افزایش محدودیت گازرسانی به صنایع و نیروگاه‌ها
به تازگی غلامرضا کوشکی، رئیس مرکز کنترل گاز کشور از افزایش میزان محدودیت گازرسانی به صنایع با ادامه روند صعودی مصرف گاز در بخش خانگی خبر داد و گفت: صنایع عمده شامل فولاد، سیمان و پتروشیمی‌ها هستند و میزان محدودیت‌های شرکت ملی گاز متفاوت است، در کارخانجات سیمان حدود ۷۰ درصد، در صنایع پتروشیمی حدود ۳۵ درصد و در صنایع فولاد حدود ۵۰ درصد نسبت به فصل تابستان محدودیت اعمال کردیم.
به گفته او، حدود ۶۵ درصد از گاز تولیدی به بخش خانگی اختصاص پیدا می‌کند که پیش‌بینی شده از اوایل هفته آینده مصرف در بخش خانگی به ۶۰۰ میلیون متر مکعب برسد و طبق اعلام هواشناسی در اواسط هفته (دوشنبه و سه شنبه)، کاهش دما در کشور را خواهیم داشت از این رو میزان مصرف گاز تا ۷۰۰ میلیون متر مکعب نیز افزایش پیدا می‌کند. خط قرمز شرکت ملی گاز، مصارف بخش خانگی و تجاری است که هر سال افزایش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری را شاهد هستیم. وزارت نفت قبل از شروع فصل سرما تمهیدات لازم را در نظر می‌گیرد و سوخت جایگزین را به صنایع کشور اختصاص می‌دهد و در روزهایی که افزایش مصرف بخش خانگی اتفاق می‌افتد متناسب با افزایش مصرف محدودیت‌هایی در بخش صنعتی و نیروگاهی کشور داده می‌شود که گاز به بخش خانگی اختصاص پیدا می‌کند.
راهکار چیست؟
در این بین برای گذر از بحران انرژی می‌توان با جایگزینی وسایل گازسوز با راندمان بالا در جهت بهینه‌سازی مصرف گاز گام نهاد. آن‌طور که اعلام شده ۸۰ درصد گرمایش کشور به وسیله بخاری تامین می‌شود که با تعویض تنها یک میلیون بخاری گازسوز دودکش‌دار راندمان بالا (هرمتیک) سالانه ۶۰۰ میلیون متر مکعب در مصرف گاز طبیعی صرفه‌جویی می‌شود.
بر اساس گزارشی که ایسنا منتشر کرده اجرای کامل مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان در ساختمان‌های جدیدالاحداث و بهسازی و نوسازی تمامی ساختمان‌های اداری و عمومی دولتی با هدف مصرف کمتر انرژی همچنین توسعه و نصب فراگیر کنتورهای هوشمند و قرائت از راه دور با قابلیت قطع و وصل گاز و برق به منظور مدیریت پرمصرف‌ها می‌تواند در این راه موثر باشد.
توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر بادی، خورشیدی و زمین گرمایی از طریق بومی‌سازی و ساخت داخل تجهیزات مورد نیاز به‌عنوان راه حل پایدار و کلیدی، سرمایه‌گذاری و همچنین بهبود راندمان نیروگاه‌های کشور و تبدیل نیروگاه‌های گازی به سیکل ترکیبی می‌تواند نقش مهمی در گذر از شرایط بحران انرژی در کشور داشته باشد.