مجیدزاده و رؤیای بی‌سرانجامش

۶ دهه خدمت به کشور

«جبرئیل نوکنده»، رئیس موزه ملی ایران، در این مراسم با اشاره به بیش از شش دهه فعالیت علمی مجیدزاده گفت: «او عمر خود را وقف میراث فرهنگی ایران کرد و در آموزش، پژوهش، کاوش‌های باستان‌شناسی و دفاع از حقوق میراث فرهنگی ایران در مجامع بین‌المللی، چهره‌ای اثرگذار بود.»

نوکنده با یادآوری خاطره‌ای از بازدید مجیدزاده از کاوش‌های «سیلک» در سال ۱۳۸۰ افزود: «از او درباره سفال‌های آلویی و ارتباط آن‌ها با تپه قبرستان راهنمایی خواستم، اما پس از بررسی دقیق یافته‌ها گفت حتی یک قطعه سفال آلویی در میان آن‌ها ندیده است.» نوکنده این برخورد را نشانه صداقت و امانت‌داری علمی او دانست.

رئیس موزه ملی ایران، شناسایی زنجیره تولید فلزکاری کهن در تپه قبرستان، پژوهش درباره آغاز شهرنشینی، تألیف مجموعه‌هایی درباره بین‌النهرین و کاوش‌های «تپه ازبکی» را از دستاوردهای مهم مجیدزاده برشمرد. او گفت مجیدزاده در چهارمین کنگره بین‌المللی باستان‌شناسی خاور نزدیک در برلین، توجه جامعه علمی را به جنوب شرق ایران جلب کرد.

نوکنده همچنین از آرزوی مجیدزاده برای تبدیل تپه ازبکی به مجموعه‌ای بزرگ موزه‌ای یاد کرد؛ طرحی که به‌دلیل تغییرات مدیریتی به سرانجام نرسید. او ابراز امیدواری کرد این آرمان روزی محقق شود.

تدریس با سخاوت علمی

«محمدابراهیم زارعی»، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، با انتقاد از کنار گذاشته‌شدن مجیدزاده از دانشگاه تهران گفت: «پیش از آنکه دانش و توانایی‌های او را بشناسیم، شایعاتی درباره نداشتن صلاحیت علمی‌اش می‌شنیدیم، اما با گذراندن درس‌های او متوجه شدیم با چه دانشمندی روبه‌رو هستیم.»

زارعی افزود: «مجیدزاده با سخاوت علمی تدریس می‌کرد و هدفش انتقال دانش بود، نه نمایش فضل خود. حتی درسی را که تخصص اصلی‌اش نبود، چنان دقیق ارائه کرد که جزوه آن می‌توانست به کتاب تبدیل شود.»

او کنار گذاشته‌شدن مجیدزاده را نتیجه صراحت و دانش او دانست و گفت نسل‌های بعدی دانشجویان از فرصت بهره‌مندی از تجربه این استاد محروم شدند. زارعی همچنین از دشواری‌های زندگی او یاد کرد و گفت مجیدزاده زمانی مجموعه کتاب‌های دهخدا را فروخت تا سهم خود را برای آسفالت بام آپارتمان تأمین کند؛ اتفاقی که برای استادی با آن جایگاه علمی مایه شرمساری است.

زارعی بازگشت مجیدزاده به عرصه باستان‌شناسی و کاوش‌های جیرفت را نقطه عطفی در معرفی این محوطه به جهان دانست. او همچنین از انتشار کتاب سه‌جلدی مجیدزاده درباره جیرفت خبر داد و ابراز امیدواری کرد این اثر در مراسم چهلم او رونمایی شود. زارعی در پایان، عشق به ایران و وطن‌دوستی را از مهم‌ترین ویژگی‌های این باستان‌شناس دانست.

چهره شاخص باستان‌شناسی

«سیدمحمد بهشتی»، رئیس اسبق سازمان میراث فرهنگی، با اشاره به تلاش‌ها برای شناسایی متخصصان برجسته کشور گفت: «پس از بررسی پیشنهادها، نام مجیدزاده در میان چهره‌های شاخص باستان‌شناسی قرار گرفت و تلاش کردیم از ظرفیت علمی او برای تحول این رشته استفاده کنیم.»

