بی‌پناهی خرس‌ها و آدم‌ها در بحرآسمان

جمعه، سوم مهرماه، امیررضا گوسفندان را به ارتفاعات اطراف سرچوزان به چرا برده بود، اما انتظار برای بازگشتش به خانه طولانی شد. رفته‌رفته نگرانش شدند، به جست‌وجویش رفتند و دست آخر، پیکر بی‌جانش را پیدا کردند. گزارش‌های روز حادثه، نشان از حمله خرس سیاه داشت. پیگیری‌های «پیام ما» در این گزارش معلوم می‌کند که خشکسالی و بی‌ثمرماندن درختان بنه، منابع غذایی خرس‌ها را در ارتفاعات بحرآسمان محدود کرده و احتمال حضور آن‌ها را در اطراف باغ‌ها و مناطق مسکونی افزایش داده است. از‌طرف‌دیگر، منطقه حفاظت‌شده بحرآسمان و پناهگاه حیات‌وحش زریاب، پاسگاه محیط‌بانی و  محیط‌بان مستقر ندارند و در چنین زیستگاه‌های رهاشده‌ای، مردم از شیوه درست مواجهه با خرس چندان مطلع نیستند.

«محمد بیگ‌زاده»، معاون اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان کرمان، به «پیام ما» می‌گوید: «آثار و بقایای به‌جامانده در محل و رد پای حیوان نشان می‌دهد که عامل حادثه، خرس بوده است. ما گزارش پزشکی قانونی را دریافت کردیم. گزارش اولیه حادثه هم براساس مشاهدات و آثاری تهیه شد که در صحنه دیده شده است؛ هرچند هنگام وقوع حادثه، کسی شاهد ماجرا نبود. گزارش کلانتری و دهیاری منطقه را هم گرفتیم و بعداز تکمیل مدارک، همه گزارش‌ها را به دفتر حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست فرستادیم. حالا آن‌ها باید بررسی کنند و نتیجه نهایی را به ما بگویند.» او روز خاکسپاری با خانواده این نوجوان دیدار کرده است. «واقعاً انسان‌های شریفی بودند. کوچک‌ترین حرف خارج از عرفی به ما نگفتند و رفتارشان تحسین‌برانگیز بود. ما همچنان پیگیر حق و حقوق این خانواده‌ایم.» اهالی سرچوزان کوچ‌رو‌یند و خانواده امیررضا هم قرار بود اواسط مهر به مناطق گرمسیر جیرفت بروند؛ آن‌ها اکنون از روستا رفته‌اند، اما بدون فرزندشان.

خرس‌ها بیشتر یا وحشی‌تر شده‌اند؟

«اسماعیل سمندری»، عضو شورای روستای «زمین‌حسین» در بحرآسمان، به «پیام ما» می‌گوید: «می‌دانیم خشکسالی است و خرس گرسنه به‌خاطر اینکه غذایی در کوه نیست، سمت ما می‌آید. بارها خرس سیاه آمده، درختان زردآلو و گردوی ما را خالی کرده یا اطراف خانه‌ها آمده و آدم‌ها را دیده و رفته است. می‌دانیم که اینجا زیستگاه خرس سیاه است. می‌دانیم که کفتار دارد و پلنگ هم داشته است. ولی هیچ‌وقت حمله‌ها به‌شدت چند سال اخیر نبود. به‌نظر من، این خرس‌هایی که حمله می‌کنند، فرق دارند؛ مثل خرس‌های قدیم آرام نیستند.»

بیگ‌زاده علت مشاهده بیشتر حیات‌وحش را خشکسالی می‌داند: «در منطقه بحرآسمان پوشش درختان بنه نسبتاً زیاد است. وقتی درختان میوه دارند، خرس‌ها کمتر به‌سمت آبادی‌ها می‌آیند؛ اما امسال شرایط جوی طوری بود که درختان اصلاً بار نداشتند. خرس‌ها برای تأمین غذا به‌سمت باغ‌های میوه‌ در منطقه حفاظت‌شده و زمین‌هایی آمده‌اند که جزو مستثنیات منطقه است. آمدن خرس‌های سیاه به‌علت خشکی و ثمرندادن بنه‌هاست.»

