شصت‌و‌یکمین درخت که کاشته شد، خاطره ایجاد و ساخته شدن شبکه یاری کودکان کار، در ذهن همه حاضرین زنده شد. روزهایی که او 61 سال داشت و بعد از سال‌ها فعالیت در حوزه کودکان، ایده ایجاد شبکه ان جی اوهای فعال برای کودکان را جدی گرفته بود و چه چیزی بهتر از این ایده. که شبکه‌ای همه سازمان‌های مردم نهاد حوزه کودکان را کنار هم جمع کند و پیمان‌نامه حقوق کودک را ترویج دهد. شبکه یاری که ایجاد شد، نامش دوباره بر سر زبان‌ها افتاد. فاطمه قاسم‌زاده، علاوه بر اینکه روانشناس و فعال حقوق کودکان بوده، در نهادسازی و تقویت مشارکت‌های مدنی هم پرفروغ ظاهر شده است.بوستان زندگی هرندی، میعادگاه سمن‌ها بود. قرار بود 40 ان جی اوی، عضو شبکه یاری کودکان کار، کنار دریاچه مصنوعی، کنار هم جمع شوند و 80 نهال زیتون به پاس 80 سالگی فاطمه قاسم‌زاده بکارند. درخت‌هایی که سبز می‌شوند و احتمالا هرکدام خاطره‌ای از زندگی او را برای رهگذران به یاد می‌آوردند. اولی که کاشته شد، او یک سالش شده بود. 5 اسفند 1320. تولدش در قزوین بود. سومی، چهارمی، هفتمی، هشتمی. شاهدان عینی زندگی‌اش می‌گویند، او درس را دوست داشت. عادت به مطالعه هم داشت. بزرگتر که شد باید از میان رشته ادبی و تجربی برای تحصیل در رشته روانشناسی یکی را انتخاب می‌کرد. او ادبی را انتخاب کرد. هجدهمین درخت که کاشته می‌شود. او در رشته علوم تربیتی در دانشگاه تربیت معلم پذیرفته می‌شود. کارشناسی ارشد، همزمان با خواندن رشته روانشناسی همراه می‌شود، دانشگاه پاریس، مقصد بعدی او برای تحصیل در مقطع دکتری است و بعد هم بازگشت به ایران و فعالیت در حوزه کودکان.

حق کودکان

همه چیز در ابتدا از علاقه شروع می‌شود، بعد رفته رفته از عاطفه فراتر می‌رود و بعد به شناخت می‌رسد. سی‌امین درخت که کاشته می‌شود، ریشه‌اش که در خاک فرو می‌رود، جملات او را هم روی شاخه‌هایش نمودار می‌کند. جملاتی که در پاسخ به این پرسش مطرح شدند، که او اصلا چرا باید در حوزه کودکان فعالیت کند. «درگذشته حس عاطفی نسبت به کودکان، محرک من برای حضور و فعالیت در این حوزه بود. آدم‌ها وقتی می‌بینند که کودکان و به خصوص کودکانی که از حقوق اولیه خودشان در جامعه برخوردار نیستند، چطور در جامعه مورد بی‌مهری قرار می‌گیرند، عاطفه می‌شود نیروی جلوبرنده‌ای برایشان که به کودکان کمک کنند.» بعدها که آدم بزرگ‌تر می‌شود و واقعیت جامعه را از هم تشخیص می‌دهد، دلایل منطقی جای احساس را می‌گیرند: «کودکان آینده را می‌سازند و سرمایه‌های انسانی هستند، باید به آن‌ها پرداخته شود، خصوصا گروه‌هایی از کودکان که عمدتا در فقر و شرایط نامناسب اجتماعی‌ بزرگ می‌شوند.» او می‌گوید از قدیم گفته‌اند حق گرفتنی است، اما کودکان نمی‌توانند: «این نتوانستن ناشی از ضعف و ناتوانی کودک نیست، کودکان خیلی هم توانمندند اما این وظیفه بزرگسالان است که شرایطی برای آن‌ها پدید آورند تا آن‌ها بتوانند توانمندی خود را نشان دهند.»
ب

یقراری وجه مشترک تمام سمن‌ها

«آرامند، مهم‌ترین ویژگی‌شان همین است، اما در عین حال بیقرار هم هستند، این بیقراری را به نظرم همه ان‌جی‌اوها باید داشته باشند، بیقراری که نشانه بدی نیست. نیروی محرکه برای فعالیت است.» فیروزه صابر، فعال اجتماعی این را که گفت، نهال‌ دیگری کاشته شد. نهالی به یاد فعالیت‌های داوطلبانه قاسم‌زاده. در سال‌هایی که او دانش آموز دبیرستانی بود و عضو صلیب سرخ، دانشجو بود و در قسمت انتشارات دانشگاه فعالیت می‌کرد. خودش یک‌بار در خاطراتش گفته بود: «آن زمان در دانشگاه تربیت معلم خانم آذر رهنما که از اساتید خوب من بودند قسمت انتشارات دانشگاه را بر عهده داشتند، از آن جایی که در دوران دبیرستان آموزش زبان فرانسه را گذرانده بودم، به صورت داوطلبانه بخش ترجمه مطالب را از فرانسه به فارسی به عهده گرفتم». او سال 60 عضو انجمن پژوهش‌های آموزشی پویا هم شد. انجمنی که وظیفه‌اش پژوهش در حوزه مسائل آموزش‌و‌پرورش بوده و کتاب‌های درسی را هم آسیب‌شناسی و ارزش‌یابی می‌کرد.