بهشتی همکاری مجیدزاده و «صادق ملک‌شهمیرزادی» را در پایه‌گذاری سنت‌های تازه باستان‌شناسی ایران مؤثر دانست؛ از جمله تبدیل کاوش‌ها به عرصه آموزش، انتشار گزارش هر فصل پیش از آغاز فصل بعد و مشارکت متخصصان رشته‌های مرتبط. او همچنین بر اهمیت آگاه‌کردن مردم محلی از ارزش آثار تاریخی تأکید کرد.

به گفته بهشتی، مجیدزاده پس از اتفاقات جیرفت، پرونده این محوطه را رها نکرد و با پیگیری در مجامع و رسانه‌های بین‌المللی، برای جلوگیری از عرضه آثار قاچاق‌شده ایران در بازارهای جهانی تلاش کرد.

برای پرورش دانشجویان اهمیت قائل بود

«جلیل گلشن»، باستان‌شناس و رئیس اسبق پژوهشگاه میراث فرهنگی، با یادآوری آشنایی خود با مجیدزاده از سال ۱۳۴۹ گفت: «پرونده او با عنوان «عدم صلاحیت علمی» به هیئت تخلفات اداری وزارت علوم فرستاده شد و به اخراجش انجامید. سرانجام حکم اخراج لغو و حکم بازگشت صادر شد، اما مجیدزاده بازگشت را نپذیرفت و گفت در این فاصله بازنشسته شده است.»

گلشن با اشاره به ویژگی‌های استادان نسل گذشته افزود: «آن‌ها تنها دانش منتقل نمی‌کردند، بلکه برای پرورش علمی و شخصیتی دانشجویان نیز اهمیت قائل بودند.» او سپس به کاوش‌های جیرفت اشاره کرد و گفت مجیدزاده با تشکیل هیئت بین‌المللی و دعوت از متخصصان رشته‌های مختلف، به شناخت تمدن این منطقه کمک کرد.

گلشن افزود: «مجیدزاده در دادگاه‌ها حضور می‌یافت و تأیید می‌کرد آثار قاچاق‌شده جیرفت متعلق به ایران‌اند. این تلاش‌ها به بازگشت شماری از آثار کمک کرد.» او تأکید کرد نام مجیدزاده در خاطرات همکاران و آثار علمی‌اش زنده خواهد ماند.

میراثی که به یادگار گذاشت

«حکمت‌الله ملاصالحی»، باستان‌شناس و استاد دانشگاه، با طرح این پرسش که انسان هنگام مرگ چه میراثی از خود به‌جا می‌گذارد، گفت: «میراث فرهنگی صرفاً مجموعه‌ای از اطلاعات تاریخی نیست، بلکه با نسبت وجودی ما با فرهنگ و تاریخمان ارتباط دارد.»

او پرسش بنیادین باستان‌شناسی را شناخت چگونگی شکل‌گیری فرهنگ انسانی و مسیر تحول آن دانست و تأکید کرد: «باستان‌شناس باید از شناسایی اشیا فراتر برود و به شناخت رفتارها، اندیشه‌ها و شیوه‌های زندگی جوامع گذشته برسد.»

ملاصالحی تجربه میدانی را برای تربیت باستان‌شناس ضروری دانست و گفت: «مجیدزاده به شاگردانش توجه داشت و آن‌ها را به فعالیت علمی و کاوش تشویق می‌کرد.» به گفته او، میراث یک باستان‌شناس تنها به آثار منتشرشده محدود نیست، بلکه روش علمی و تجربه‌ای را نیز دربرمی‌گیرد که به نسل‌های بعد منتقل می‌کند.

هرگز اقامت فرانسه نگرفت

«رضا میری»، باستان‌شناس، با اشاره به آشنایی خود با مجیدزاده از سال ۱۳۵۳ گفت این ارتباط در ادامه به همکاری‌های علمی و پیگیری پرونده آثار قاچاق‌شده ایران انجامید. او از تألیف مجموعه سه‌جلدی مجیدزاده درباره بین‌النهرین یاد کرد که آماده‌سازی آن حدود ۱۲ سال طول کشید.

میری همچنین از تلاش برای معرفی آثار تاریخی حوزه خلیج فارس و انتشار کتاب‌هایی به زبان‌های فارسی، انگلیسی و فرانسوی سخن گفت. او با اشاره به پیگیری‌های حقوقی برای بازگرداندن آثار جیرفت افزود که تهیه عکس و طراحی از اشیای تاریخی برای مستندسازی پرونده‌ها اهمیت زیادی داشت.