«معصومه صفایی»، مدیرکل دفتر حیات‌وحش کشور هم معتقد است باوجود تغییر اقلیم، تخریب زیستگاه و کاهش منابع غذایی، بروز تعارض طبیعی است و شرایط سخت زیستگاهی، خرس را به سکونتگاه‌های انسانی می‌کشاند.

«طاهر قدیریان»، عضو گروه متخصصان خرس‌‌ در اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)، توضیح می‌دهد: «باید این تصور را اصلاح کنیم که خرس صبح از خواب بیدار می‌شود و تصمیم می‌گیرد سراغ انسان برود و او را بکشد. بخش زیادی از برخوردهایی که در ایران به آسیب جسمی منجر می‌شوند، حاصل مواجهه‌های اتفاقی انسان و خرس در زیستگاه طبیعی این حیوان است. خرس سیاه لزوماً قصد حمله به انسان ندارد. برای مثال، بینایی خرس ضعیف است و ممکن است در مواجهه‌ای غیرمنتظره در فضای محدود احساس خطر کند. مورد داشته‌ایم که فرد ناگهان کنار چشمه پریده و روی خرس افتاده است. خرس هم در واکنش، هنگام بلندشدن فرد، با پنجه‌هایش به او ضربه زده است. این ضربه ممکن است در فرد بزرگسال فقط خراش یا آسیبی جسمی ایجاد کند، اما جان کودک را بگیرد.»

«مرتضی آریا‌نژاد»، مدیر مؤسسه حامیان حیات‌وحش «هرموز» و مدیر پروژه کاهش تعارض خرس سیاه در هرمزگان هم از تجربه مواجهه با این گونه می‌گوید: «در چند سال اخیر، بارها با خرس سیاه مواجه شده‌ام؛ گاهی متوجه حضورم نشده و گاهی پس‌از دیدنم، سریع فاصله گرفته است. چند مورد از این مواجهه‌ها ناگهانی بوده و خرس حالت تهاجمی گرفته است؛ چنان‌که ممکن بود حادثه ناگواری برایم پیش بیاید.»

در یکی از این مواجهه‌ها، آریانژاد وقتی متوجه حضور خرس سیاه شد که فقط یک متر با آن فاصله داشت. «خرس گوشه‌ای خوابیده بود. در سکوت مطلق کوهستان، ناگهان موجودی دوپا بالای سرش دید و از ترس و برای دفاع از خودش حمله کرد.»

خرس‌های سیاه شبگردند و روزها استراحت می‌کنند. استراحتگاه آن‌ها حفره‌ها و پناهگاه‌های طبیعی است. خلاف تصور عمومی، فقط غارهای بزرگ پناهگاه خرس سیاه نیستند؛ حتی جایی که سنگی افتاده و در کنارش حفره کوچکی ایجاد شده، ممکن است غار خرس باشد. «محلی‌ها اغلب غارهای خرس سیاه را می‌شناسند و کمتر در آن نقاط تردد می‌کنند. ولی گاهی پیش می‌آید که مواجهه با خرس در باغ یا نخلستانی در کوهستان و دور از مناطق مسکونی پیش می‌آید؛ مثل آنچه در بحرآسمان رخ داد که حدود سه کیلومتر فاصله هوایی با روستا داشت. ممکن است خرس شب به باغی برود و از میوه‌ها تغذیه کند و زیر بوته‌ای بنشیند؛ اگر فردی، حتی با تجربه، شب‌هنگام ناچار باشد از چنین باغی بگذرد، باید احتیاط کند و پیش‌از رسیدن، با سروصدا حضورش را به حیوان اعلام کند.»