روزهای خوبی نیست..

«وقتی فهمیده بودند که قرار است چنین مراسمی به مناسبت تولدشان برگزار شود، مخالفت کردند. اصلا راضی نبودند، می‌گفتند من که به تنهایی این مسیر را نیامدم که حالا بخواهم تنهایی از من تقدیر شود.» این را شهین حسینی از دوستان نزدیک، فاطمه قاسم‌زاده و از اعضای هیات مدیره شبکه یاری کودکان می‌گوید. شیما وزوایی، مدیر اجرایی شبکه یاری کودکان هم می‌گوید که وقتی ایده کاشت 80 درخت به مناسبت تولد فاطمه قاسم‌زاده مطرح شد، او مخالفت کرده است: «هم روزهای خوبی نیست و هم این روزها اتفاقات خوبی برای سمن‌ها نیفتاده و صحبت از انحلال است.» خودش اما دلیل دیگری هم برای این مخالفت‌ها دارد: «تولد مساله خصوصی و فردی است، الان در شرایطی در جامعه زندگی می‌کنیم که مشکلات زیاد وجود دارد، از بحران کرونا گرفته، مشکلات مربوط به نبود تجهیزات و نبود واکسن و روش قطره چکانی برای کنترل کرونا باید در این جمع‌ها به مشکلات کلی پرداخت و نه مسائل انفرادی.» 20‌انجمنی که دیروز، جمعه 15 اسفند ماه، برای تولد او در بوستان هرندی جمع شدند اما مانند او فکر نمی‌کردند، ستاد سمن‌های شورای شهر، موسسه ندای ماندگار دروازه غار، انجمن مهر و ماه، شبکه پویا و جمعیت امام علی(ع) که از این روزها خاطرات خوبی ندارد.

از کودکان صبر و لبخند بیاموزیم

«باید صبور بود.»، «کودکان خودشان خنده و صبر کردن را به ما آموختند.»، «باید اتحاد داشته باشیم، در شرایطی که متاسفانه فقر زیاد شده، واقعا باید نگران وضعیت جمعیت امام علی بود.»، « باید اعتراض خود را با نامه نشان دهیم.»، درختان جملات سمن‌ها را در گوش خود ثبت و ضبط کردند، زیتون‌ها که میوه‌ بدهند، میوه‌ها احتمالا مزه همین حرف‌ها را می‌دهند. تلخ.
«وقتی جمع یا شبکه‌ای شکل می‌گیرد اگر اهدافش مشخص باشد و اگر اصول کلی آن معلوم باشد، وجه مشترکی پیش می‌آید که ادامه فعالیت جمع و اعضا با یکدیگر را تضمین می‌کند.» قاسم‌زاده به «پیام‌ما» می‌گوید برای ادامه فعالیت یک شبکه هم این عامل و هم شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه موثر است: «حضور سازمان‌های غیر دولتی در جامعه ما یک ضرورت است، اگر شرایط برای فعالیت فراهم نباشد، تاثیرات منفی بر جا می‌ماند، ما در تمام این سال‌ها با مشکلات متعددی برای ادامه فعالیت سازمان‌های مردم نهاد رو‌به‌رو بودیم، از ادامه فعالیت گرفته تا مجوز گرفتن.» او می‌گوید که بعد از 18 سال بدون علت مشخصی، به شبکه مجوز نداده‌اند. کودکان کار، دلیل مشترک همه سازمان‌های مردم نهادی است که این روزها در شبکه یاری گرد هم آمدند احتمالا با همان جمله‌ای که خود قاسم‌زاده پیشتر گفته بود: «کودکان کار، همیشه آدم را به سمت خودشان جذب می‌کنند.»

درخت زندگی

هشتادمین درخت که کاشته می‌شود، کمتر کسی باور می‌کند که او 80 ساله شده باشد، علتش به گمان دوستان نزدیکش فعال بودن اوست: «همیشه تازه‌ترین خبرها را خودشان به ما می‌دهند، همیشه به روزند و با حضور ذهنی قوی.» برای توصیفش دیگر اعضای سمن‌ها از واژه «پایزنی» یاد می‌کنند.
می‌گویند، در کارش استمرار داشته و فعالیتش همیشه روشنگرانه بوده، آن هم در روزهایی که کار کودکان دیگر ساختار شاگرد و استادی ندارد و ریشه‌اش در فقر محکم شده است. حسینی می‌گوید: «قاسم‌زاده فعالیت روشنگرانه خود را ادامه داد و برای اینکه کودکان فاقد شناسنامه، بازمانده از تحصیل و کودکان کار در آمار بیایند، از هیچ تلاشی فروگذار نکرد.» قاسم زاده، برای کودکان و سیاست‌گذاران حوزه کودک کتاب و مقاله کم ندارد، «آری گفتن به نیاز کودکان»، «راهنمای آموزش حقوق کودک برای نوجوانان» از جمله مهم‌ترین تالیفات اوست. درخت‌های بوستان زندگی حالا یادآور کار فاطمه قاسم‌زاده است. یادآور شبکه یاری کودکان کار و مطالبه‌گری در این حوزه.