آیا برقی‌سازی می‌تواند زمین را خنک‌تر کند؟

در دومین روز «اجلاس تغییر اقلیم سازمان ملل متحد» (COP31) در آنتالیا، انرژی و حمل‌ونقل در کانون توجه قرار گرفتند. یکی از مفاهیم پرتکرار نشست‌ها و گفت‌وگوهای ۱۰ نوامبر، «برقی‌سازی» بود. این مفهوم حالا از موضوعی فنی در صنعت انرژی فراتر رفته و به یکی از مسیرهای اصلی بازتعریف اقتصاد و توسعه در جهان تبدیل شده است.

جهان به‌تدریج وارد عصر برق می‌شود. در این عصر، خودروها، ساختمان‌ها، صنایع و حتی بخش بزرگی از خدمات دیجیتال بیش از گذشته به برق وابسته می‌شوند. گزارش ویژه «آژانس بین‌المللی انرژی» که در آستانه کاپ ۳۱ منتشر شده، نشان می‌دهد تقاضای جهانی برق در سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ سالانه بیش از سه درصد رشد کرده است، یعنی تقریباً دو برابر نرخ رشد تقاضای کل انرژی. افزایش استفاده از خودروهای برقی، سامانه‌های سرمایش و گرمایش، تجهیزات صنعتی، مراکز داده و هوش مصنوعی از عوامل اصلی این روند است.

براساس همین گزارش، سهم برق از مصرف نهایی انرژی جهان در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۳ درصد بود. ترکیه، در مقام رئیس کاپ ۳۱، پیشنهاد کرده است که این سهم تا سال ۲۰۳۵ به ۳۵ درصد برسد. این هدف که با عنوان «۳۵ در ۳۵» مطرح شده است، قرار است برقی‌سازی حمل‌ونقل، ساختمان‌ها و صنایع را به یکی از محورهای اصلی اجرای تعهدات اقلیمی تبدیل کند.

اما برقی‌سازی دقیقاً چه تغییری ایجاد می‌کند؟ پاسخ را باید در تفاوت میان مصرف انرژی و بهره‌وری آن جست‌وجو کرد. برای مثال، خودروهای برقی در مقایسه با خودروهای دارای موتور احتراق داخلی، حدود دو تا چهار برابر کارآمدترند. پمپ‌های حرارتی نیز می‌توانند با مصرف مقدار مشخصی برق، چند برابر آن انرژی گرمایی فراهم کنند. بنابراین، برقی‌سازی ضمن جایگزین‌کردن یک منبع انرژی با منبعی دیگر، امکان ارائه خدمات مشابه با مصرف انرژی کمتر را فراهم می‌کند.

در حمل‌ونقل، جایگزینی خودروهای بنزینی و دیزلی با خودروهای برقی می‌تواند وابستگی به نفت را کاهش دهد. در ساختمان‌ها، استفاده از پمپ‌های حرارتی، تجهیزات برقی کارآمد و سامانه‌های هوشمند می‌تواند مصرف سوخت‌های فسیلی را برای گرمایش و سرمایش محدود کند. در صنایع نیز بخشی از فرایندهای تولید، به‌ویژه تولید حرارت در دماهای پایین و متوسط، قابلیت برقی‌شدن دارند. مجموعه این تغییرات می‌تواند انتشار مستقیم ناشی از مصرف سوخت را در محل استفاده کاهش دهد. بااین‌حال، مهم‌ترین پرسش این است که برق موردنیاز این تحول از کجا تأمین می‌شود؟

تناقض برقی‌سازی بدون برق پاک

این همان تناقضی است که در حاشیه گفت‌وگوهای کاپ ۳۱ نیز مطرح شد. هدف افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی، اگر با تعهدی روشن به توسعه برق کم‌کربن همراه نباشد، ممکن است به‌تنهایی برای کاهش انتشار کافی نباشد. «رویترز» نیز در گزارش ۱۰ نوامبر به همین اختلاف اشاره کرده است. برخی کشورها و فعالان اقلیمی خواستار آن‌اند که هدف برقی‌سازی به‌طور مشخص با توسعه منابع کم‌انتشار و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی پیوند بخورد.