طرف دیگر تعارض؛ خرس‌ها هم کشته می‌شوند

طرف دیگر این تعارض، خرس سیاه آسیایی است که در آخرین ارزیابی جهانی اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، در گروه گونه‌های آسیب‌پذیر قرار گرفته است. این گونه در مناطق کوهستانی سه استان کرمان، هرمزگان و سیستان‌وبلوچستان پراکنش دارد و بحرآسمان و زریاب در کرمان از زیستگاه‌های مهم این جمعیت‌اند.

قدیریان سوی دیگر تعارض را نشانه می‌گیرد: «در جریان تعارض، گاهی انسان و گاهی حیوان آسیب می‌بیند. با‌این‌حال، به مواردی که انسان آسیب می‌بیند، بیشتر توجه می‌کنند و برجسته می‌شود. همان روزی که آن نوجوان معصوم جانش را از دست داد، در طالقان یک خرس قهوه‌ای را کشتند که فیلمش منتشر شد. این فقط یکی از مواردی است که تصویرش درز کرده، موارد زیادی هست که افراد محلی حیوانات را می‌کشند، اما فیلم و عکسش منتشر نمی‌شود.»

او تعارض انسان و حیات‌وحش را موضوعی می‌داند که باید ریشه‌ای حل شود. «تعارض از گذشته وجود داشته است و نمی‌توان با برخوردهای مقطعی آن را حل کرد. صرف سرزدن به خانواده نوجوانی که در این حادثه جانش را از دست داده، کمکی به حل تعارض نمی‌کند.»

مدیریت خرس، مدیریت انسان است

قدیریان، مختصری از ویژگی‌های بحرآسمان و زریاب می‌گوید که از زیستگاه‌های مناسب خرس سیاه در ایران‌اند و به‌عکس پوشش گیاهی لخت و پراکنده زیستگاه‌های بشاگرد و بلوچستان، پوششی انبوه‌تر و در بخش‌هایی جنگل دارند و انسان هم در آن‌ها ساکن است.

او می‌گوید: «تاآنجاکه می‌دانم، پدر این نوجوان گله را به او می‌سپرد تا دم غروب آن‌ها را برگرداند. او به دره‌ای می‌رود که پوشش گیاهی‌اش انبوه بوده. حدس ما این است که برخورد جایی در همین دره اتفاق افتاده و خرس، به نوجوان حمله کرده است. اتفاق تلخی است، اما برای جلوگیری از تکرار آن چه باید کرد؟»

این حفاظتگر در جواب به این جمله اشاره می‌کند که «مدیریت خرس، چیزی جز مدیریت انسان نیست»؛ یعنی برای کاهش تعارض با خرس، پیش‌از هر چیز باید رفتار و نحوه حضور انسان در زیستگاه را مدیریت کرد. او به روش‌های انسان‌محور و گونه‌محور در مدیریت تعارض اشاره می‌کند. «در روش‌های انسان‌محور، آموزش اهمیت زیادی دارد. مردم باید بدانند چرا نباید تنهایی به زیستگاه خرس بروند، بدانند که در تردد شبانه در زیستگاه چه نکاتی را رعایت کنند، در مواجهه با خرس چه واکنشی نشان دهند و هنگام ورود به بیشه‌ها، چطور حضور خود را به حیوان اعلام کنند.»

آموزش مردم وظیفه کیست؟ آیا محیط‌بان‌ها و کارشناسان سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌دانند برای کاهش تعارض چه باید کرد؟ قدیریان جواب می‌دهد: «تا جایی که من با محیط‌بان‌ها ارتباط داشته‌ام، می‌توانم بگویم آموزش سنتی آن‌ها بیشتر روی شناسایی و دستگیری شکارچی متمرکز است. این آموزش در زیستگاهی که باید مانع شکار کل و بز شد، کارایی دارد؛ اما برای مدیریت تعارض انسان و خرس کافی نیست. البته محیط‌بان هم مقصر نیست؛ او برای مدیریت تعارض حتی یک خط آموزش ندیده است. شاید ایدئال به نظر برسد، اما اول محیط‌بان و بعد مردم باید آموزش ببینند.»