میری گفت: «مجیدزاده حدود ۱۰ سال پیش به من گفته بود همه دانشجویانی را که در اخراجش همکاری کرده بودند، بخشیده است.» او همچنین یادآوری کرد که مجیدزاده خود را ایرانی می‌دانست و برای زندگی در فرانسه، هر بار ویزای ۱۰ساله می‌گرفت.

سخت‌گیر در کار و صمیمی در همراهی

«جلال رفیع‌فر»، مردم‌شناس و باستان‌شناس، با اشاره به حدود ۵۵ سال آشنایی با مجیدزاده گفت: «او هنگام کار بسیار سخت‌گیر بود، اما بیرون از محیط کار، دوستی صمیمی و همراهی کم‌نظیری داشت.» رفیع‌فر که در چند فصل کاوش ازبکی و جیرفت با او همکاری کرده بود، مجیدزاده را استادی تمام‌عیار دانست و گفت الفبای باستان‌شناسی را از او آموخته است.

رفیع‌فر با انتقاد از برخوردهای دانشگاهی با مجیدزاده اظهار کرد: «برخی تلاش کردند او را از میدان بیرون کنند، اما او به‌آسانی کنار نرفت و به پژوهش ادامه داد.» او به تنزل جایگاه دانشگاهی و دشواری‌های زندگی مجیدزاده اشاره کرد و مجموعه سه‌جلدی او درباره بین‌النهرین را حاصل کاری گسترده و ارزشمند دانست.

این باستان‌شناس همچنین تأکید کرد آثار مهمی درباره ایران، از جمله رساله دکتری مجیدزاده، باید در داخل کشور نیز جایگاه شایسته‌ای داشته باشند. او مجیدزاده را از عاشق‌ترین باستان‌شناسانی دانست که شناخته است.

نام مجیدزاده از برخی پژوهش‌ها حذف شده است

«اسکندر مختاری طالقانی»، پژوهشگر میراث شهری، با اشاره به سال‌های دشوار زندگی مجیدزاده گفت: «او با وجود امکان زندگی در خارج از کشور، اصرار داشت خانواده‌اش در سال‌های جنگ در ایران بمانند.» مختاری طالقانی افزود که مجیدزاده تا سال‌های پایانی عمر منتظر دعوتی بود تا برای رونمایی از کتاب‌هایش به ایران بیاید.

او با اشاره به مجموعه سه‌جلدی مجیدزاده درباره بین‌النهرین گفت: «این اثر حدود ۲۵۰۰ ارجاع به منابع خارجی دارد و نشان‌دهنده دقت و پشتکار اوست.» مختاری طالقانی تأکید کرد مجیدزاده به‌جای عقب‌نشینی در برابر بی‌مهری‌ها، با کاوش‌های جیرفت و پیگیری پرونده آثار تاریخی پاسخ داد. او توجه مجیدزاده به آموزش کودکان و مردم محلی را نیز بخشی از میراث ارزشمندش دانست.

«فخری دانش‌پورپرور»، باستان‌شناس، با یادآوری همکاری خود با مجیدزاده از سال ۱۳۵۸ گفت: «او باستان‌شناسی پرتلاش بود که دانش خود را با جدیت به دانشجویان منتقل می‌کرد.» دانش‌پورپرور با تأکید بر ضرورت توجه به وجوه مختلف شخصیت افراد افزود: «مجیدزاده انسانی شریف و بامرام بود و با وجود توان علمی‌اش، در حق او ظلم شد.»

«محمدرضا چیت‌ساز»، استاد دانشگاه و باستان‌شناس، با اشاره به جایگاه مجیدزاده و ملک‌شهمیرزادی گفت: «باستان‌شناسی در دوره‌ای رشته‌ای غرب‌زده تلقی می‌شد و استادانی که اندیشه و موضع اجتماعی داشتند، با محدودیت روبه‌رو بودند.»

چیت‌ساز از مقاله‌ای یاد کرد که مجیدزاده در سال ۱۳۶۶ به او داده بود و آن را نوعی مرامنامه باستان‌شناسی می‌دانست؛ نوشته‌ای که پیوند این رشته با حوزه‌هایی مانند تاریخ و سکه‌شناسی را نشان می‌داد. او همچنین از پیگیری‌های خود و دیگر دانشجویان برای اعتراض به اخراج مجیدزاده سخن گفت و یادآور شد که در نامه دانشگاه، «ضعف علمی» علت اخراج او عنوان شده بود.

چیت‌ساز با اشاره به نشست‌های تخصصی باستان‌شناسی در سال‌های بعد، از غیبت نام مجیدزاده در فهرست برخی برنامه‌های علمی، با وجود پژوهش‌های مرتبط او، انتقاد کرد.