از سوی دیگر، افزایش مصرف برق به سرمایه‌گذاری گسترده در شبکه‌های انتقال و توزیع، ذخیره‌سازی انرژی و مدیریت هوشمند تقاضا نیاز دارد. شبکه‌ای که برای الگوی مصرف گذشته طراحی شده است، الزاماً توان پاسخ‌گویی به رشد سریع استفاده از خودروهای برقی و سامانه‌های سرمایشی و افزایش شمار مراکز داده را ندارد. بنابراین، آینده برقی‌سازی همان‌قدر که به فناوری‌های جدید وابسته است، به زیرساخت‌ها و حکمرانی کارآمد انرژی نیز وابسته است.

مسئله فناوری و عدالت در دسترسی

از منظر اجتماعی، برقی‌سازی را نمی‌توان صرفاً با تعداد خودروهای برقی، ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی یا میزان سرمایه‌گذاری صنعتی سنجید. پرسش مهم‌تر این است که چه کسانی به این تحول دسترسی پیدا می‌کنند و هزینه آن بر دوش چه گروه‌هایی قرار می‌گیرد؟

اگر خودروهای برقی فقط در دسترس گروه‌های پردرآمد باشند، اگر خانوارهای کم‌درآمد امکان نوسازی تجهیزات گرمایشی و سرمایشی خود را نداشته باشند یا اگر افزایش سرمایه‌گذاری در شبکه برق به افزایش مبلغ قبض مصرف‌کنندگان منجر شود، گذار انرژی ممکن است نابرابری‌های تازه‌ای ایجاد کند. از همین رو، مفهوم «گذار عادلانه» (Just Transition) باید در مرکز سیاست‌های برقی‌سازی قرار گیرد.

این موضوع برای کشورهای درحال‌توسعه اهمیت بیشتری دارد، زیرا این کشورها هم‌زمان با محدودیت منابع مالی، فرسودگی زیرساخت‌ها و نیاز روزافزون به انرژی روبه‌رو هستند. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش برقی‌سازی تأکید می‌کند که برای تحقق سناریوی برقی‌سازی گسترده تا سال ۲۰۳۵، سرعت توسعه شبکه‌های برق باید به‌طور محسوسی افزایش یابد. براساس برآورد همین آژانس، در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۳۰ میلیون نفر در جهان به برق دسترسی نداشتند. بنابراین، سخن‌گفتن از عصر برق در جهان، بدون توجه به مسئله دسترسی برابر به انرژی، تصویری ناقص از آینده به دست می‌دهد.

درس برقی‌سازی برای ایران

برای ایران، این بحث علاوه بر ابعاد بین‌المللی و فناورانه، به سیاست‌گذاری داخلی انرژی نیز مربوط است. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، اصلاح ساختار تولید و مصرف برق، نوسازی شبکه، مدیریت اوج مصرف و برقی‌سازی حمل‌ونقل باید در قالب یک سیاست منسجم پیش بروند. توسعه خودروهای برقی بدون تأمین برق پاک و زیرساخت کافی برای شارژ، یا افزایش مصرف برق در ساختمان‌ها بدون ارتقای بهره‌وری انرژی، به‌تنهایی نمی‌تواند دستاورد اقلیمی پایداری ایجاد کند.

درعین‌حال، برقی‌سازی فرصتی برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی، بهبود کیفیت هوای شهرها، کاهش اتلاف انرژی و ایجاد صنایع و مشاغل جدید است. تحقق این فرصت مستلزم آن است که سیاست‌گذاری انرژی از نگاه بخشی و کوتاه‌مدت فاصله بگیرد و پیوند میان تولید برق، مصرف، محیط‌زیست، اقتصاد و عدالت اجتماعی را در نظر بگیرد.

بحثی که در آنتالیا درباره برقی‌سازی جریان دارد، از تغییر فناوری فراتر می‌رود و به تغییر الگوی توسعه و بازتعریف رابطه جوامع با انرژی می‌رسد. برقی‌سازی می‌تواند یکی از مهم‌ترین ابزارهای مهار گرمایش جهانی باشد و اثر آن با تولید برق پاک‌تر، هوشمندترشدن شبکه‌ها و دسترسی عادلانه‌تر به انرژی تقویت می‌شود.

شاید پرسش اصلی عصر جدید انرژی همین باشد: آیا می‌توانیم جهانی بسازیم که در آن برق بیشتری مصرف کنیم و کربن کمتری منتشر کنیم، بی‌آنکه دسترسی به انرژی به امتیازی برای گروهی محدود تبدیل شود؟ پاسخ به این پرسش، آینده صنعت برق و بخشی از آینده اقلیم و عدالت اجتماعی را تعیین می‌کند.