او بار دیگر به حادثه بحرآسمان برمی‌گردد: «چرا کودک باید تا غروب در چنین زیستگاهی تنها حضور داشته باشد؟ من که آدم بزرگی‌ام، هیچ‌وقت تنها به زیستگاه نمی‌روم و همیشه دو‌سه نفر محلی با خودم می‌برم. همه فکر می‌کنند طبیعت زیباست، اما نه، طبیعت خیلی خشن است. اگر قوانینش را بلد نباشی، جانت را به خطر می‌اندازی.»

مرور آنچه در بحرآسمان و زریاب رخ داده است و نگاهی به عملکرد سازمان حفاظت محیط‌زیست در زیستگاه‌های خرس سیاه نشان می‌دهد برخورد با موضوع تعارض چندان پیوسته و برنامه‌محور نیست. قدیریان این وضع را به رویکرد سازمان پیوند می‌زند که «از ابتدا بر حفاظت از مناطق و ممانعت از شکار» تمرکز داشته است و هنوز همین نگاه را دنبال می‌کند؛ «در‌صورتی‌که حفاظت از گونه‌هایی که با انسان تعارض دارند، رویکرد متفاوتی را در حفاظت می‌طلبد و به مهارت‌های دیگری نیاز دارد.»

او دوباره به سر خط برمی‌گردد: «آیا تعارض وجود دارد؟ بله. آیا در این تعارض انسان و خرس آسیب می‌بینند؟ بله. پس چه باید کرد؟ مگر می‌توان با خرس جلسه گذاشت؟ نه. تمامی راهکارها باید متوجه رفتار انسان و مدیریت حضور او در زیستگاه باشد. همان‌طور که گفتم، مدیریت خرس چیزی جز مدیریت انسان نیست.»

مدیریت انسان همان کاری است که قدیریان، آریانژاد و اعضای پروژه کاهش تعارض خرس سیاه اکنون در بشاگرد و رودان انجام می‌دهند؛ آن‌ها آغل‌های دامداران را با ورق‌های آهنی محکم می‌کنند و در فنس‌کشی باغ‌ها به باغ‌داران کمک می‌کنند تا خرس‌ها به دام و باغ‌ها آسیب نزنند. در زیستگاه هم درمنه را احیا می‌کنند تا خرس غذای کافی داشته باشد و به روستا نزدیک نشود. «این‌ها راه‌کارهای کوتاه‌مدت و بلندمدت کاهش تعارض و بخشی از وظایف سازمان حفاظت محیط‌زیست است، اما واقعیت این است که کارشناسان و محیط‌بانان سازمان برای این کارها آموزش ندیده‌اند. به‌طور کلی، سازمان حفاظت محیط‌زیست درزمینه مدیریت تعارض، تخصص و آمادگی کافی ندارد و محیط‌بانان هم نمی‌دانند در مواجهه با تعارض باید چه اقداماتی انجام دهند.»

اینجا نه پاسگاه دارد، نه محیط‌بان

اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست کرمان برای کاهش تعارض در زیستگاه‌های خرس سیاه در استان چه کاری می‌کند؟ این سؤال را از بیگ‌زاده، معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره‌کل استان می‌پرسیم و این جواب را می‌شنویم: «اصولاً در زیستگاه‌هایی که جوامع محلی حضور دارند، اطلاعات مردم درباره حیات‌وحش از ما که برای پایش به منطقه می‌رویم، خیلی بیشتر است. ما بخش زیادی از اطلاعات مربوط به حیات‌وحش این مناطق را از جوامع محلی به‌دست می‌آوریم. بنابراین، آموزش چهره‌به‌چهره جوامع محلی ازطریق محیط‌بان‌ها در دستور کار است. محیط‌بان‌ها در پایش‌هایی که به منطقه می‌روند، نحوه مواجهه با حیوان وحشی را آموزش می‌دهند و نکات را به ساکنان گوشزد می‌کنند.»