راه‌اندازی یک نشریه باستان‌شناسی

«ناصر نوروززاده چگینی»، باستان‌شناس و چهره ماندگار میراث فرهنگی، گفت: «بخشی از تجربه‌های دانشگاهی این نسل، تاریخ اجتماعی ناگفته ایران است.» او از نخستین همکاری خود با مجیدزاده در سال ۱۳۵۰ و مشارکت در انتشار مجله تخصصی باستان‌شناسی یاد کرد؛ نشریه‌ای که حدود ۲۵ سال منتشر شد و در این حوزه اثرگذار بود.

نوروززاده چگینی با تأکید بر نقش میراث فرهنگی در شکل‌گیری هویت ملی گفت: «پژوهش‌های جیرفت، شناخت جایگاه جنوب شرق ایران و ارتباطات تمدنی آن را گسترش داد.» او ثبت خاطرات نسل‌های مختلف باستان‌شناسان را برای روشن‌شدن تاریخ علمی و اجتماعی کشور ضروری دانست.

نقش مجیدزاده در آثار تاریخی جیرفت

«معصومه مصلی»، رئیس پژوهشکده باستان‌شناسی، با اشاره به نقش مجیدزاده در بازگرداندن آثار تاریخی جیرفت گفت پیگیری‌های حقوقی او برای بازگشت چند کانتینر از اشیای قاچاق‌شده از لندن تعیین‌کننده بود. به گفته مصلی، مجیدزاده در روندهای قضایی حاضر شد و مسئولیت اظهارات و امضاهای خود را پذیرفت؛ اقدامی که به بازگشت این آثار کمک کرد.

مصلی همچنین از نقش «عزت‌الله نگهبان» در اعزام مجیدزاده و ملک‌شهمیرزادی به آمریکا برای تحصیل تخصصی یاد کرد و گفت: «استادان باستان‌شناسی علاوه بر آموزش و پژوهش، مسئولیت انتقال فرهنگ حفاظت از میراث به نسل جوان را بر عهده دارند.»

در این مراسم، «سید سجاد سجادی»، از دوستان مجیدزاده و سرپرست کاوش‌های اخیر کنارصندل، و پروفسور «هالی پیتمن»، استاد دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا، نیز درباره این باستان‌شناس سخن گفتند.

پیام وزیر میراث فرهنگی برای مجیدزاده

در پایان مراسم، پیام «سیدرضا صالحی‌امیری»، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، قرائت شد. در این پیام، مجیدزاده پژوهشگری معرفی شد که با کاوش‌های میدانی و مطالعات خود، شناخت ایران از فرهنگ‌های پیش از تاریخ و جایگاه جنوب شرق کشور در ارتباطات جهان باستان را گسترش داد.

در پیام وزیر آمده است که کاوش‌های جیرفت توجه ایران و جهان را به ظرفیت‌های تاریخی این منطقه جلب کرد و ادامه پژوهش‌ها، حفاظت از محوطه‌های باستانی و انتشار دقیق یافته‌ها، مسئولیتی بر دوش جامعه باستان‌شناسی است.

صالحی‌امیری همچنین پیوند پژوهش و آموزش را از وجوه مهم کارنامه مجیدزاده دانست و تأکید کرد: «پاسداشت نام او مستلزم ادامه کاوش‌های جیرفت، حفاظت از محوطه‌های تاریخی و تقویت مشارکت پژوهشگران ایرانی در گفت‌وگوهای علمی جهان است.» او در پایان، درگذشت این باستان‌شناس را به خانواده، شاگردان و جامعه باستان‌شناسی تسلیت گفت و بر ماندگاری نام او در تاریخ علمی و فرهنگی ایران تأکید کرد.

لزوم توجه و قدردانی از پیشکسوتان

در حاشیه این مراسم، رضا میری، باستان‌شناس، با تأکید بر لزوم توجه به پیشکسوتان به خبرنگار «پیام ما» گفت: «پیش از جنگ، ماهی یک‌بار دور یکدیگر جمع می‌شدیم و در خانه هنرمندان با یکدیگر ملاقات می‌کردیم. اکنون ۶ نفر از این جمع به رحمت خدا رفته‌اند. وزارت میراث فرهنگی باید توجه بیشتری به بازنشستگان باستان‌شناسی داشته باشد، هرازگاهی حالشان را بپرسد و در صورت بیماری به ملاقاتشان برود.»