او می‌گوید اداره‌کل محیط‌زیست استان کرمان برای برگزاری کلاس‌های آموزشی درخواست اعتبار کرده‌ و در دوره‌های گذشته، کلاس‌هایی آموزشی درباره تعارضات برگزار شده است؛ اما از اینکه آخرین دوره آموزشی چه زمانی برگزار شده و چند نفر شرکت کرده‌اند، اطلاعی ندارد.

اگر آموزش به محیط‌بانان سپرده شده، سؤال این است که زریاب و بحرآسمان چند محیط‌بان دارد و برای آموزش مردم چه کرده‌اند؟ معاون محیط‌زیست طبیعی می‌گوید: «منطقه بحرآسمان محیط‌بان مستقر ندارد. اینجا جزو مناطقی است که تازه به حفاظت‌شده ارتقا یافته است. برای مناطق تحت حفاظت باید طرح مطالعاتی انجام و پاسگاه محیط‌بانی مکان‌یابی شود. طرح مطالعاتی بحرآسمان پارسال تهیه و به اداره‌کل عرضه شد. حالا ساخت پاسگاه مستلزم این است که سازمان مرکزی اعتباری اختصاص دهد.» پیگیری سابقه خبر نشان می‌دهد که بحرآسمان در اسفند ۱۳۹۶ منطقه حفاظت‌شده شناخته شد. از نگاه بیگ‌زاده، در استان کرمان، پناهگاه حیات‌وحش زریاب زیستگاه مهم‌تری برای خرس سیاه است. «آنجا داریم یک پاسگاه محیط‌بانی می‌سازیم که تقریباً ۶۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است.»

او توضیح می‌دهد که در نبود محیط‌بان مستقر، محیط‌بانان به‌صورت سیار به این مناطق می‌روند. «اکیپی از شهرستان جیرفت برای پایش به منطقه اعزام می‌شود. اما نیروی محیط‌بانی مستقر برای پایش شبانه‌روزی ندارد.» بیگ‌زاده در ادامه به این ویژگی بحرآسمان اشاره می‌کند که با آغاز بارش برف و باران، مسیرهای رفت‌وآمد به منطقه بسته می‌شود و تا آن زمان، روستا هم از سکنه خالی می‌شود و دست‌کم در زمستان شاهد تعارض نیستیم.

طاهر قدیریان روی زیستگاه‌های این‌چنینی اسمی گذاشته است: «مناطق حفاظت‌شده نقشه‌ای.» جایی که محیط‌بان ندارد، آموزشی اتفاق نمی‌افتد و از تیم‌های واکنش سریع برای مدیریت تعارض خبری نیست. «سازمان محیط‌زیست روی نقشه خطی کشیده است و محدوده‌ای را به‌عنوان منطقه حفاظت‌شده بحرآسمان و پناهگاه حیات‌وحش زریاب مشخص کرده، اما کافی است در منطقه بگردید تا ببینید آیا اصلاً محیط‌بانی آنجا حضور دارد یا نه.»

اداره محیط‌زیست در بحرآسمان و زریاب، حتی کاری را شبیه آنچه گروه‌های تخصصی غیردولتی برای کاهش تعارض در بشاگرد و رودان انجام می‌دهند هم دنبال نمی‌کند. بیگ‌زاده می‌گوید: «ما فقط بیمه محصولات کشاورزی را می‌پردازیم. مردم اعلام خسارت می‌کنند، کارشناس پرونده خسارتشان را به صندوق بیمه کشاورزی می‌فرستد و صندوق بخشی از خسارت را می‌پردازد.»

او به طرحی پژوهشی درباره راهکارهای کاهش تعارض بین جوامع محلی و حیات‌وحش اشاره می‌کند که به سازمان مرکزی پیشنهاد شده تا اعتباری برایش در نظر گیرند. «به‌علاوه، در سازمان هم طرحی درباره تعارضات خرس در دست اجراست که ابتدا در استان‌های شمالی، که زیستگاه خرس قهوه‌ای‌اند، انجام می‌شود. در دامنه این طرح، گروهی از یکی از دانشگاه‌های شمال کشور، از استان کرمان و هرمزگان بازدید و بررسی میدانی کردند، اما هنوز نتیجه‌ای به ما اعلام نشده است.» بیشتر برنامه‌هایی که او به آن اشاره می‌کند، در دست اقدام است یا در انتظار تخصیص بودجه.

«ساسان کفایی»، مدیرکل محیط‌زیست استان کرمان، ۱۳ مهر در نشست هم‌اندیشی با سازمان‌های مردم‌نهاد و خانه‌های محیط‌زیستی در بم، از برنامه‌ای برای «بازبخشی‌سازی خرس سیاه و حل تعارض» خبر داده بود. او گفته بود: «ما در نظر داریم با همکاری کارشناسان متخصص، پروژه بازبخشی‌سازی خرس سیاه و حل تعارضات میان حیات‌وحش و جوامع انسانی را با دقت بالا اجرا کنیم. این پروژه باید تمامی روستاهای هدف را در بر گیرد و هدف ما این است که با رویکردی علمی، از آسیب‌های احتمالی به این گونه و همچنین از جان انسان‌ها در این مناطق محافظت کنیم.» بااین‌حال، در توضیحات اداره‌کل، هنوز زمان‌بندی مشخص، روستاهای مشمول و جزئیات اجرای این برنامه روشن نیست.

 آنها بی‌تفاوت‌اند؛ چه خرس‌ها کشته شوند، چه آدم‌ها

آریا‌نژاد، مدیر مؤسسه حامیان حیات‌وحش هرموز، از بی‌تفاوتی سازمان حفاظت محیط‌زیست گلایه می‌کند؛ او این بی‌تفاوتی به تعارض را هم در جریان آسیب به جان و مال آدم‌ها و هم کشته‌شدن خرس‌ها دیده است. «در چند ماه اخیر، چندین نفر در حمله خرس آسیب دیده‌اند؛ اما هیچ کار مؤثری انجام نشد که این اتفاق تکرار نشود. در ۶ ماه گذشته، سه خرس در یکی از روستاهای هرمزگان کشته شده است. چرا سازمان حفاظت محیط‌زیست به خرس سیاه اهمیتی نمی‌دهد؟ انگار بچه سر راهی است. به خود سازمان اعلام می‌کنیم که یک خرس دیگر کشته شد؛ اما واکنشی ندارند و نمی‌پرسند به چه علت؟ انگار برایشان مهم نیست.»

این حفاظتگر به روستای «چهاردهنه» رودان اشاره می‌کند؛ همان‌جا که در ۶ ماه، سه خرس در آن کشته شد، اما «محیط‌زیست موضوع را به‌درستی پیگیری نکرد». او می‌گوید: «پیداست که وقتی زیستگاه خرس سیاه تخریب شده است و حیوان غذایی برای خوردن ندارد، به روستا می‌آید و به دارایی مردم آسیب می‌زند. وقتی به کسانی که دارایی‌شان بر اثر تعارض آسیب دیده خسارتی نپردازند، واکنش فرد محلی کشتن خرس است. توقع داریم وقتی در منطقه‌ای طی مدتی کوتاه سه خرس کشته می‌شود، سازمان برای بررسی ماجرا به منطقه بیاید. مثلاً می‌تواند پرسش‌نامه‌ای طراحی کند و با سرکشی به دامداران درباره علت تعارض اطلاعات به‌دست بیاورد. اما حتی وقتی از اداره‌کل هرمزگان می‌خواهم که با هم به منطقه برویم و موضوع را بررسی کنیم، می‌گویند نه، نمی‌آییم. این است که ما مجبوریم با ماشین سواری خودمان و هزینه بنزین خودمان این کار را انجام دهیم. وقتی سازمان محیط‌زیست هیچ کاری نمی‌کند، نمی‌تواند مدام به مردم بگوید خرس را نکشید. به‌خاطر همین رویکردشان، تصمیم گرفتیم خودمان کار را پیش ببریم؛ البته، به‌اندازه توانمان. توان ما هم با اتکا به کمک‌های مردمی خیلی محدود است. اگر ۲۰ آغل نیازمند محکم‌سازی است، شاید بتوانیم پنج‌تای آن‌ها را ایمن کنیم. اگر محیط‌زیست پای کار می‌آمد، می‌شد کار بزرگ‌تری کرد.»

او دو‌سه سالی است پروژه کاهش تعارض خرس سیاه در هرمزگان را مدیریت می‌کند. آن‌ها نه در احیای نخل‌ها که یکی از منابع غذایی خرس است، نه برای مستحکم‌سازی آغل دامداران، نتوانستند از سازمان محیط‌زیست کمک بگیرند. «برای این کار به آهن، فنس و هزینه جوشکاری نیاز داریم. با سازمان و اداره‌های کل دراین‌باره صحبت کردیم، اما هیچ اقدامی انجام نشد. گفتیم ما که پول نمی‌خواهیم. تأمین مقداری آهن و فنس، یا اختصاص نیرویی که در این کار همکاری کند، توقع زیادی نیست. البته اداره‌کل محیط‌زیست هرمزگان پارسال در استحکام و ساخت چند آغل برای یکی از روستاها همکاری کرد. اما این همکاری ادامه نداشت.»

آریانژاد به حادثه‌ای که دو ماه پیش برای دامدار زریابی در مواجهه با خرس پیش آمد اشاره می‌کند که «سازمان برای بررسی حادثه و جلوگیری از تکرار آن به منطقه نرفت». او می‌گوید: «این بی‌تفاوتی واقعاُ ما را ناراحت می‌کند؛ از خود خانم انصاری، رئیس سازمان بگیر تا آقای ظهرابی، معاونش و مدیر کل استان. وقتی خرس‌ها کشته می‌شوند بی‌تفاوت‌اند، وقتی آدم‌ها زخمی می‌شوند بی‌تفاوت‌اند. اگر آن نوجوان هم جانش را از دست نمی‌داد، احتمالاً داستان فراموش می‌شد.»

در سرچوزان چه می‌گذرد؟

میان اهالی روستا این شایعه دهان به دهان می‌چرخد: «این خرس‌هایی که به ما حمله می‌کنند، از نسل همان حیواناتی‌اند که محیط‌زیست چند سال پیش در این منطقه رها کرد؛ وگرنه، خرس که به آدم حمله نمی‌کند.»

بعد‌از مرگ امیررضا، بعضی با سمندری، عضو شورای زمین‌حسین تماس گرفته‌اند و گفته‌اند: «این خرس مال باغ وحش بوده است و با خرس‌های دیگر فرق دارد، وگرنه ما قبلاً توی کوه، خرس می‌دیدم و چیزی نمی‌شد.»

آریانژاد می‌گوید: «این شایعه تا دلتان بخواهد همه‌جا هست که حیوان رها کرده‌اند؛ اما اصلاً چنین چیزی نیست. چند سال قبل هم می‌گفتند در بشاگرد پلنگ رها کرده‌اند تا به مردم آسیب برساند. هرچه سازمان محیط‌زیست به شایعه‌ها بی‌تفاوت‌تر باشد، شایعه‌های دیگری هم خواهد چرخید.»

قدیریان هم شایعه را این‌طور رد می‌کند: «سازمان حفاظت محیط‌زیست حدود پنجاه سال است که تشکیل شده. کافی است خاطرات و سفرنامه‌های قدیمی را بخوانید یا به خاطرات پدربزرگ‌های همان منطقه گوش کنید تا متوجه شوید این حیوانات از گذشته در آن زیستگاه‌ها حضور داشته‌اند. سازمان محیط‌زیست خرس‌ها را در این مناطق رها نکرده است.» او توصیه یکی از بلاگرها را به یاد می‌آورد که بعد‌از مرگ امیررضا سمندری، گفته بود باید دیواری میان مردم و خرس‌ها کشید. «گوینده این حرف هیچ شناختی از زیستگاه و شرایط زندگی این حیوان ندارد. دستورالعمل مدیریت تعارض در دنیا مشخص است و باید به آن عمل کرد. در بحرآسمان و زریاب حتی یک جلسه آموزشی با مردم محلی برگزار نشده است. در مدارس منطقه کسی درباره نحوه مواجهه با حیات‌وحش آموزش نداده است. دهیاران، اعضای شوراها و خانه‌های بهداشت هم آموزش ندیده‌اند، محیط‌بان‌ها هم همین‌طور. در چنین فضایی است که تعارض رخ می‌دهد.»

آریانژاد در کوه‌های بشاگرد تله‌های شکاری پیدا کرده که به گفته محلی‌ها در زمان‌های۷ دور برای کشتن پلنگ کاربرد داشت. «ما در کارگاه‌های آموزشی این تله‌ها را به مردم محلی نشان می‌دهیم تا بدانند حضور این گونه‌ها در منطقه سابقه‌ای طولانی دارد.» حرفش این است که سازمان محیط‌زیست باید با مردم صحبت کند و میزان آگاهی آنها را بالا ببرد. «ما در ایران، غربی‌ترین پراکندگی جهانی این گونه را داریم. خرس سیاه ازنظر حفاظتی پس‌از یوزپلنگ آسیایی دومین گونه مهم ماست؛ اما آیا یک‌صدم توجه‌ها به یوز، به خرس سیاه می‌رسد؟»

عضو شورای روستای زمین‌حسین می‌گوید پارسال جایی پایین‌تر از همان منطقه‌ای که خرس سیاه به امیررضا حمله کرد، برادرش با خرس روبه‌رو شد. «برادرم دامدار است و خرس ضربه‌های شدیدی به او زد و زخمی‌اش کرد. محیط‌زیست پذیرفته بود که حمله کار خرس سیاه بوده و حتی برای ملاقاتش به بیمارستان آمدند، اما هنوز خسارتی نداده‌اند. حالا هم می‌گویند کار سگ بوده؛ ولی آثار حمله سگ با خرس زمین تا آسمان فرق دارد.» او می‌گوید در آبادی‌های این منطقه کمتر کسی درباره خرس اطلاع دقیقی دارد، در جلسه‌های شورا درباره این موضوع چندان حرفی نمی‌زنند و کسی هم مسئول نیست که بیاید آموزش دهد. او از باغ‌های آباواجدادی مردم منطقه حرف می‌زند که وسیع‌اند، درختان در آن‌ها پراکنده است و فنس‌کشی‌‌شان آسان و ارزان نیست. «راهی که به ذهن ما می‌رسد و چند سال پیش به محیط‌زیست هم پیشنهاد دادیم، این بود که وقتی ما نمی‌توانیم باغمان را فنس‌کشی کنیم، آن‌ها دور منطقه را حصار بکشند. زیستگاه همان‌جا داخل حصار بماند و ما هم در روستای خودمان. مثل همان کاری که در پارک ملی «خَبْر» کرده‌اند. گفتیم محیط‌زیست و منابع طبیعی با هم می‌توانند برای این کار هزینه کنند و این‌طوری گردشگری هم رونق پیدا می‌کند. این نظریه ما بود. اتفاقاً قبول کرده بودند، اما تهش گفتند برای این کار بودجه نداریم.»

همین روزها، برف زودهنگام ارتفاعات بحرآسمان را سفیدپوش خواهد کرد. خانواده امیررضا برای گذران سرما به روستایی در پایین‌دست سد جیرفت رفته‌اند. آن‌ها بهار به سرچوزان برمی‌گردند، بدون پسر نوجوانشان. امیررضا بهار بحرآسمان را دیگر نخواهد دید.